Кіріспе

Мегақұрылыс – соғыстан кейінгі дәуірдің сәулет және қала құрылысы концепциясы, қаланың немесе қалалық форманың адам жасаған бір алып құрылымға немесе салыстырмалы түрде аздаған байланысты құрылымдарға енуін көздейді. Мегақұрылымдық жобада ірі және тұрақты құрылымдар кішігірім және уақытша құрылымдарды қолдап, тәртіп пен иерархия құрылады. Джон В. Кук пен Генрих Клоцтың сөздеріне сәйкес, мегақұрылыстың лексикалық мағынасы – аса ірі, алып, көп бөліктен тұратын сәулеттік масса. Соғыстан кейінгі мегақұрылыс қозғалысы, метаболистер және Архиграмм сияқты авангардтық сәулеттік топтар мегақұрылысты қалалық тәртіпсіздік мәселелерін шешу құралы ретінде қарастырды. Мегақұрылыс 1960 жылдардағы сәулеттің басты бағыты болды, оның нәтижесінде көптеген радикалды сәулеттік ұсыныстар мен бірнеше салынған жобалар пайда болды.

Қалалық аттас

Мегақұрылымдық ерекшеліктердің пайда болуын Италияның Флоренция қаласындағы Понте-Веккио сияқты индустрияға дейінгі құрылыстарда көруге болады. 1345 жылы салынған бұл көп деңгейлі көпір Арно өзені үстіндегі құрылысына көптеген тұрғын үйлер мен дүкендерді қоса алған. Архитекторлық жобаланған жүйеге дәлелдер болмаса да, архитектор Пол Рудольф Джон Кук пен Генрих Клоцпен болған әңгімесінде осы көпірді мегақұрылымның ең жақсы үлгісі деп атады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Ұлыбританиядағы Шеффилд университетінің конкурсы (1953) сияқты мекемелік ғимараттарға арналған жобалау конкурстарының бірнешесінде, алып ғимараттардың архитектуралық каркастарымен қолдау көрсетілген шағын құрылыс бөліктерін қамтитын мегақұрылымдық тәсілдер пайда болды.

Мегақұрылым қозғалыстары 1960 жылдардың басында

Мегақұрылыс қозғалысы 1959 жылы жапон сәулетшісі Кендзо Танге және Массачусетс технология институтының (МИТ) студенттері Бостон порты жобасын жариялағанда өркендеді. Бұл жоба мегақұрылыстың алғашқы нағыз мысалы ретінде кеңінен танылды. Жарияланғаннан кейін әлем бойынша мегақұрылыс қозғалыстары пайда болды. 1960 жылы Токиода өткен Дүниежүзілік дизайн конференциясында жапон сәулетшілер тобы сәулет және қала құрылысы саласындағы мегақұрылымдық тәсілдерін ұсына отырып, «Метаболизм манифестін» жариялады. Метаболистердің негізгі мүшесі Фумихико Маки мегақұрылысты көптеген функциялар мен қалалық орталарды біріктіретін ірі форма ретінде қарастырды. «Жоба Жапония: Метаболизм туралы әңгімелер» бойынша, Метаболизм аясында мегақұрылыстың басты ұстанымы – инфрақұрылыммен жабдықталған жасанды жерді жасау болып табылады. Бұл тәсіл Океан қаласы (Киёнори Кикутаке, 1962) және Шинжуку станциясын қайта құру (Фумихико Маки, 1962) жобаларында іске асырылды. Олар тығыз қалаларда шағын ауқымды жобаларға арналған кеңістікті ұлғайтуға бағытталған. Сонымен қатар, еуропалық сәулетшілер де түрлі теориялар мен тәсілдермен мегақұрылымдық топтар мен мектептер құру арқылы мегақұрылыс қозғалысын бастады. Олардың арасындағы ең беделді топтарының бірі – Лондондағы Архитектуралық қауымдастықта орналасқан «Архиграм» тобы. 1961 жылы жарық көрген «Архиграм I» атты буклетте топ ғимараттар мен қалалар үшін мегақұрылымдық тәсілді жақтады, бұл технологияға, инфрақұрылымға және мегақұрылыстар ішіндегі динамикалық қозғалыстарға ерекше назар аударады (Симон Садлер, «Архиграм: Архитектурасыз сәулет»). «Архиграмның» «Жүретін қала» (Рон Херрон, 1964) және «Қосылатын қала» (Питер Кук, 1964) сияқты жобалары модулдік құрылымдар мен жылжымалы қалалық элементтердің көмегімен қаланың болашағын көрсетті, олар көңілділік пен икемділікке ұқсас. Рейнер Банэм 1964 жылды «Мегажыл» деп атады, онда әлемдегі мегақұрылыс қозғалысы әртүрлі тәсілдермен бірігіп, әлеуметтік және экономикалық жауапкершілік сияқты маңызды мәселелерді шешу үшін ортақ платформаға айналды. Көптеген жобалар мегақұрылыстарды жердің коммерциялық құнын арттыру және көліктік түйіндерде трафик ағынын жеңілдету құралы ретінде пайдаланды.

"Экспо 67" көрмесі

Монреальда (Квебек) өткен Expo 67 көрмесі мегақұрылыс қозғалысы үшін маңызды оқиға болды. Көрме кезінде АҚШ, Нидерланды және Тақырыптық павильондар сияқты түрлі павильондарда мегақұрылымдардың ерекшеліктері көрсетілді, сондай-ақ «Хабитат-67» да ұсынылды. Көрмеге келген сәулет сыншыларын Монреальдің астық элеваторлары таң қалдырды, олардың жабық конвейерлік ленталар желісі мегақұрылыстардың эксперименталдық айналымдарда жиі айтылатын суреттерін есте келтірді. Көрмеде көрсетілген мегақұрылыстардан өзге, Монреальдің метро жүйесі де мегақұрылыстарды еске салды, себебі ол бірнеше қалалық ғимараттармен тікелей байланысты, соның нәтижесінде әйгілі «Жер асты қаласы» пайда болды.

1960 жылдан кейін

1960 жылдардағы авангардтық қозғалыстардан кейін мегақұрылым көбінесе академиялық ортада ұсынылып, іске асырылды. Алайда Рейнер Банэм модульдік, өзара байланысты ғимараттары мен жаяу жүргіншілерге бағытталған ортасы бар, мегақұрылымдық тәсілдерден туындаған кейбір университеттер мен ауруханалардың жобаларын анықтады. Ол 1972 жылы ашылған Онтарионың Гамильтон қаласындағы Макмастер университетінің Медицина ғылымдары орталығын (Craig, Zeidler and Strong) және 1963 жылы жобаланған, 1967-1979 жылдар аралығында екі кезеңде салынған Берлиннің еркін университетін (Candilis/Josic/Woods/Schidhelm) мегақұрылымдық тәсілдермен жобаланған жобалар ретінде атап көрсетті.

Бостон порт жобасы, Кензо Танге және MIT студенттері, 1959

Бостон порты жобасы – 1959 жылы институтта қонақ оқытушы болып жұмыс істеген Кензо Танге басшылығымен Массачусетс технология институтының студенттері жасаған тәжірибелік тұрғын үй жобасы. Жоба нәтижесінде екі кеңейтілетін тұрғын үй блогынан құралған, А-тәрізді каркасқа ие мегақұрылым пайда болды. Әрбір блок тұрғын үйлер салуға арналған көп қабатты платформалардан тұрады. Екі блок арасындағы кеңістікте жолдар мен монорельстік теміржолдар сияқты бірнеше көлік инфрақұрылымдары орналасқан.

Синдзюкуді қайта дамыту жобасы, Токио, Фумихико Маки, 1962

Шинжукуді қайта дамыту жобасы – Жапонияның метаболизм қозғалысы шеңберіндегі ірі масштабты қала құрылысы жобаларының бірі. Бұл жобада Маки жер үстіндегі және жер астындағы жасанды платформалар мен алаңшалардан тұратын, кеңейтілетін қалалық кеңістік ұсынды. Бұл құрылыстар Шинжуку стансасының үстінен өтеді және жаңа дүкендер мен тұрғын үйлер салуға жағдай жасайды.

Plug-in-City жобасы, Питер Кук, 1963-4

"Plug in City" – Арчиграм мүшелері жасаған ең белгілі, болашақты көре білетін жобалардың бірі. Бұл жоба "детальдар жинағы" жүйесімен құрылған мегақұрылысты көрсетеді, онда стандартталған тұрғын үйлер жаппай өндіріліп, инфрақұрылымдық каркастарға орнатылады.

"Жолаушы қала", Рон Херрон мен Брайан Харви, 1964

"Жүретін қала" тұжырымы бойынша, адамдардың тұратын елді мекендері роботтарға немесе механикалық аяқтары бар жасанды организмдерге ұқсайды. Бұл елді мекендер тұрғындарын үйлерімен бірге түрлі қалаларға және жерлерге жылжытады.