Кіріспе

Халықаралық сауда мәселесі
2006 жылғы Трансднестр кедендік дағдарысы 2006 жылғы 3 наурызда басталды, Украина Молдовамен шекарасындағы Трансднестр аймағында 2005 жылғы 30 желтоқсанда Украина мен Молдова арасындағы бірлескен кедендік хаттаманы іске асыру аясында, Молдова кеден орындары арқылы рәсімделген құжаттары бар тауарларды ғана Трансднестрден импорттайтынын жариялап, жаңа кедендік ережелерді енгізді.

Өмірбаян

1996 жылдың ақпанынан 2001 жылға дейін Молдова және Приднестровье биліктері арасында келісім болды, оған сәйкес Приднестровье Молдова Республикасының (ПМР) экспортталатын және импортталатын тауарлары Молдова салықтарынан босатылды, ПМР-ға өз тауарларына Молдова Республикасының кедендік мөрін қою құқығы берілді, ал ПМР Украинамен шекарада Молдовамен бірлескен кедендік орталықтар құруға келісті. ПМР бұл келісімді орындамады және молдавандық лауазым иелеріне әлі күнге дейін ПМР аумағына кіруге рұқсат жоқ.

Қақтығыс

2006 жылғы 3 наурызда Украина Трансднестровьеден (Украинаға немесе Украина арқылы) шығарылған экспортқа, Молдованың кедендік мөртаңбалары болған жағдайда ғана Украина аумағына кіруге рұқсат беру туралы шешім қабылдады. Сондай-ақ, Украинадан немесе Украина арқылы Трансднестровьеге әкелінетін импорт Молдованың бақылауындағы аумақта орналасқан Молдованың кедендік бақылау пункттері арқылы ғана кіре алады. Молдова Трансднестровьедегі кәсіпорындарды тіркеу үшін жағдай жасағанын хабарлады: алты айлық экспорттық лицензияны алу процедурасы жарты сағатқа созылады; Молдова ретінде тіркелетін Трансднестровье компанияларына салық жеңілдіктері мен баж салығынан босату ұсынылды (мұндай компаниялар Молдованың барлық сауда артықшылықтарына ие болады, ал Молдова – Дүниежүзілік сауда ұйымының мүшесі). Молдова билігі желтоқсан мен ақпан аралығында Приднестровье компанияларымен, Украина билігімен және ЕО өкілдерімен бірлескен конференциялар өткізді, онда Приднестровье бизнесіне Молдованың тіркеу рәсімдері және осы шекаралық секторда Молдованың кедендік құжаттарын енгізу туралы толық ақпарат берді. Приднестровье экономика министрі Елена Черненко Украинаның ережелерінен Трансднестровье күніне 2-2,5 миллион доллар шығынға ұшырап жатыр деді (Трансднестрдің жалпы ішкі өнімі шамамен 420 миллион доллар). Трансднестр және бірқатар ресейлік шенеуніктер бұл әрекетті «экономикалық блокада» деп атады, бұл 1997 жылғы Мәскеу меморандумының Трансднестровьеге халықаралық қатынастарды сақтау құқығына қатысты бөлігін бұзу болып саналады. Молдованың Реинтеграция министрлігінің мәліметтері бойынша, Тирасполь шекараны ішінара ашқан екі күн ішінде әртүрлі компаниялар Приднестровье аймағына 1400 тоннаға жуық тауық етін импорттауға үлкерді. Жыл басынан бері Трансднестровье 12 600 тонна азық-түлік, оның ішінде 9700 тонна ет, 890 тонна балық, мың тоннадан астам қант, 18 тонна дәрі-дәрмек импорттады. Аймақтық даудың негізгі делдалдары – АҚШ, Еуропалық Одақ және ЕҚЫҰ Украинаның бұл қадамын қолдады, ал Ресей оны саяси қысымның бір түрі деп қарастырды. Ресейдің Ішкі істер министрлігі жасаған мәлімдемеде былай делінген: «Ресей Федерациясы, мүдделері тікелей зардап шеккен тарап ретінде, Трансднестровьеге қатысты кедендік режимді қайта қарауға және барлық тараптардың қатысуымен өзара қанағаттандыратын шешімдерді табу үшін дереу консультациялар өткізуге шақырады». 2006 жылдың қорытындысы бойынша Трансднестровье президенті Игорь Смирнов Трансднестровьеге келтірілген шығынды 420 миллион долларға бағалады. Қазіргі жағдайда Януковичтің ақпандағы Киевтегі үкіметі және Ресейдің Қырымды аннексиялауы Шығыс Украинамен қарым-қатынасты шиеленістіре түсті. Алайда, бұл жағдай Киевте Трансднестровьеге деген көзқарасты өзгертті, саясаткерлер оны ресейлік провокаторлар мен арнайы күштердің Одессаға енуіне мүмкіндік беретін нүкте деп қарастыра бастады.

Уақыт шкаласы

2006 жылдың 3 наурызында Украина Украина-Молдова келісімін жүзеге асыруды бастады, ол сол шекарада заңды сауда режимін енгізуге бағытталған. Бұл Украинаға қатысты Еуроодақтың талаптарымен, сондай-ақ 2005 жылғы Украина-Молдова Еуроодақ Комиссиясының осы шекарадағы заңсыз қызметтерге қарсы шаралар туралы меморандумымен байланысты болды. Украинаның кеден қызметінің төрағасы сол күні тиісті бұйрықтар шығарды. 4 наурызда Тирасполь, Молдова мен Украина көліктерін Трансднестр шекарасында тоқтату арқылы жауап берді. 10 наурызда Ресейдің Мемлекеттік Думасы бұл оқиғаны бұрынғысымен «блокада» деп анықтады, 3 наурыздағы жағдайға оралуға шақырды және оқиға «гуманитарлық апатқа» алып келуі мүмкін екенін ескертті. Бұрын Ресей бұл оқиғаға жауап ретінде Трансднестрге гуманитарлық көмек беруге уәде берген еді. Әзірбайжан тарапынан блокадаланған Арцах Республикасы да аймақтағы гуманитарлық апат туралы ескертті. 16 наурызда Трансднестрдің сыртқы істер министрі Валерий Лицкий Одессадағы келіссөздерге қатысудан бас тартып, тек Ресей тарапымен бірге қатысатынын мәлімдеді. 17 наурызда Украина Президенті Виктор Ющенко Трансднестр басшысы Игорь Смирновты Киевке кездесуге шақырды. Смирнов принципиалды түрде келісті, бірақ Киев 3 наурызда енгізілген шекаралық және кедендік режимді тоқтатуға келіскен жағдайда ғана. Сол күні Тирасполь Украинаның шекаралас Одесса облысына электр энергиясын беруді тоқтату мүмкіндігі туралы ескертті. 18 наурызда Украина көліктеріне қатысты Трансднестрдің блокадасы жақсы ниет белгісі ретінде алынып тасталды. 22 наурызда Молдова Ресейден елшісін шақырды. Бұл Ресей елшісі Николай Рябовтың қақтығысқа қатысты «негізгі жауапкершілікті» Молдоваға жүктегеніне жауап ретінде жасалды. «Еуразия күнделікті монитор» басылымында Украина билігі Молдованың кеденін айналып өту үшін жол көлігіне Украина аумағынан тікелей Трансднестрге кіруге рұқсат беру арқылы келісімге келгені туралы айыптаулар таралды. Киевтен жасалған ресми мәлімдемелерде мұндай көліктердің өтуі Трансднестр билігінің 3 наурыздан кейін Украина шекарасында орнатылған блокаданы алып тастағанының қуанышты белгісі ретінде баяндалды.