Кіріспе

2006 жылы Флоридадағы ұстау орталығында баланың қаза болуы

Мартин Ли Андерсон (шамамен 1991 жылдың 15 қаңтары – 2006 жылдың 6 қаңтары) Флорида штатынан шыққан 14 жастағы бала болды. Ол Флориданың Панама-Сити қаласында орналасқан, Бей округі шериф кеңсесі басқаратын Бей округінің әскери-жаттығу лагері сияқты жастарды ұстау орталығында қамауда болған кезде қайтыс болды. Лагерьге келгеннен кейін, оны жүгіруге мәжбүр етті, екі сағат ішінде ол шаршап, тоқтады. Ұстаушылар оны жүгіруін жалғастыруға көндірді. Ол қайтадан жүгіру жолына оралып, сәл уақыттан кейін құлап, көз жұмды. Оқиғаны бейнелейтін қауіпсіздік камерасының бір бөлігі жарияланды. Бұл оқиға Флорида заң шығарушы органының штаттың бес жасөспірімдер лагерін жабуға дауыс беруіне себеп болды.

Қоғамның наразылығы

Бұл оқиға бүкіл елде кеңінен танымал болды. Жергілікті сот-медициналық сарапшы доктор Чарльз Сиберт мәйіттің сараптамасын жасап, өлімнің себебі "серпа клеткалы анемияның салдарынан туындаған асқынулар" екенін анықтады. Ол: "Бұл табиғи өлім" деді. Бұл жағдай қоғамдық наразылықты күшейтті, себебі көпшілік сот-медициналық сарапшылардың өлімнің себебін қалай анықтайтынын түсінбеді. Халық "табиғи" себеп болғандықтан, ешкімге айып тағылмасы мүмкін емес деп ойлады. Губернатор екінші сараптама жасауды бұйырды; екінші сарапшы, доктор Верн Адамс Мартин Андерсонның өлімінің себебін "әскери-оқу лагеріндегі күзетшілердің әрекеттерінен туындаған тұншығу" деп атады. Тұншығуға ауызды қолмен жабу және аммиак газын күштеп жұту себеп болды, бұл дауыс жолдарының спазмын тудырып, жоғарғы тыныс жолдарының іштен жабылуына әкеп соқты. Халықтың ашуы нәтижесінде штаттың бес жасөспірімдерге арналған әскери-оқу лагері жабылды, Сиберт жұмыстан босатылды және күзетшілерге кінә тағылды. Губернатор Чарли Крис Флорида штатына 5 миллион долларлық отбасылық сотқа қатысты істі реттеуді тапсырды. Ақырында, күзетшілер сотта ақталды. Сиберттің жұмыстан босатылуына байланысты туындаған дау-дамайлар Ұлттық Сот-медициналық сарапшылар қауымдастығы, ел бойынша тәуелсіз сот-медициналық сарапшылар тобы, округ прокуроры және Бей округі комиссарлары Флорида штатының сот-медициналық сараптама жүйесі нәсілдік саясаттың ықпалында қалғанын айтуына себеп болды. ФБР комиссары Гай Туннелл осы іске қатысты афроамерикалық құқық қорғаушылар туралы орынсыз мәлімдеме жасағаннан кейін қызметінен кетті.

Тергеу

Жасөспірімнің өліміне қатысты Флориданың құқық қорғау органдарының, Жастар әділет департаментінің және Бей округі шериф департаментінің бірлескен тергеуі дереу басталды. 2006 жылдың 18 ақпанында, Бей округіне қарасты мемлекеттік прокурор Стив Медоус, Флорида губернаторы Джеб Бушқа істі өз кеңсесінен басқа прокурорға беру туралы өтініш жолдады. Өтініш хатында Медоус ФДЛЕ басшысы Гай Туннеллмен «жақын байланыста» екенін мойындады. Туннелл Андерсон қайтыс болған әскери-жаттығу лагерін Бей округі шерифі болып қызмет еткен кезде ашқан болатын. Губернатор Буш іс бойынша бақылауды жүзеге асыру үшін Хиллсборо округінің мемлекеттік прокуроры Марк Оберді тағайындады, іс әлі де ашық және оның қадағалауында қалуда. 2006 жылдың 28 қарашасында билік Андерсонның өліміне байланысты сегіз адамды ұстағанын хабарлады. Жеті күзетші мен бір медбике баланың өліміне қастандық жасады деген айып тағылды, бірақ кейін барлығы айыптан босатылды. 2010 жылдың 16 сәуірінде АҚШ Әділет министрлігі бастапқыда айыпталған сегіз адамға қатысты федералдық қылмыстық құқық бұзушылық ісі қозғалмайтынын мәлімдеді. Баспасөз хабарламасында мынадай мәлімдеме жасалды:

«Күшті және толыққанды қарастырудан кейін, тәжірибелі федералды прокурорлар мен ФБР агенттерінің тобы федералдық қылмыстық құқық бұзушылық ісін қозғау үшін жеткіліксіз дәлелдер бар екенін анықтады. Осыған байланысты, осы оқиға бойынша тергеу жабылды».

Туннеллдің отставкасы

FDLE комиссары Гай Туннелл де мүдделер қақтығысы үшін сынға ілікті. Бұрынғы Бей округінің шерифі болған Туннелл Андерсон қайтыс болған жаттығу лагерін ашқан еді. Туннелл сондай-ақ қазіргі Бей округінің шерифі Фрэнк МакКитхенге электрондық хаттар жіберіп, оның мекемесінің Андерсонның өліміне әкелген жаттығу лагеріндегі оқиғаның бейнежазбасын жасыруға жасаған әрекеттерін егжей-тегжейлі баяндаған. Обер ақырында ФДЛЕ-ді тергеуден шеттетуге мәжбүр болды. Туннелл 2006 жылғы сәуір айында FDLE басшысы лауазымынан кетті, себебі ол кезде сенатор Барак Обама және Джесси Джексон туралы айтқан пікірлері баспасөзге тарап кеткен. Осы пікірлерінде ол Джексонды Джесси Джеймспен, ал Обаманы террорист Осама бен Ладенмен салыстырған. Андерсон ісі бойынша өзін шеттетуге мәжбүр болған округ прокуроры Стив Медоус кейіннен Туннеллді "ескі істер" бойынша жұмыс істеуге қайта шақырды.

Отырғызу және "әділет үшін шеру"

2006 жылдың 19-20 сәуірінде, негізінен жергілікті колледж студенттерінің тобы губернатор Джеб Буштың қоғамдық күту бөлмесін басып алып, отырыс ұйымдастырды. Студенттердің көпшілігі Таллахасси қаласындағы Флорида мемлекеттік университеті, Флорида A&M университеті және Таллахасси қоғамдық колледжінен болды. Олар Буштан, басқа талаптармен қатар, Андерсонды ұрған күзетшілерді қамауға бұйрық беруін және тергеу кешігуі үшін ресми түрде кешірім сұрауын талап етті. Осы студенттердің көпшілігі Мартин Ли Андерсон үшін әділет коалициясының мүшелері болды, олар сот процесі бойында наразылық білдірген. Бұл топтың танымал студенттік ұйымдастырушысы – бұрынғы Nickelodeon жұлдызы Ванесса Беден, ол хатшы және өкіл ретінде жұмыс істеді. Екі күндік отырыс Буштың кеңсесінде 2000 жылдан бері өткен алғашқы оқиға болды. 21 сәуірде, Туннелл FDLE басшысы лауазымынан кеткен күні, Флорида штатының Капитолийі алдында 3000-нан астам наразылық білдірушілер митингге шықты, оларға Джесси Джексон мен Аль Шарптон қосылды. Олар күзетшілерді қамауға алуды және штаттық түзеу жүйесінде өзгерістер жасауды талап етті. Буш 19 сәуірде Ирак, Кувейт және Ауғанстанға жасаған сапасынан оралды және сол күні түстен кейін төрт студент пен бірнеше заң шығарушымен кездесті. Келесі күні Буш Андерсонның ата-анасымен кездесті. Заң шығарушылар Буштың сол кездесуде кешірім сұрағанын мәлімдеді, бірақ бұл ақпарат Буш немесе оның кеңсесі тарапынан расталмады. 2006 жылдың 27 қыркүйегінде Андерсонның ата-анасы Бушпен кездесу үшін Таллахассиге қайта келді, сәуір айындағы кездесуде ол оларға "ашық диалог" ұсыныс бергенін мәлімдеді. Алайда Буш оларды қабылдаудан бас тартты.

Азаматтық құқықтарды қорғау бойынша шағымдар

Андерсонның ата-анасы мен азаматтық құқықтарды қорғаушылар бірнеше рет АҚШ Әділет министрлігіне (USDOJ) жүгініп, Андерсонның өліміне қатысты штаттық тергеуді федералдық қылмыстық заң бойынша Андерсонның азаматтық құқықтарының бұзылуы ретінде қарастыруды сұрады. Әділет министрлігінің Азаматтық құқықтар бөлімі, Флориданың Солтүстік округінің прокуроры және ФБР тергеуге штаттық органдармен бірге қосылды. 2007 жылдың 12 қазанында Флориданың Солтүстік округінің прокуроры Роберт Миллер және Азаматтық құқықтар бөлімінің міндетін атқарушы бас прокуроры Рене Комисак, 14 жасар Мартин Ли Андерсонның өліміне қатысты мәліметтерді "мұқият және тәуелсіз тексеруден" өткізетінін жариялады. Олар штаттың жазалау лагерінің қызметкерлеріне қатысты қудалау процесін жақыннан бақылап отырды және егер мәліметтер федералдық азаматтық құқықтарды бұзуға қатысты қылмыстық қудалауға негіз болатын болса, тиісті шаралар қолдануға уәде берді. 2010 жылдың 16 сәуірінде Әділет министрлігі күзетшілерге қарсы федералдық қылмыстық шаралар қолдану үшін жеткілікті мәліметтер жоқ деген шешімге келді. Туннелл сондай-ақ Бей округының азаматтары мен федералдық заң шығарушылар, оның ішінде сол кездегі АҚШ сенаторы Хиллари Клинтон, USDOJ-ге бірнеше азаматтық құқықтар бойынша шағымдарын жолдады. Ешбір шағым тергелген жоқ.

Сот ісі

2006 жылдың 12 шілдесінде Роберт Андерсон мен Джина Джонс Жастар әділет департаменті мен Бей округі шерифі кеңсесіне қарсы 40 миллион долларлық қасақана өлімге байланысты сот талабын ұсынды. Андерсонның ата-анасы екі мекеменің де азаматтық құқықтарды бұзғанын, сондай-ақ тергеудегі маңызды фактілерді жасыру үшін сөз байласып, абайсыздыққа жол бергенін мәлімдеді. Андерсон мен Джонс шерифпен 3 миллион долларға келісуге дайын болды, бұл агенттіктің сақтандыру шегіндегі ең жоғары сома, бірақ МакКитхен бұл ұсыныстан бас тартып, тергеу толыққанша аяқталмағандықтан келісімге келудің "әлі ерте" екенін айтты. Сот ісі қаралып жатыр; егер Андерсон мен Джонс сотта жеңіске қол жеткізсе, мемлекеттік өтемақы 200 000 доллармен шектеледі. Флориданың бас прокуроры Чарли Криста сол күні жасаған мәлімдемесінде 3 миллион долларлық келісім "жеткіліксіз болуы мүмкін" екенін жеткізді. 2006 жылдың 18 қазанында АҚШ округтік судьясы Роберт Хинкл 2007 жылдың 16 сәуірінде сот отырысын тағайындады. Сол шешімінде судья Жастар әділет департаменті мен Бей округі шерифі кеңсесіне қатысты азаматтық құқықтарды бұзу және сөз байласу айыптауларын қабылдамады, сондай-ақ олардың залапкерлік өтемақы төлеуге жауапты емес екенін белгіледі. 2007 жылдың 14 наурызында Флорида губернаторы Чарли Криста штаттің Андерсон отбасына 5 миллион доллар төлеуге келісуін ұсынды, бұл Андерсон отбасына Бей округінен тағы 5 миллион доллар талап етуге мүмкіндік береді. Бұл ұсыныс Флорида заң шығарушы органының бекітуін күтуде. Сондай-ақ 14 наурызда NASA жақсартып дайындаған видеоның көшірмесі жарияланды. 2007 жылдың 28 наурызында Флорида штатының Бей округі Андерсон отбасымен 2,4 миллион долларға келісім жасасты.

Кәмелетке толмағандардың сот жүйесіне енгізілген өзгерістер

Мартин Андерсон қайтыс болған кезде Флорида штатында шамамен 130 жасөспірім мемлекеттік басқарудағы жаттығу лагерьлерінде қамауда болды. Андерсонның өлімінен бұрын штат Панама-Ситидегі жаттығу лагерінде шамадан тыс күш қолданылғаны туралы 180-нен астам шағымды алған. Ақпан айының ортасында Бей округінің шерифі Фрэнк МакКитхен Андерсонның соққыға ұшыраған Панама-Ситидегі жаттығу лагерін басқару туралы штатпен жасалған келісімшартты тоқтатты. Жастар әділеті департаментінің (ЖӘД) басшысы Энтони Дж. Шембриге жазған хатында МакКитхен: «Бей округіндегі жаттығу лагерінің адалдығы күмәнді болып, бұл бағдарламаның тиімділігі дерлік тоқтатылды» деп жазды. МакКитхен сонымен қатар Панама-Ситидегі жаттығу лагерінде аммиакты ингаляциялық капсулаларды қолдануға бірден тыйым салды. МакКитхеннің бұл хабарламасы Андерсонның денесі екінші рет сараптамаға алу үшін эксгумацияланғанға шамамен үш апта бұрын жарияланды, сол кезде бір патолог-анатом жасөспірімнің аммиак буларынан қайтыс болғанына қорытынды жасады. Осыған орай ЖӘД штат шерифтеріне штаттың жаттығу лагерьлерінде ұру және тебу сияқты зорлық шараларын тоқтатуды бұйырды және медбикелерге проблеманың бірінші белгісі байқалғанда 911 нөміріне қоңырау шалуды тапсырды. Сәуір айының соңында Флорида заң шығарушы органы штаттың бес жасөспірімдер лагерін жабуға дауыс берді. Лагерьлер физикалық күш қолдануға тыйым салатын, әскериленбеген STAR бағдарламасымен ауыстырылды. STAR бағдарламасы штат бойынша жүргізілген сынақтарда қылмыскерлердің қайтадан қылмыс жасауының алдын алуда 80 пайызға жуық тиімділік көрсетті. STAR бағдарламасын бекіткен заң жобасы заң шығарушылар тарапынан «Мартин Ли Андерсон заңы» деп қайта аталды. Губернатор Джеб Буш 2006 жылдың 1 маусымында оны заңға қол қойды. STAR бағдарламасының өскен шығындарына қаржы қарастырылмады, нәтижесінде көптеген жасөспірімдерді ұстау орталықтары қызметін тоқтатуға мәжбүр болды.