Кіріспе

Сирияның Әл-Суқайлабия қаласындағы ежелгі Апамея қаласының римдік/византиялық кезеңнен кейінгі тарихы және қазіргі заманғы қала.

Апамея (Ἀπάμεια, Apameia; آفاميا, Afamia) Оронт өзенінің оң жағасында орналасқан ежелгі грек және рим қаласы болды. Македониялықтар тұсында Апамен қаласының астанасы, кейіннен Сирия Секунда провинциясының астанасы және митрополит архиепископтығы болды, сондай-ақ крестонос жорықтары кезеңінде де осы мәртебесін сақтап қалды. Ежелгі қазбалардың арасында Рим әлемінің ең ұзын галереяларының бірі – Ұлы Галерея және Рим империясының сақталған ең ірі театрларының бірі, құрамында 20 000-нан астам орын бар Рим театры бар. Бұл орын Сирияның Хама қаласының солтүстік-батысына қарай, Габ аңғарына қарап орналасқан.

Эллиндік дәуір

Аймақты Ұлы Александр басып алғаннан кейін және оның генералдары арасындағы соғыстардан соң, сондай-ақ эллиндік тарих үшін жаңа тарихи және иконографиялық дереккөздің жаңа түсіндірмесіне сәйкес, 2011 жылы табылған Апамея мозаикасы (Олзевский мен Саад ұсынған), Пелланың негізі – македониялық әскери лагерь, б.з.д. 320 жылдың күзінде Антипатердің бастамасымен және Кассандрдың ықпалымен Трипарадисос шартынан (б.з.д. 320 ж.) кейін салынды. Осы түсіндірмеге сәйкес, авторлар Пелланың негізін Ұлы Александрға немесе Антигон I Монофтальмусқа жатқызған бұрынғы гипотезалармен келіспейді. Б.з.д. шамамен 300 жылдан бастап Пелла полис мәртебесін алды, Селевк I Никатор оны қала ретінде бекітіп, өзінің бактриялық әйелі Апаманың құрметіне ат қойды, ол соғд сардары Спитаменнің қызы болған. Қала Оронт өзенінің тізбегімен қоршалған, көлі мен батпақтарымен бірге оған жарты арал пішінін берді, сондықтан оның тағы бір аты – Черронесос. Ол шығыс саудасы үшін стратегиялық торап болды және Сирияның төрт қаласының біріне айналды. Селевк оны 500 пілмен әскери базаға айналдырды, сондай-ақ 30 000 бие және 300 тайыншасы бар жылқы шаруашылығын құрды. Б.з.д. 142 жылдан кейін Диодот Трифон Апамеяны өзінің операцияларының базасы етіп пайдаланды. Q. Эмилиус Секунд б.з. 6 жылы қала мен оған қарасты аумақтың халқын санады, ол "117 000 hom(ines) civ(ium)" – 117 000 азаматты санады, бұл көрсеткіш қолданылған әдістерге байланысты жалпы халық саны 130 000 немесе 500 000 деп жорытты. Б.з.д. 64 жылы Помпей өзінің қыстауынан оңтүстікке қарай, мүмкін Антиохияда немесе оның жанында жорық жасады және қала Рим Республикасына қосылғанда Апамея бекінісін қиратты. Сирияда Квинт Цецилий Басс басқарған көтеріліс кезінде ол Юлий Цезарьге қарсы үш жыл бойы тұрды, б.з.д. 46 жылы Кассий келгенге дейін. Яһуди соғысы басталғанда Апамея тұрғындары араларында тұратын яһудилерді өлтіруге немесе тұтқынға алуға жол бермеді. Апамея б.з.д. 40 жылы Помпейлік парфян әскерлерімен қысқа мерзімге басылып алынды. Апамеяның көп бөлігі б.з. 115 жылы болған жер сілкінісінен қирады, бірақ кейіннен қайта салынды.

Рим дәуірі

218 жылдан 234 жылға дейін II Парфия легионы Апамея қаласында орналасқан. Ол узурпатор Макринге қарсы император тарапына бұрылып, Элагабалдың таққа отыруына қолдау көрсетті, нәтижесінде Антиохия шайқасында Макрин жеңіліске ұшырады. VI ғасырда Хосров I Апамеяны қиратты. 602-628 жылдардағы Византия-Сасани соғысы барысында 613 жылы қала Шахрбараз басып алды және соғыс аяқталғанға дейін Сасанидтердің билігінде болды.

Византия дәуірі

Жонатанның псевдо Таргумы (Нұм. XXXIV. 11) Иерусалим және Неофити Таргумдарында кездесетін Шефам қаласының орнына Апамея (אפמיאה) деп көрсетеді. Апамея Раббилік Палестинаға жақын болғандықтан, Аристонның сол қаладан әкелген алғашқы өнімдері Иерусалимде құрбандық ретінде қабылданды.

Ислам дәуірі

Сирияны мұсылмандықтар басып алғаннан кейін Апамея ішінара қайта жаңартылып, араб тілінде Афамия немесе Фамия деп аталды. Апамея жаудың шабуылынан ескерту беру үшін бақылау пункты ретінде қолданылды. 1152 жылы жер сілкінісінен қирады. Қазір ол Калат эль Мудик (Kŭlat el Mudîk) деп аталатын ежелгі қамал қабырғаларымен қоршалған, ал ежелгі қаланың қалған бөлігі жазықта орналасқан. Бұл жерден алынған заттардың ең маңызды жиынтығы, оның ішінде көптеген маңызды сәулеттік және өнер нысандары Сириядан тыс жерде Брюссельдегі Cinquantenaire мұражайында сақталған. Сириядағы азаматтық соғыс салдарынан ежелгі қала зардап шегіп, қазына іздеушілер тарапынан тоналды. 2017 жылдың сәуір айында Al Masdar News спутниктік суреттерді жариялады, олар ежелгі артефакттарды іздеген қазына аулаушылар қазған жүздеген шұңқырлармен жабылғанын көрсетті.

Үлкен колоннада

Апамеяның басты даңғылы бойында орналасқан Ұлы колоннада шамамен созылып, Рим әлеміндегі ең ұзын ғимараттардың біріне айналды. Селевкидтер империясынан қалған түпнұсқа 115 жылы болған жер сілкінісі кезінде Апамеяның қалған бөлігімен бірге қирағаннан кейін қайта салынды. Қайта құру дереу басталды және екінші ғасырдың барысында қала толығымен қайта құрылды, бастапқыда Ұлы колоннадасымен. Колоннада солтүстік-оңтүстік бағытта орналасқан, қаланың "cardo maximus" -ін құрады. Қаланың солтүстік қақпасынан басталып, оңтүстік қақпасына дейін үздірілмейтін түзу сызықпен созылды. Колоннаданың солтүстік үштен бір бөлігі монументалды ант бағанасымен белгіленген, ол моншалардың қарама-қарсысында тұрды. Колоннада қаланың ортасынан өтіп, оның айналасында бірнеше маңызды ғимараттар орналасқан, олардың ішінде моншалар, агора, Тихе ғибадатханасы, нимфеум, ротонда, атриум шіркеуі және базилика бар. Көшенің екі жағында да кең колоннадалар бойлық бағытта орналасқан. Бағаналар биік және диаметрінде болды. Олар 1,24 м қабырғалы және 0,47 м биіктіктегі шаршы негіздерге орнатылған. Бағаналарда екі негізгі дизайн: қарапайым және ерекше спиральді жолақтар бар. Археолог Жан Ласс бұл дизайнның біріншісі Траян дәуіріне, ал екіншісі Антонин Пий дәуіріне жатады деп санайды. Колоннаданың барлық ұзындығы бойындағы галереялар кең мозаикалармен жабылған. Алайда, кейін қала Адархан бастаған сасанилер тарапынан тоналды. Колоннаданың қалпына келтірілген бөлігін Брюссельдегі Cinquantenaire мұражайында көруге болады.

Рим театры

Бастапқыда Селевкидтер империясының басында грек стиліндегі театр ретінде салынған, театр Рим дәуірінің басында кеңейтіліп, қайта жаңғыртылды. Онда негізгі сахна мен кіреберістер римдік үлгіде қайта ұйымдастырылды. 115 жылы Антиохиядағы жер сілкінісі құрылысқа ауыр зақым келтірді. Театр көп ұзамай Траян мен Адрианның қолдауымен қайта салынды. III ғасырдың бірінші жартысында театр тағы кеңейтілді. Византия империясы кезінде театрдың су жинау алабы жаңартылып, төменгі сахнаның ортасынан қанат өткізілді. Византия империясының соңғы кезеңінде театр спектакльдер орталығы ретіндегі қызметін тоқтатты. Алайда, театр мен оның қанаты Византия және Ислам дәуірлерінде маңызды су көзі болып қалды. Театр Оронт өзенінің аңғарына көрінетін тік төбеге салынған. Театр, Ефестегі театрмен бірге, Рим империясының сақталған ең ірі театрларының бірі болып есептеледі, құрамында 20 000-нан астам орын бар. Римдегі Помпей театры ғана одан әлдеқайда үлкен. Қазірге дейін учаскенің тек сегізден бірі ғана қазылып алынған. Театрдың ерекшеліктерінің бірі – су бассейні және онымен байланысты күрделі римдік құбыр жүйесі. Жақында қазылған терракота жүйесі шығыс жер асты кіреберісі бойында орналасқан және жақсы сақталған.

Үлкен аңшылық мозаикасы

Бұл мозаика қазір Брюссельдегі "Cinquantenaire" мұражайында сақталады және 1935 жылы Сирия Секунда провинциясының римдік губернаторының сарайы болған ғимараттың қонақ бөлмесінен табылған. Оның ауданы 120 м². Бұл керемет мозаика 415–420 жылдары жасалған және осындай композициялардың ең бағалыларының бірі саналады. Ол техникалық және тақырыптық тұрғыдан Константинопольдегі Византия императорлары сарайындағы мозаикалармен салыстыруға болады. Кіреберістегі жазуда былай делінген: "Ең көркем Апеллион кезінде, Горпиайос айының үшінші индиктісінде, 851 жылы триклиниум қайта жаңартылды" (539 жылдың қыркүйек айы).