Кіріспе

Раду VII Паисий, ресми атауы Радул (Шіркеу славяндық: Радул воевода; Ῥαδουλ Βοδα), сондай-ақ Раду вода Мъжескул, Раду вода Кэлугэрул, Петру I және Петру де ла Арджеш (шамамен 1500 – 1545 жылдан кейін), 1535 жылдың маусымынан 1545 жылдың ақпанына дейін Валахия князі болды. Ол өзін Басараб және Дракулешти әулеттерінің мұрагері ретінде көрсетті: Ұлы князь Радудың ұлы және Влад Винтилэ мен Раду Афуматидің жартылай інісі. Ғалым Николаус Олахус бұл мәлімдемені ішінара қолдап, Паисийдің өзінің туысы екенін айтты. Кейбір қазіргі тарихшылар оның тегін растайды, ал басқалары Паисий боярлар класының қарапайым мүшесі немесе тіпті балық сатушы болған деп санайды. Ол тәж кию алдында Валахия православие шіркеуінің монахы болған. Паисий Влад Винтилэнің қазасынан кейін боярлардың сүйіктісі ретінде таққа отырды. Валахияны бақылаған Осман империясына дереу құрмет көрсеткеніне қарамастан, кейбір деректер 1536 жылдың басында Барбу Мэрачинэ оны қуғынға түсіргенін және мұрнының бір бөлігін кесіп, жарақаттаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ол елге, мүмкін, Шығыс Венгрия Корольдігінің қолдауымен оралып, қанды репрессия ұйымдастырды. Содан кейін ол Осман сұлтаны, Ұлы Сүлейменге адалдығын қайта растап, Сүлейменнің Венгрияға жасаған жорықтарына үлес қосты. Боярларға қарсы репрессиясы жаңа көтерілістерге әкеп соқты, нәтижесінде екі қысқа мерзімді биліксіздік туды: 1539 жылы Шербан Изворани өзін регент етіп жариялады; 1544 жылдың басында екі ай бойы Строэ Флореску және Лайота Басараб астана, Тырговиште қаласын басып алды, бірақ Фынтына Циганулуй шайқасында Паисийден жеңілді. Әскери қолдауының құрметі ретінде Паисий Осман империясына Брэила портын берді. Оның орнына Трансильванияға жасаған шабуылдарынан кейін, Винцу де Жос және Вурпэр екі ішкі цитадельдің жеке меншігіне ие болды. Сүлейменнің қолдауына сүйенсе де, Паисий христиан әлемін және Балқанды Осман билігінен азат ету туралы ойларын жалғастырды және 1543 жылы Габсбург Венгрия Корольдігімен одаққа қол қойды. Осы саяси өзгерістер туралы қауесеттер және басқа талапкер, Мерча Пастухтың интригалары Сүлейменді оны тақтан алуға итерді. Бұл мұқият жоспарланған, Паисий Мирча Валахияны толық бақылауға алғанша әрекет ете алмайтындай етіп жасалды. Паисий ақырында Мысыр эялетіне жер аударылды, онда ол өмірінің соңына дейін өтті. Оның екі расталған ұлы, оның ішінде оның бірге билеген ұлы Марко, Мирчаның отбасы тарапынан өлтірілді немесе Сүлейменнің сарайында ислам дініне ауыстырылды. Мүмкін, үшінші ұлы, Петряскул Ийгі, 1550 жылдары Мирчаның екі билігі арасында Валахияны басқарды. Бұл тегі Раду Паисийді екі басқа князьдың, Петру Черчел мен Батыл Михаилдың әкесі етеді. Мәдени тарихта Паисий Шіркеу славян тілінің меценаты және бір кезде баспагер Димитрие Любавичтің демеушісі ретінде еске алынады; сондай-ақ Арджеш, Козия, Деалу және Тисманадағы монастырлық кешендерді аяқтаған монарх ретінде танылды. Осындай жобалар арқылы ол және Марко өздерін Шығыс православиесінің қорғаушыларының мифологиялық статусына көтерді, бұл олардың Сүлейменге шын өмірдегі бағынуына қайшы келді.

Шығу тегі

Раду Пайзидің таққа отыруы қоғамдық тәртіптің күйреуі және биліктегі Басараб әулетінің әлсіреуінің нәтижесінде мүмкін болды. Валахияның сайлау салты некеден тыс туған ұлдарға да таққа таласуға мүмкіндік берді, бұл талапкерлер арасында қанағатсыздық пен қырғынға себеп болды. 1500 жылдары бұл шиеленіс боярлардың фракциялары арасындағы азамат соғыстарымен күшейді. Олар ел іштеріндегі билік үшін жеке талапкерлерді қолдады. Бұл қақтығыстар Осман империясы тарапынан төзімділікпен қабылданды, себебі империя Валахия және көршілес Молдавия (Дунай княздықтары) үстінен вассалдық билік жүргізді. 1526 жылы Венгрияның құлауы екі елдің де толығымен Портаның бақылауына өтуіне әкелді. Раду Пайзидің тегі мен ерте өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ оның «Петру» деген атпен крещениеден өткені және Мунтениядағы Аргеш округімен байланысы болғаны жиі айтылады. Кейбір деректер бойынша, ол Леди Станаға үйленген. Оның Карстина есімді қарындасы болғаны да мәлім. Михаил Батырдың берген құжаты Пайзидің балық сатушы болғанын көрсетеді, оны «Маяның Раду воеводасы» деп атады – бұл балық салмағының ескі бірлігінен алынған лақап есім. Сенімдірек мәлімет бойынша, ол бояр отбасында дүниеге келген, әйелі қайтыс болғаннан кейін Аргеш монастырінде монахқа айналған. Ғалым Валентин Геонея Петрудың ханзада Влад Винтиля де ла Слатина тарапынан таққа таласуға жасаған алғашқы әрекетінен кейін монастырға қамауға алынғанын болжайды. Шіркеу тарихшысы Иоанн I. Рамуреану Петрудың 1536 жылдан бастап Валахия митрополиті болған Варлааммен және 1544 жылы Варлаамның орнын бастан алған Ананиямен бір уақытта монах болғанын атап өтеді. Қазіргі тарихшылардың бірі Николае Иорга Пайзидің монахтық жолы одан бұрын басталған болуы мүмкін деп санайды. Ол болашақ ханзадамен бір адам болуы мүмкін Пайзидің 1522 жылы Анжуліктер басқарған Трансильваниядағы Корона қаласына шіркеу миссиясымен жіберілгенін айтады. Басқа да жазбаларда Пайзи Басараб әулетінің мүшесі ретінде қарастырылады. Ғалым Николаус Олахустың ертедегі жазбасында Петрус аб Аргиес, болашақтағы Пайзи болуы мүмкін, кіші Басараб Станциулдың (Станцулдың) ұлы ретінде сипатталған. Олахус соңғысының Влад Импалердің Валахиядағы үш билігінің бірі кезінде таққа қарсы сөз байласушылық жасады деген айыппен басы кесілгенін хабарлайды. Тарихшы Корнелия Попа Горьяну атап өткендей, бұл оқиға Олахус пен Пайзиді бірінші туыстар және Басарабтардың Данешти тармағының мүшелері етеді. Олахустың мәтінін әдебиет тарихшысы Корнелиу Альбу қолдайды, ол Олахус пен Пайзидің румын тілінде хат алмасып жүрген болуы мүмкін деп болжайды. Тарихшы Константин Резачевичи Пайзи мен Олахустың биологиялық туыс емес екенін айтады: Пайзи шын мәнінде Станциулдың әйелінен туған, бірақ оның нағыз әкесі Раду Ұлы болған, бұл Пайзиге мұрагерлік құқықтарды береді. Ғалымдар Кристина Фенешан мен Жан Луи Бакке Граммонт 15 шілде 1535 жылы Шығыс Венгрия Корольдігінен Жон Заполия жіберген хатты жазды; онда Радудың аты-жөні белгісіз ұлы «биліктегі воеводаның бұрыс іс-әрекет жасағанына көз жеткізіп, монастырьға кіріп, сыртқы келбетін өзгерткенін» айтады. Фенешан мен Бакке Граммонт бұл мәтінді Пайзи/Петрге сілтеме ретінде қарастырады. Пайзиді Басараб деп санайтын басқа да авторлар оны бәсекелес Дракулешти әулетінің мұрагері ретінде қарастырады. Олардың ішінде тарихшы Иорга да бар, ол Пайзидің Раду Ұлының заңды ұлы болғанын қабылдайды. Попа Горьяну да «Аргеш Петрінің Раду Ұлының ұлы екендігі барлық жазбалар мен құжаттарда расталған, ал Олахустың ағасы Станчиудың ұлы емес» деген қорытындыға келеді. Керісінше, генеалог Константин Гане Пайзиді Радудың емес, Станциулдың ұлы деп есептейді. Ол сондай-ақ Пайзидің Дракулешти әулетімен тікелей байланысы бар екенін, Влад Импалердің тікелей ұрпағы екенін айтады.

Билікке көтерілу

1535 жылдың маусымында күшті Краевешти боярлары мен олардың одақтастары Влад Винтиланы өлтірді, содан кейін Паизидің таққа сайлануын ұйымдастырды. 12 маусымда оның таққа отырғызылуы кезінде тарихшы Дан Плешиа «Петр Валахия князьдеріне арналған жалпы есім емес» екенін және «Раду» 17 ғасырға дейін монархтарға арналған жаңа есім болғандығын атап өтті. Ғалым Марку Беза Паизи әлі күнге дейін 1538 жылғы өзінің арнауын (Виктория және Альберт мұражайының жинағының бөлігі) алып жүретін орарионда өзінің туған атымен аталғанын атап өтті. Иорга бұдан әрі бұл затта Пєтр қолданылғанын, бұл румын кириллицасының жергілікті Петру орфографиясын білдіретінін, ал мәтіннің қалған бөлігі шіркеу славян тілінде қолданылғанын атап өтті. Паизидің заңдылыққа талабы оның Метеораға үнемі сыйлықтар беруімен де күшейді, бұл әдет көбінесе оның болжамды әкесімен байланысты. Содан кейін ол жаңа әйелі болып, леди Раксандраны алды. Әртүрлі оқуларға сәйкес, ол Неаго Басараб пен принцесса Миликаның қызы болды, бұған дейін Паизи оның қайтыс болған ағасы ретінде мәлімделген Афуматидің Радуға үйленген. Ерекше сұлу әйел ретінде 1525 жылы ол өзінің күйеушілері арасында соғыс тудырып, Раду Афуматиді молдаван князі Стефан IV-ке қарсы қойды. Өнер тарихшысы Павел Чихая өзінің бұрынғы қайын қарындасына үйленіп, Паизи Киелі кітапта айтылғандай, инцест жасады деген пікірді қолдайды. Бұл пікірге қарсы пікірді ғалым Стойка Николаеску айтады, ол Паизидің Руксандрасын оның алдыңғысымен шатастыруға болмайды деп санайды, ол сол кезде бәсекелес талапкер Лайота Басарабпен қайтадан үйленген болатын. Иорга атап өткендей, Паизидің билігі «өз тұлғасында» Дракулешти мен Данештині біріктірді. Олар ұжымдық хатта мойындағандай, боярлар сайлау алдында Сулейманның келісімін сұрамағаны үшін өкініш білдірді, бірақ бұл Сулейманның Таяу Шығыста соғыс жүргізген кезде қиын болар еді деп түсіндірді. Ол сонымен қатар Паизидің атынан араласты, Сүлейменге бұрынғы монахтың Осман империясының ықпал ету аясындағы Валахияны сақтау үшін сенім артуға болатын «көп емес қызметші» екенін айтты. 20 шілдеде Паизи Заполяға хат жіберіп, Шығыс Венгрияға және Осман империясына адалдығын ант берді. Қарашаға қарай Паизи өзінің Османдық байрағын және бейбітшілік мекеніне тиесілі екендігін растады. Оның жыл сайынғы төлейтін салығы 12000 скуди болатын. Сол кезде шамамен 40 жаста болған Раду Паизи Валахияның тажын алған екінші бұрынғы монах болды, бұл жағынан оған 1480 жылдары князь Влад Калужеруль ғана озып кетті. Жаңа билік сол дәуірдің нормаларына сәйкес «ерекше ұзақ» болды, бірақ «бейбіт емес». Музыкант әрі жылнамашы Иероним Остермайердің айтуынша, Паизи өзінің билігін «боярларға өз еркіне қарай әрекет етуге мүмкіндік беретін» көшбасшы ретінде бастаған. Бұл саяси бағыт көп ұзамай күрделі жағдайларға байланысты өзгертілді: 1536-1537 жылдар анархиялық болды. Өзінің ертегіні сынағаннан кейін, Паизи боярлық көтерілістерге тап болды, бұл оны сол аралықтың көп бөлігінде Валахиядан қуып шығарған болуы мүмкін. Бұл жылдар сондай-ақ Craiovești-пен бөліністі, олар отбасының мүшесі Барбу Маррацинді таққа өз кандидаты ретінде ұсынды. Резачевичидің айтуынша, Марэцин 1536 жылдың ақпан-сәуір айларында Валахияның іс жүзіндегі билік еткен ханзадасы болды және Порта оны солай деп таныды. Ол узурпатордың атын атамаса да, Фенешан мен Баке Граммонт оның Осман империясының Ұлы визирі Паргалы Ибрагим Пашаның сүйіктісі болғанын айтады. Попа Горьяну да Паизидің «Түркияның көмегімен қуып шығарылғанын» айтады. Резачевичидің айтуынша, бұл кесу Паизидің septum-індегі «символды» кесу болуы мүмкін, «бұл көптеген басқа да қалжыңдаушыларға жасалған». Фенешан мен Бакке Граммонт Паизи Портада Везир Ибрагимнің құлдырауымен жанашырлық танытқандығын айтады, оны ақыр соңында Аяс Мехмед-паша ауыстырды. Негізгі дереккөздердің ішінде Олахус өзінің туысы жер аударылу кезеңінде Трансильванияда болғанын мәлімдеді. Осыдан кейін Паизи өзінің билігін нығайта алды, ол күш қолдану арқылы басқыншылыққа бет бұрды. Кейбір жазбаларда хронологиялық ретпен орналастырылмаған басқа кішігірім көтерілістер сипатталған; біреуін басқа талапкер Иван Визур басқарған, оны Паизи тұтқындап, бас кескен, мүмкін 1537 жылы. Оның кек алуының құрбандары арасында Дрегоешті Тюдор, елдің логотеті және Пьетрошанидің Бан Тома болды. Лоялисттер жағындағы боярларды Логотете, Ключер Коада және Ворник Стаико Шинтеску, сондай-ақ әртүрлі комиссияларды жүргізген Раду Фурковичи басқарды және Паизидің шайқас туысы болды. Осы жазалау экспедициясының соңында Маррацин елден қуылды. Оның кейінгі өмірі көптеген аңыздарға себеп болды. Резачиевичінің айтуынша, ең сенімдісі – ол 1565 жылы Стамбулда тым жасырын өлтірілді, содан кейін оның ұлы, талапкер Николаус Бассараба тірі қалды.

1530-шы жылдардағы шоғырландыру

1536 жылдың 17 шілдесінде Пейзи Бухарестте таққа қайта оралды және Снагов монастырына «өзінің биік дәрежелі астық қоймасынан» жыл сайынғы үлестеме берді. Ол енді бойарлармен жер иелігі үшін бәсекелесуге күшін жұмсады, кейін оның бір бөлігін отбасына және жақындарына бөліп берді. Оның 73 ауылы болды, бұл Мирча I-ден (1418 жылға дейін) бұрынғыдан гөрі ірі жеке иелік еді; олардың 22-сі бойарлардан сатып алынған, ал кем дегенде 7-сі Неагоеден мұраға қалған, ал тағы 13-і мойынсұнбағандардан тәркіленген. Оның әпкесі Ислац ауылының көп бөлігін және Паизи Каракалдағы Марга Крайовескадан сатып алған Фалькоиудың барлық бөлігін алды; Фурковичи мен оның әйелі Каплеяға да сондай-ақ Бистрец берілді. Боярлар Паизидің ізгілігін Сфинцешти мен Фетештиде жер сыйлау арқылы жеңіп алды, бұл да әміршілік отбасының иелігіне өтті. 1538 жылы Паизи ескі талапкер Раду Бадиканың Телеорман иеліктерін тәркіледі, оның ішінде Вишоараның барлық бөлігі болуы мүмкін. Ол оларды өзінің сарайлықтары Драххичи мен Удриштеге сыйлады. Бұл және басқа да адалдар, соның ішінде Бранковинидің Деткосы, Крайовешти мұрасының үлкен бөлігін алды, оны Паизи өзінің қарсыластарынан тартып алған болуы мүмкін. Келесі кезеңде ханзада Раду Осман империясына адалдығын қайта жаңартты, оның қолдауына мұқтаж болды; ол «ешқашан оларға қарсы қылыш шығармады». Әртүрлі жазбаларға сәйкес, ол әлі де Сүлейменге қарсы кез келген мүмкіндікті пайдаланды: 1536 жылдың шілдесінде Божидар Вукович «делла Векья» Стамбулда Валахия князімен кездескенін мақтан тұтты, онда олар Валахия мен Балқанды азат етуді талқылады. Келесі жылы Паизидің валахиялық әскері, жаңа бан Шербан Изворанидің басшылығымен, Осман империясының Венгрияға жасаған жорығына қатысты. Gemil хабарлағандай, олар Сүлейменді солтүстікке қарай Фальчиуге дейін ертіп, Рарестің бағынуына әкелген соғыс күш-жігеріне үлес қосты. 1540 жылы Османдық достық Заполия өзінің валахиялық көршісіне Винцу де Жос және Вурпар деген екі Трансильвания цитаделінің иелігін берді; бұл аумақтық сыйлықтың нақты жағдайлары әлі де даулы. 1538 жылы Паизи де осындай одақтарға өкінгенін білдіріп, Германштадт тұрғындарына «кәпір түркіні» жеңу қажет екенін жазды. Сол хатында, молдавандықтар жорыққа аттанғанға дейін біршама уақыт бұрын жазған болатын, ол Германштадт басшыларынан «біздің мырзамыз» Заполияға қарсы көтеріліс жасамайтынына кепілдік алуға тырысты. 1539 жылдың маусымында Пейзи Изворанидің Шербанымен келіспеушілікке ұшырады. Соңғысы өзін патшаның регенті немесе тақтан басқарылған адам деп атап, елге билік жүргізген болуы мүмкін. Тарихшылар көтерілісті қай отбасы басқарғаны туралы екіге бөлінеді, кейбіреулері Крайовешти көтерілісін ұсынса, басқалары Пейзидің Флореску отбасымен қақтығысына назар аударады. Шербанға кез келген жағдайда Дрегоешті бояры Раду, Парву және Влад, сондай-ақ бұрынғы Логоте Гиура көмектесті. Қайтадан көтеріліске тап болған Пейзи Стамбулға кетті, онда Сүлейман оны ханзада ретінде қайта бекітті. Ол Валахияға Осман елшісімен бірге тәртіпті қалпына келтіруді тапсырды. 1539 жылдың қыркүйегінде Пейзидің бір жарлығы Бузау епископтарына көтерілісші Барбудан тартып алған Пярсков ауылын сыйлады. Ақырында, Пейзи Сүлейменді Шербанды тұтқындап, өлтіруді бұйырды, «жаман сатқындық» үшін. Бұл 1543 жылдың маусым айына дейін болған деп есептеледі, бірақ сол дереккөздердің басқа оқулары оның сол кезде әлі тірі болғанын көрсетеді. Банның қызметі 1543 жылдың сәуірінде қызмет етіп жүрген Правац боярына өтті. Бұл және басқа да қақтығыстар «үлкен ашаршылық»пен бірге жүрді, сондықтан бұл валахтарды балаларын Осман құлдығына сатуға итермеледі. Паизи Валахияның соңғы басшыларының бірі болды, ол өзінің астанасын Тарговиштеде сақтап қалды (Варлаам мен оның Валахия метрополисі үшін орындық ретінде), бірақ ол Бухарестте де тұрып жатты. Баяу өту Осман басымдықтарының солтүстік Мунтеньдан, оның Трансильвания міндеттемелерімен, Гургиу (Ергогу) Осман гарнизонына жақын жаңа қалаға ауысуын білдірді. Сондай-ақ, «таулардан ашық жазықтарға, солтүстіктен оңтүстікке, патшалық шекараға жақын жерлерге, яғни [әміршілерді] оңай бақылай алатын жерлерге» көшіру болды. 1536 жылы Паизидің Стамбулда өз үйі болғандығы туралы куәлік бар. 1540 жылдың соңында Паизи сұлтанның елшісі ретінде Венгрияның азаматтық соғысына араласты. Осыған байланысты ол Трансильвания ақсүйектерін көтерілісші Стефан Маилатты қолдамауға және Габсбургтер Венгрия патшалығына адалдық серт беруге көндіруге тырысты. Осман армиясы Маилатты жазалау үшін Валахия арқылы өтіп бара жатқанда әрекет ете алмағандықтан, ол Корона қаласының тұрғындарына қоршауға дайындалу керектігі туралы ескерту жіберді; Корона кейіннен оның ескертуін Трансильвания сарайына жеткізді. Осман империясына бағынудың тағы бір белгісі ретінде Паизи мен Рареш 1541 жылдың маусымында Трансильванияға шабуыл жасады, оның ең ауыр шабуылы Сзекли жеріне болды. Молдавандық әскери күштері шабуыл жасаған әскердің көп бөлігін құрады, атап айтқанда 12 000 сарбаз – Паизи берген 6 000 сарбазға және Малкочоглу Бали бей берген 200 сарбазға қарағанда. 1542 жылдың шілдесінде соңғы екеуі Рарестің әскерлерімен Орбайсекке қосылды. Екі ханзада әдепті хат алмасты, Рареш өзінің валахиялық әріптесін «ұлы және құрметті патша» деп атады, бірақ, Николаеску атап өткендей, бұл атақ мәнсіз болды. Трансильвания жорығы шілде айының соңында аяқталды, осы кезде Осман вассалдары Маилатты Фагэраш цитаделінде қоршады. Паизи мен Рареш содан кейін Маилатты тұтқынға алды, ол кейін Сүлеймен тарапынан өлім жазасына кесілді немесе Галатада өмірінің қалған бөлігін түрмеде өткізуге рұхсат етілді. Тамызда Паизи Тарговиштеге қайтып келді. 1542 жылдың сәуіріне қарай ол Олтенияға кетіп, қайтадан Венгрияға бет алды. Гхеонеаға сәйкес, осы Трансильваниядағы қызметі үшін ол Винцу де Жос пен Вурпар иелігін алды.

Габсбургтер одағы мен Строудың көтерілісі

1541 жылдың соңында Пейзи Осман империясына қарсы христиандық одаққа қосылуды ойластырып отырды. Бұл туралы Польшадағы Рарештің елшісі Аврам Баниловский хабарлады. Миколай Сиеневскийдің аудармасында оның баяндамасында: «Менің билеушім, көршілес Валахия князімен бірге, мәсіхшілер әлеміне, түркілерге қарағанда көбірек жақтасқанды жөн санады» делінген. 1542 жылдың қаңтар айында Петр Гамрат Саксония электоратының Фердинанд I және венгр Габсбургтары төңірегінде Осман империясына қарсы лига құруға жасаған тырыстары туралы жазды. Оның басты құрамы Польша болды, Валахия мен Молдавия оған көмектесетін еді. Гамраттың сөзіне қарағанда, соңғы екеуі 40 000 сарбаздан тұратын әскерді ұсынуға міндетті. Георгий Мартинуцци жасаған Изабелланың бейтараптық саясаты Молдавия мен Валахияның интригаларымен тікелей қауіпке ұшырады. 1542 жылы Мартинуцци Трансильванияға шабуыл жасаудан қайтаруға көндіру үшін Рарешке елшілер жіберді. Сол кезде Рареш пен Пейзи, Осман империясына қарсы әскерлер шайқасқа дайын емес екенін біліп, жоспарланған жорығын кейінге шегерді. Содан кейін Пейзи Рарестің Осман империясына қарсы соққыға дайындығын жасыруға бағытталған дипломатиялық маневрлерге қатысты. Олар сол кезде Запольяның жесірі Изабелла Ягеллон билік еткен Шығыс Венгрияға қатысты Османлылардың күдігін оятты: Рареш Портаға Изабелланың поляк көмегімен Трансильваниядан Молдавияға шабуыл жасағысы келетіндігі туралы шағымданды; Пейзи оны Изабеллаға хабарлап, оған мұндай жоспарлары бар екенін ашық жоққа шығаруға кеңес берді. 1542 жылдың наурыз айында Изабелла оның кеңесін тыңдады, бірақ интрига Сүлейманды Рареш оған адал екеніне көндірді. Изабеллаға жазған хаттарында Пейзи Франко-Осман одағын сипаттап, Осман Венгриясында соғыс қайта басталатыны туралы аңыздарды таратты; сонымен қатар Пейзи Бранденбургтың Иоахимге Сүлейман соғысқа дайын емес екенін хабарлады. Тарихшы Мариан Коман атап өткендей, Пейзидің хаттары оның Трансильванияны Изабелланың аймағында бөлек деп қарастырғанын көрсетеді. Ол өзінің басшысын дәстүрлі «Трансильваниялық воевода» емес, «Трансильваниядан келген воевода» (воєвода от Ардел) деп атады. 1543 жылдың бірінші жартысында Осман империясы Пейзи мен Рарештің бүкіл Венгрияны жаулап алу және Фердинандты ұстап тұру үшін олардың әрекеттеріне қолдау көрсететініне сенімді болды. Ақпан айында сұлтан өзі Трансильваниялық диетаға Пейзи өзінің әскерімен Эстергомды қоршауға оралғанда оған көмектесуге дайын болу керектігін айтты; Венециялық көздер 15 000 Валахия сарбазы Сүлейменге көмектесуге дайын екендігі туралы аңыздарды таратты. Шын мәнінде, Пейзи екі жаққа да жақындасып, екі сценарийдің де алдын ала дайындалып отырды. 1543 жылдың 7 қаңтарында ол Фердинандпен құпия одақ шарты жасасты. Бұл құжат қайта өрлеу дәуірінің латын тілінде жазылған, ол Габсбургтар нұсқасында Валахияны Венгрия Корольдігінің бөлігі ретінде мойындады. Резачевичи атап өткендей, мұндай күш-жігер көбінесе формалды болды: «1542 жылдан кейін Осман империясына қарсы тиімді одақ құру мүмкін емес болды, өйткені патша [Фердинанд I] Сүлейманға қарсы әрекет ете алмады». Тарихшы Леон Ламуш Папа Павел III-нің Пейзи мен Рареш қатысатын лиганы қолдауға тырысқаны сәтсіз аяқталғанын жазады: «әдеттегідей, шындық адамның күтілгенін ақтамады». Көп ұзамай Лугос және Карансебес банатының маңызды көмегімен Изабелла мен Мартинуццидің Трансильвания аумақтарынан кек алу ісі басталды. Оны Пахарник Строе Флореску (тарихи жазбаларда Строе Прибегул, «Қашқын») дайындады. Шербанның бұрынғы одақтасы және туысы. Басқа тарихшылар бұл есепті растайды: Ирина Ф. Цирстинаның айтуынша, көтерілісшілер Валахияны екі ай бойы немесе Матей Казакудың сөзіне сенсек, бір ай бойы толық бақылауда ұстады. Лайота немесе Строе князьдік таққа ие болды ма, әлде тақ бос қалды ма деген мәселе әлі де даулы. Бір нұсқада Строе Ольтенияны бан ретінде басқарған, ал Лайота – ханзада болған. Алғашқысы Стрэмбу Гейсини монастырында жерленген. Фурковичи Пейзиді таққа қайтаруда маңызды рөл атқарды және осы қызметі үшін Поэнари қамалы мен Капацанени иелігін алды. Бір құжатта Строе екі рет солтүстіктен Валахияға шабуыл жасағаны және сондықтан Фантана Циганулының екі шайқасы болғаны айтылады. Геонея Лайотаның 1537 жылға дейінгі талабын растайтын дереккөзді «сол дәуірде жиі кездесетін» жалған деп санайды. Зерттеуші Н. Стоическу да 1544 жылды шайқас күні деп атады, бірақ кейбір жазбаларда 1542 жыл көрсетілгенін де атап өтеді. Спиридон Христочеа және оның әріптестері шайқасты қазанның 1544 жылына датейді; олар Писканның сатқындағының әлі де оның атымен аталатын Пискани ауылында еске алынатынын, ал оның үйі болған жер 2012 жылға дейін «Иуданың орны» деп белгіленгенін де атап өтеді. Өзінің билігінің соңғы кезеңінде Пейзи көп сапар шекті: 1543 жылдың 7 қарашасында ол екі жерден құжаттар шығарды – Балта Яломицей жанындағы Мурчений луй Пуя және Орашул де Флочи; соңғы қала Брэиланың Валахияның басты порты ретіндегі орнын басып алды. 1544 жылдан Пейзидің тоғыз жарлығы және шешімі сақталған – оның ішінде 6 қазан күні Кунешти және цыған құлдарының екі отбасын Стан Папаға бергені туралы жарлық бар. Сондай-ақ сол жылы Коадэ Ворник тағайындалып, Бухаресттің оңтүстігіндегі, Осман империясына қарасты Гиургиуге жіберілді – мүмкін, осы аймақта Осман империясына көбірек жер беру үшін. Сол жылы Валахиядан Осман талаптары да қайтадан артты, жергілікті малшылар Истанбұл нарығына кіру үшін 100 000 қойдан тұратын салық төлеуге міндетті болды. Сұлтан сол кезде Пейзиді Румелиядағы Рила монастырымен қарым-қатынаста Осман өкілі ретінде қарастырды. 1544 жылдың маусымында Сүлейман Охрид архиепископы Прохордың шағымын тыңдады, ол Пейзи Валахия шіркеуінен бұрынғы төлемдерді жинауға қиындық тудырып жатыр деген шағымын айтты. Бұл хараждың жалпы сомасын азайтуға әкелетінін түсінген Сүлейман Пейзиге метрополитті (Вараам немесе Анания) төлемдерді жасауға мәжбүрлеуді бұрды. Йорга 1544 жылдың қыркүйегіне датейтін бір құжатты да атап өтеді, онда Пейзи Бузау епископтарына сыйлықтарды растады – Йорганың пікірінше, бұл епископтықтың негізі саналады. Пейзи өзінің еліне билігін қайта орнатқанмен, оның тағына күштірек талапкер пайда болды. Бұл Пейзидің номиналды жартылай бауыры Мирча шопан болды, ол Стамбулда тұрып, үнемі үлкен визир Рүстем Пашаны қолдау үшін пара беріп отырды. Ол кепіл ретінде Портаға жіберілді. Ол қажетті мерзімде жеткізе алмады, бұл Османлыларға оның бүлік көтеріп жатқанын көрсетті. Сүлейман оны құлатуға дайындалды, Мирчаның Пейзи қазынамен «қашып кетпес бұрын» таққа отыруына мүмкіндік берді. Пейзи тарихқа «сұлтанның қалауымен қызметтен алынып, жер аударылған Валахияның алғашқы князі» ретінде енді. Йорга оның жерленген жері Александрия патшалығының византиялық шіркеуінің қабірстаны болуы керек деп санайды. Басқа жазбалар оның бағыты мен соңғы тыныс алған жері Синай болғанын көрсетеді, ол Валахия немесе Молдавия князінің түбектің жеріне бас сұққан алғашқысы болды.

Ұрпақтар

Қосқындардан кейін Мирча Пейзидің көрнекті қарсыластары – Драгоешти әулетіне сыйлықтар ұсынды. Жаңа тәртіп орнағаннан кейін жоғары лауазымын жоғалтқан Стаико Шинтеску, қуғынға ұшыраған ханзаданың адал қолдаушысы болды, ал жер аударылған Раду Фурковичи де солай болды. 1546 жылы Мирча Ключер Коада мен оның інісі Радуды өлімге кесті, ал Коаданың балаларын Трансильванияға қашуға мәжбүр етті. Митрополит Анания да, Пейзидің болжамды қалың жеңгесі, принцесса Милицамен бірге Трансильванияға қашып кеткен секілді. Жаңа билеуші басқа Пейзидің адалдарының оралуын қамтамасыз етуге тырысты, оларды парамен сұрау үшін Пиетрошанидің жесір қалған ұлы Барбуды жіберді. Бұл әрекет сәтсіз аяқталды, сондай-ақ жер аударылғандардың Мирчаны тақтан түсіруге жасаған әрекеттері де нәтижесіз болды. Келесі айларда Мирчаның қатыгездігі оның боярларының қолдауын жоғалтты. 1547 жылы Барбу мен Драгоешти Валахияның харадж ақшасымен қашып, іздестірілетін қылмыскерлерге айналды. Осы кезде Пейзидің жер аударылғандары да, Валахия да ханзада Радудың Трансильваниядағы иеліктерінен айырылды, олар Георгий Мартинуццидің жеке меншігіне айналды. Леди Руксандраның тағдыры белгісіз күйде қалды. Неагоның қызы екені айтылатын әйел Валахияда тірі қалғандығы расталды – жаңа тәртіп оны Генеасаның иесі ретінде мойындап, өмірін сақтап қалды. 1572 жылы шыққан бір құжат Руксандраның өмірінің соңына дейін Валахияда тұрғанын көрсетеді. Бір теория бойынша, "Пятраску" – Марконың патшалық аты болған. Ганеге сәйкес, Пятраску Пейзидің бірінші әйелі Станадан туған заңды ұлы болды. Егер осы болжам дұрыс болса, онда ол неке арқылы әкесінің жауы, Пиетрошанидің Томасының қайтыс болғаннан кейінгі күйеу баласы болды. Бұл татуласу басқа династиялық некелер арқылы да көрсетілді, соның ішінде Пейзидің қызы Мария мен Пиетрошанидің Балеасы арасындағы одақ. Басқа дереккөздерде Пейзидің мұсылман ұлы Мехмедтің Сүлейманнан мүлік (тимар) беруді сұрағаны айтылады. Бұл, мүмкін, ислам дінін қабылдағаннан кейін Марко немесе Влад болған. Егер Пятраскудың мәлімдемесі рас болса, Раду Пейзи ханзадалар Петру Серчел мен Михай Батырдың әкесі болуы мүмкін. Сыржинаның пікірінше, "Раду Пейзи әулетінің айналасында құрылған билік шеңбері" оның екі немересіне де таққа отыруға көмектескен. Алайда, Филипеску Михайдың бұл сөздеріне және оған байланысты аңыздарға күмәнданады. Иорганың алғашқы бағалауынша, Михай Пятраскудың сүйіктісі Теодорадан туған, ал ханшайым Воикадан емес. Бұл тұжырым басқа ғалымдармен де қолдау тапты. Керісінше, Николаеску Теодораның Пятраскудың заңды әйелі болғанын нақты айтты. Дан Плешиа да Раду – Пятраску – Михай шежіресін қолдайды. Одан әрі, ол ханзада Радудың тағы бір ұлының мұрагерлері болғанын айтады, соның ішінде Михайдың Ключері, сенімді досы, ағасы және туысы болған Раду Флореску.

Ғибадатхана құрылысы

Ғалым В. Братюлеску Пайзидің шіркеулерді салған (ктитор) ретіндегі еңбегінің Цитештидің сыртындағы Гура (немесе Валеа) монастырын құрумен, ол таққа отырғанға дейін басталғанын жазады. Дегенмен, ол ғимараттың 1544 жылы аяқталғанын, Мирча Шопан тұсындағы суреттерімен және одан кейін де қайта жөнделгенін айтады. Гураның ктиторлары Писканидің үш билеушісі болды: болашақ қарсылас Влаику Пискан және оның бауырлары Михаил мен Бадея. Олардың барлық үлесі 1535 жылы Пайзиді ктитор деп көрсеткен, дұрыс емес жазылған пизанье (құжат) арқасында белгісіз болып қалады, ол кезде ол тақта отырмаған. Жақын жердегі Пискан әулетінің анасы Анисияның қабірінде Влаикудың аты жоқ, бұл Пайзидің естеліксіз ету әрекеті болуы мүмкін. Филипеску Пайзиді қазіргі Скорцендегі Мислеа монастырының ктиторы деп жазады, бірақ шамамен 1620 жылғы мәліметтерде бұл мекемені "оның ата-анасы" құрғандығы айтылады. Мислеа Пайзиден, Бребу, Кэлугэрени және Корну сияқты жерлерді, сондай-ақ оңтүстікте Каскьоареле және Греаканы алды. Бірнеше жер Мирча Шопаннан қайтарылып алынды. Өнер тарихшысы Ливиу Мариус Илие атап өткендей, Пайзи мен Марко екеуі де Осман империясының үстемдігіне қарсы православиенің қолдаушысы ретіндегі рөлдеріне инвестиция жасау арқылы қарсы тұруға тырысты. Илие бұл аспекті екеуі салған Козия монастырының емханасында көрсетеді: фрескаларда "Петр" деп танылған Пайзи Иса Мәсіхтің батасын алады, ал періштелер оны және Марконы тәж кигізеді. Ол монастырдың кішкентай көшірмесін ұстап тұрғандай бейнеленген, ғалым Георге Балш атап өткендей, бұл Козияның 1540 жылдардағы түріне жақындығын анықтауға көмектеседі. Көп бөлігін шеберлер Давид пен Радослав салған емхананы тарихшы Василе Драгут жоғары византиялық өнердің соңғы валахиялық ескерткіші деп атады, оның "құндылығы зор" ерекшеліктері бар. "Мастер Максим" деп аталатын тас қалаушының жұмысы серб өнерінен шыққан болуы мүмкін және Пайзидің Бранкович әулетімен байланысын көрсетеді. Фрескаларда князь және Руксандра Козияның басқарушысы Строемен бірге бейнеленген. Оның портреті византиялық каноннан өзгеше және румын өнеріндегі алғашқы реалистік туындылардың бірі саналады. Бұл ансамбльде "Томас сенбеушілігі" туралы жергілікті нұсқа да бар. Әртүрлі дереккөздерде князьтың Питештиден алынатын шарап салымын Станештидегі монастырды күтіп ұстауға бағытталғаны айтылады. Бұл ауылдағы шіркеу де ортағасырлық өнердің маңызды ескерткіші, оны болашақ көтерілісші Логофет Гиура 1537 жылы қаржыландырған. Тарихшылар фрескаларды 1700 жылдан кейін басымдыққа ие болған ауылдық реализмге апаратын маңызды даму деп санайды. Дегенмен, бұл жұмыс Пайзидің заманына дейінгі фрескалардың жөнделуі болуы мүмкін. Сақталған қабаты Эратудиге, мүмкін Критен немесе шебер Думитруға тиесілі. Пайзи Тисмана монастырын қайта жаңартып, Иорганың айтуынша, онда Молдавияның сәулеттік жағынан дамыған шіркеулерінен көптеген элементтер енгізілді: Тисмананың кірпіштері Петру Рареш тұсында аяқталған Хотын бекінісінің үлгісімен салынған. Пайзи дәуіріндегі 1542 жылы жасалған Тисмана есігі де бар. Бұл Валахияның ортағасырлық тас өнерлерінің сирек мысалы, ол хачкарлар өнерінен шабыттанған. Иорганың сөзіне сүйенсек, Пайзи Аргеш және Деалу монастырларындағы жұмыстарды аяқтау арқылы Басарабтың мұрагері екенін көрсетті, онда ол "көмілуді армандаған". Метеора мен Афон тауына демеу көрсетуге қоса, ол 1540 жылдан бастап Синайдағы Святой Екатерины монастырының күтімін ұстауға үлес қосты.

Тіл, әдебиет, тарихнама

Он жылдық билік кезінде Пейзи валахиялық баспаны жаңғыртты, бірақ куәлік етілген тілге оралудың орнына, әлі де шіркеу славян тілін қолданды. Бұл оның Венеция Республикасы мен Босния санджағынан келген серб шеберлерін, соның ішінде Божидар Вуковичті және Божидар Горажданиннің туысы Димитрие Любавичтің демеушілігін көрсетті. Библиограф Агнес Терезия Эрих 1544 жылы Любавичтің баспасын Тарговиштеге көшіру арқылы Пейзинің «Валахиядағы қолөнер баспасын» ашқанын болжайды; алайда, кәсіпорын толығымен жеке болды, Румыния тарихындағы алғашқы мемлекеттік емес баспа. Иорганың айтуынша, Любавичтің түрлі дұға кітаптары үшін енгізген ерте кириллицасы бұрынғы онжылдықтардағыдай сапалы болмады; бірақ иллюстрациялар «өте әдемі» болды. Славян тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі ықпалы жоғары болды, тіпті грек тілі де кейде қарсылық тудырды. Архивші Аурелиан Сацероцеанудың сөзіне қарағанда, грек тілінің Пейзи сарайына енуі грек тілінде сақталған бір мәтінге байланысты асыра бағаланған. Оның славян тіліндегі түпнұсқасының қайта табылуы бұл пікірді әлсіретті, бірақ «сол кезде Валахияда грек тілінде жазу мүмкін болды». Пейзи билік еткен кезде Валахия Трансильвания сакстарымен саяси және мәдени байланыстарды орнатты, оның ішінде Херманштадттың тұрғындарына жазған хаттары арқылы. Олардың бірі «жақсы білімді және оқымысты хатшыны» іздеп отыр, ол Ренессанс латынь тілінде оқи және жаза алатын болса керек, және үміткерлерге жомарт жалақы ұсынады. 1539 жылы Иероним Остермайер Валахия сарайына сапар шегіп, Ренессанс музыкасының үлгілерін орындады. Жақын байланыс орнатуға жасалған басқа әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1540 жылдары Корона қаласы Пейзиден Осман гректерін Валахия аумағынан қууды сұрады, оларды коммерциялық бәсекелес деп қарады. Бірақ Пейзи бұған келіспеді, мұндай қадам «биік император» Сүлейманды ренжітетінін жазды. Тарихшы Дину Ц. Гиурескудың айтуынша, «егер сіздерге оны тоқтатуға мүмкіндік болса, өзіңіздер тоқтатыңыздар» деген сөздермен аяқталатын бұл хат Пейзидің «Оңтүстік Дунайдағы сауда агенттерінің қызметін шектеуге қабілетсіздігін» көрсетеді. Сондай-ақ, Трансильвания және Валахия румындары арасында реформацияны таратуға сакстардың үздіксіз тырысыстары болды. Лютердің Кішкентай катехизисі 1544 жылы Филип Молдованулдың басылымында румын тіліне аударылып таратылды, бірақ Иорганың айтуынша, «оның осы [шекараның] екі жағында да әсері болмады». Пейзидің билігінің хронологиялық фрагментациясы және оның қолданған көптеген есімдері мен лақаптары кейінгі жылнамалар мен шежірелерде шатасуға әкелді. 1701 жылғы қолмен жазылған тізімде екі бөлек ханзада, Гегумен Раду және Пайзе («Шеттетілген Пайзе») дұрыс емес мұрагерлік ретімен сипатталған. 1850 жылдары эссеші Ричард Куниш Пейзидің 1536-1546 жылдары билік еткенін жазды және оның биліктен қуылғаннан кейін монах ретінде қайтыс болғанын болжады. Бұл шатасулар кейінгі тарихнамада да көрінді. 1895 жылы филолог Эмиль Пико «Петру» есімінің Петрашкуға қатысты екенін дәлелдеді және 1544 жылы Пейзи тағын өзінің шамалы ұлына бергенін қорытындылады. Гане де Пейзидің қуғынға ұшырауының себебі 1534 жылы Османлылардың сүйіктісі Альвизе Гриттидің өліміне қатысы бар екендігімен байланысты екенін жазады. Бір құжаттың қате датасы, кейін түзетілген, кейбір ғалымдарды, соның ішінде Иоанн С. Филиттиді, Пейзидің 1534 жылы, Влад Винтиляның өлтірілуінен бұрын, қысқа уақытқа билік еткенін ұсынды. 19 ғасырда румындық ұлтшылдықтың пайда болуы Пейзиді жағымсыз тарихи тұлғаға айналдырды. Брайланың берілуі румын тарихнамасында Пейзидің ең жаман ісі ретінде көрсетіледі. Алайда, Геонияның айтуынша, «күштердің тепе-теңдігі мен Дунайды бақылауға Османлылардың қызығушылығын» ескере отырып, бұл сөзсіз болған болуы мүмкін. 1996 жылы «Тарихи журналда» айтылғандай, Пейзиге қатысты монография Румынияның коммунистік режимі кезінде (1948-1989 жж.) басқа ханзадаларға қарағанда жарияланбаған. Бұл байқауда Пейзи ұлттық коммунистік стандарттарға сай келмегендіктен болды деп түсіндіріледі. Дегенмен, Пейзидің билігі 1976 жылы Еманоил Копакианудың «Cînd au venit Neagoe Vodă» романының тақырыбы болды.

Қарулар

Раду Паизи – Валахияның қаруын, әртүрлі поздарда бейнеленген бір түсті құс суретін пайдалануды бекіткен князьдердің бірі болды. Осы кезеңде жануар «гибрид» ретінде бейнеленді, алтын бүркіттің элементтері мен қарғаға ұқсас белгілері сақталды. Эмблема Любавич басылымдарында түйілген сызықтардан құралған желімен көрсетілген. Дизайн Ренессанс өнерінен шабыттанған Пятраску князі тұсында ғана геральдикалық нормаларға сәйкес стандартталды. Паизидің мөрлерінде бірге қолданылған тағы бір геральдикалық элемент – тарихшылар мен геральдистердің, V. А. Урехиядан бастап, «plantatio nova» («жаңа егістік») деп атаған тақырыптың нұсқасы. Бұл жұмыста ханзада мен оның (ұлдарының ағасы) толық регалиямен киінген екі адам бейнесі, ағаштың екі жағында бейнеленген. Бұл форманы 1460 жылдары Раду Сұлу енгізді және Паизи қолданған мөрлердің кем дегенде екі нысанында кездеседі. 1530 жылдар мен одан кейінгі Батыс геральдикасында Валахияға жаңылысқан түрде арыстан жатқызылды. Бұл символдың пайда болуы Ричентальдық Ульрихтің қолжазбасын дұрыс оқымаудан немесе Куманияға қатысты дәстүрден туындауы мүмкін. Фердинанд I-нің 1565 жылғы қоштасу рәсімінде «Валлахия» гербіндегі арыстан бейнеленген ту қолданылды, бірақ тарихшы Геза Палффи атап өткендей, бұл Фердинандтың Куманияның барлығына деген талабын көрсетуі мүмкін.