Кіріспе

Лис алиби пенденс (лат. "басқа жерде дау жалғасуда") қағидаты муниципалдық құқықта, халықаралық қоғамдық құқықта және халықаралық жеке құқықта қарама-қайшы шешімдер тудыру мүмкіндігін болдырмау үшін қолданылады. Егер екі сот бірдей дауды қараса, олар үйлесімсіз шешімдер қабылдауы мүмкін. Бұл мәселенің алдын алу үшін екі ереже бар. Res judicata бойынша, іс біржола шешілгеннен кейін, даудың табиғатына қарай, тараптарға қатысты немесе іс бойынша үкім шығарылады: іс бойынша шағымдану мүмкіндігі болғанымен, тараптардың ешқайсысы басқа сотта бірдей фактілер бойынша жаңа процесті бастай алмайды. Егер бұл ереже болмаса, сот процесі ешқашан аяқталмас еді. Екінші ереже, басқа сотта іс қаралып жатқанда, сол фактілер бойынша екінші сотта жаңа іс қозғалмайды. Лис алиби пенденс халықаралық әдептілік қағидаларынан туындайды және сотқа басқа юрисдикцияда параллель сот ісі болған жағдайда құзыреттілікті жүзеге асырудан бас тартуға мүмкіндік береді. Shany (2003) бұл мәселені халықаралық қоғамдық құқық саласында қарастырады, мысалы, Оңтүстік көк туна дауы Халықаралық сот (ICJ) немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына (UNCLOS) сәйкес құрылған трибуналдармен шешілуі мүмкін еді, ал семсер балық дауы бір уақытта Теңіз құқығы жөніндегі Халықаралық трибуналға (ITLOS) және Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) дауларды шешу органына жіберілген. Kwak және Marceau (2002) аймақтық сауда келісімдерінің дауларды шешу механизмдері мен ДСҰ арасындағы құзыреттілік мәселелерін қарастырады.

Еуропалық ережелер

"Брюссель регламентімен" өзгертілген азаматтық және коммерциялық мәселелер бойынша сот юрисдикциясы және сот шешімдерін орындау туралы конвенцияның 27-30-баптарында сот шешімдерінің қайшылықтарын болдырмау үшін реттеуші құқықтық база белгіленген (Брюссель режимін қараңыз). Еуропалық сот Overseas Union Insurance Ltd. v. New Hampshire Insurance Co. (1991) ісінде 27-баптың тараптардың тұрақты тұру орнына немесе мекенжайына қарамастан, Еуропалық Одақ соттарында қозғалған барлық сот процесіне қолданылатынын мәлімдеді. Бұл бап, бірдей мәселе бойынша бірдей тараптар арасындағы іс алғаш рет қаралатын соттың басымдығын қамтамасыз етеді, бірақ екінші сотқа бірінші соттың юрисдикцияны қабылдауының негіздерін тексеру құқығын бермейді. Бұл бірінші сотқа шешімді жылдам қабылдау міндетін жүктейді. 2004 жылғы 27 сәуірдегі Тернер мен Гровит ісінде алғашқы болып іс қозғалған ағылшын соты, тараптардың біріне Испанияда бастаған ісін жалғастыруға тыйым салды. Егер жауапкер ағымдағы сот процесін қиындату ниетімен әрекет етсе де, мұндай шешім Конвенцияға қайшы келеді. Ағылшын соты Испания сотына 27-баптың 2-тармағын қолдануға сенуі керек (Blanke: 2004). "Бірдей мәселе" дегеніміз не? Gubisch Maschinenfabrik v Palumbo (1987) (Хартли: 1988) және The Tatry v The Maciej Rataj (1994) істерінде талаптың фактілік негізі мен қолданылатын заңдар бірдей нәтижеге жету мақсатында сәйкес келе ме, деген сынақ қарастырылған. Сынақ формальды болмауы керек. Ол әр талаптың мәнін қарауы тиіс, сондықтан техникалық немесе процедуралық айырмашылықтарды әртүрлі мемлекеттердегі бөлек юрисдикцияны қолдану үшін пайдалануға болмайды. Бір қиындық – иеліктегі юрисдикция, мысалы, теңіз құқығында, бірақ мәнге бағытталған сынақ мүліктің артынан қарап, тараптардың кім екенін және олардың сот процесіндегі мақсаттары мен міндеттері қандай екенін анықтайды. Тараптар да бірдей болуы керек, бірақ талапкер мен жауапкердің рөлдері ауысуы мүмкін (Seatzu: 1999). Дегенмен, көп тарапты істерде келесі сот тек сол тараптар арасында ғана юрисдикцияны бас тартуға міндетті, яғни жаңа тараптар іс қозғауға қатысып, келесі сот процесінде тыңдалуы мүмкін. Бірақ соттар әр тарап арасындағы қарым-қатынастың мәнін мұқият қарастырады. Осылайша, сақтандырушы суброгация құқығына ие болғандықтан, сақтандырушы мен сақтандырылған бірдей тұлға болып есептеледі, өйткені олардың екеуі де бірдей нәтижеге қол жеткізуге мүдделі. Сол сияқты, толыққанды меншікке алынған еншілес компания өз ана компаниясымен бірдей тарап ретінде қарастырылуы мүмкін. 28-бап өзара байланысты істерге қатысты, яғни, тығыз байланысты болғандықтан, бөлек сот процесінен туындауы мүмкін қайшылықты шешімдерді болдырмау үшін бірге қаралып, шешілуі тиімді істерге қатысты. Бірақ 28-баптың 3-тармағы екінші сотқа екінші іс бойынша іс жүргізуді тоқтату туралы шешім қабылдау құқығын береді. 29-бап эксклюзивті юрисдикция туралы дауларды қарастырады, бірақ оның қолданылуы әлі де белгісіз. 16-бапқа сәйкес, кейбір соттарға мәселе бойынша эксклюзивті юрисдикция беріледі, мысалы, 16-баптың 4-тармағына сәйкес патенттің тіркеу орнындағы соттар жарамдылық және құқық бұзушылық мәселелері бойынша эксклюзивті юрисдикцияға ие, бірақ егер тарап басқа мемлекетте іс қозғаса, 27-баптың 2-тармағы екінші сотты екінші талапты қабылдамауға міндеттейді. Жаңа 30-баптың мақсаты – "seisin" ұғымын дербес түсіндіруді енгізу. Бастапқы ережеде іс қозғалған уақыт әр мемлекеттің жергілікті ережелеріне сілтеме жасау арқылы анықталды. Бұл екінші мемлекетте іс қозғалған кезде әртүрлі ережелер болған жағдайда қиындықтар тудыруы мүмкін, өйткені ол екінші іс қозғалуына техникалық себептермен бірінші іс қозғалғаннан кейін рұхсат беруі мүмкін (мысалы, кейбір мемлекеттерде іс қозғалған кезде хабарлама жолданғанға дейін іс қозғалмаған, ал басқалары іс қозғалған күні сот кеңсесіндегі талап арыз тіркелген немесе берілген күні қозғалған деп есептеді). Жаңа 30-бапта іс талапкер іс жүргізуді жалғастыру үшін қажетті шараларды қабылдаған кезде қозғалады деп көрсетілген, бұл әдетте хабарлама жолдау болып табылады және жүйе көбінесе әділетсіздікке жол бермейді.

Торпедалық іс жүргізу

Көшбасшылықтың әрбір мүше мемлекеттің басқа мүшелердің соттары мен шешімдерін құрметтеуді талап ететін әдептілік қағидаларынан туындайтын 27-баптың негізін құрайтын теория, оның салдары әр тарапты өзіне тиімді сотта іс қозғауға бағытталғандықтан, өткір және икемсіз құрал болып табылады. Осылайша, сот таңдауын болдырмаудың орнына, ол оны жарысқа айналдырады (Хартли: 1988). Егер заңдық қатынастағы тарап өзіне қарсы талап қойылуы мүмкін екенін болжаса, ол бұл мүмкіндікті алдын ала ескере отырып, өзі таңдаған сотқа шағымдануы мүмкін. Бұл сот ісін қарау құзыретін анықтау кезінде іс жүргізуді кешіктіруге әкеледі. Сондай-ақ, егер соттың құзыреттілігі анықталса, іс олардың қалауынша шешілуі мүмкін. Бұл стратегия «торпеда» әдісі деп аталады. 27-бапты теріс пайдалануды Францози (1997 және 2002) алғаш рет зияткерлік меншік дауларында сипаттады, онда патентті бұзған тарап көптеген істер қаралуын күтіп тұрғандықтан, сотта мәлімдеме жасау үшін ұзақ кешіктіретін сотқа шағымданды. Осылайша, еуропалық басқа ешбір сот патент иесінің құқық бұзушылыққа қатысты істері бойынша сот төрелігін қабылдай алмады. Мұндай процеске қатысудың бір жолы 16-бап бойынша берілген эксклюзивті юрисдикция мен 27-баптың 2-тармағындағы міндетті талаптар арасындағы байланыстан туындауы мүмкін. 29-бапта егер екі сот та 16-бап бойынша эксклюзивті юрисдикцияға ие болса, бірінші сотқа басымдық беріледі. Бірақ ЕО соты тек екінші сот эксклюзивті юрисдикцияға ие болған жағдайда шешім қабылдаған жоқ. 35-бапта эксклюзивті юрисдикция туралы ережелерге қайшы келетін сот шешімі мойындалмайды және орындалмайды делінген. 16-баптың 4-тармағы тіркеу орнындағы сотқа эксклюзивті юрисдикция беруге рұқсат бергендіктен, екінші сот бірінші соттың істі қабылдауына себеп болған негіздерді қайта қарауы мүмкін. Тағы бір қызықты жайт – 6-баптың қолданылуы, ол көп тарапты іс жүргізуді көздейді және бір мүше мемлекетте тұратын адамға, егер талаптың себебі мен осы мемлекет арасында тікелей байланыс болса, жауапкерлердің кез келген мемлекетінде сотталуға мүмкіндік береді. Бұл ереже тиімділікпен негізделген. Көптеген жауапкерлер мен мемлекеттер қатысатын іс біріктірілсе, барлық тиісті мемлекеттерде орындалатын бір шешім шығындар мен уақытты үнемдейді, ал кейбір мүше мемлекеттер қазір зияткерлік меншік (ЗМ) дауларында шекарадан тыс бұйрықтар шығаруда (осы нұсқаның егжей-тегжейлі бағалауы үшін Eisengraeber (2004) қараңыз). Соңғы мүмкіндік – ЗМ лицензия берушінің барлық лицензияларды беру кезінде эксклюзивті юрисдикция туралы шарттарды қосуы. Мұндай шарттар лис алиби пенденске қарағанда басымдыққа ие болмаса да, кейбір соттар «торпеда» әрекеттеріне қарағанда тараптардың таңдауын қабылдауға көндірілді. Алайда, бұл тәсіл қарама-қайшылық шешімдерге әкелуі мүмкін және 35-бап келесі соттың шешімдерін мойындаудан бас тартады. Бұл жағдай Адам құқықтарын қорғау жөніндегі Еуропалық конвенцияның 6-бабын бұзуға әкелуі мүмкін, онда әркімнің әділ және ашық сот отырысына лайықты мерзімде қатысуға құқығы бар деп көрсетілген. Қазіргі уақытта бір тараптың тым ұзақ кешігуге ұшыраған сотты таңдауы барлық басқа тараптарды тыңдаудан айырады. Бірақ Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың бұл тұжырымдама 6-бапты бұзу деп табатыны күмәнді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та Seguros Del Estado SA v. Scientific Games Inc., 262 F.3d 1164 (11th Cir. 2001 жылы) АҚШ-тың Джорджия штатында және Колумбия елінде параллель сот ісі болған деп айтылды. Сот алдымен екі істің шын мәнінде параллель екендігін анықтау керек болды. Finova Capital Corp. v. Ryan Helicopters U. S. A., Inc., 180 F.3d 896, 898 (7th Cir. 1999 ж.) ісіне сүйене отырып, сот екі істің маңызды мәселелер, құжаттар және тараптар жағынан өзгеше болғандықтан параллель емес екенін шешті. Осылайша, алиби-пенденс институты іс жүргізуді тоқтату үшін қолданылмады.