Кіріспе

Венгрияда туған британдық математик Артур Ерделий (2 қазан 1908 – 12 желтоқсан 1977) – венгриялық туған британдық математик. Ерделий ерекше функциялар, әсіресе ортогональды көпмүшелер және гипергеометриялық функциялар саласындағы маман болды.

Өмірбаян

Ол Будапештте, Венгрияда Игнац Йозеф Армин Диамант пен Фредерике Роттың ұлы ретінде дүниеге келді. Анасы Пол Ерделийге қайта үйленгеннен кейін оның есімі Ерделий болып өзгертілді. Ол 1914-1926 жылдары сол жерде бастауыш және орта мектептерде оқыды. Математикаға деген қызығушылығы осы кезден бастау алады. Ерделий еврей болғандықтан, туған Венгриясында университет білімі алуы қиын болды. Ол электр инженериясы мамандығы бойынша диплом алу үшін Чехословакияның Брно қаласына сапарлады. Бірақ, математикаға деген қабілеті байқалғаннан кейін (бірінші курста бірнеше сайыста жүлде жеңіп алған), ол осы пәнді оқуға көндірілді. Ол көп ұзамай математиканың теориялық зерттеулерін жүргізе бастады, ал оның алғашқы мақаласы 1930 жылы жарияланды. 1936 жылдың соңына қарай ол 18 мақала, ал 1937 жылы тағы 11 мақала жариялады. Алайда, Германияның Чехословакия мен көрші елдерді басып алуына байланысты, Ерделий елден қашуға мәжбүр болды. Ерделий гипергеометриялық функциялар саласындағы маман Эдмунд Уиттакерге хабарласып, оның көмегін сұрады. Біраз уақыттан кейін Уиттакерден виза үшін 400 фунт стерлинг алғаннан соң, Ерделий Шотландияның Эдинбург қаласына сапарлады. Ол Эдинбург университетіне қабылданды, және 2 жылдан кейін, 1940 жылы жарияланған жұмыстарының кең көлеміне негізделген ғылым докторы (DSc) дәрежесін алғаннан кейін, Математика кафедрасында лектор болып жұмыс істеді. 1946 жылы Гарри Бэйтман қайтыс болғаннан кейін Уиттакерден Бэйтманның қолжазбаларын жариялауды бастайтын математикті ұсынуды сұрады: Бэйтман қолжазба жобасы. Ерделий таңдалды, және 1947 жылы, британдық азаматтыққа қабылданғаннан кейін, Калифорниядағы Калтехке қонақ профессор ретінде барды. Ол 1948 жылы Эдинбургке оралды, бірақ 1949 жылы Калифорния технология институтының математика профессоры лауазымын иелену үшін жұмысынан кетті. Ол бұл лауазымды келесі 15 жыл бойы атқарды, және АҚШ-та жүргенде де Ұлыбритания азаматтығын сақтап қалды. 1964 жылы ол Эдинбургке математика профессоры ретінде оралды, және 1977 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. Ол Эдинбургте дүние салды.

Отбасы

1942 жылы Ева Нойбургке үйленді. Балалары болған жоқ.

Зерттеу

Ерделий негізінен арнайы функциялар, әсіресе Ламе функциялары, гипергеометриялық функциялар және ортогоналды полиномдар саласындағы сарапшы болды. Ол асимптотикалық талдау, бөлшектік интегралдау және дербес дифференциалдық теңдеулер саласына да үлес қосты. Ол бөлшектік интегралдау үшін Ерделий-Кобер операторларын енгізді. Ол екі жоғары деңгейдегі кітап жазды: «Асимптотикалық кеңейтулер» (1955) (Довер басылымы қайта басылды) және «Операциялық есептеу және жалпыланған функциялар» (1962).

Марапаттар

Ерделі көптеген құрметті наградалар алды, соның ішінде 1975 жылы Корольдік қоғамға мүше болып сайланды. Ол 1945 жылы Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болды және Турин ғылым академиясының да мүшесі болып сайланды.