Шотландиядағы тарихи назар аударушы белгі – меркат кресі. Бұл ортағасырлық базарлар мен жәрмеңкелерді өткізу құқығын көрсететін, қаланың өркендеуін білдіретін символ. 126 данасы сақталған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландияның тарихи ескерткіші
Scottish historic structure
Меркат кресі – шотландтық қалаларында, кенттері мен ауылдарында жиі кездесетін базар кресінің шотландша атауы. Тарихи тұрғыдан алғанда, тұрақты базар немесе жәрмеңке өткізу құқығы монарх, епископ немесе барон тарапынан берілген. Сондықтан ол биліктің символы ретінде діни емес мақсатқа қызмет етті және қаланың (бургтың) салыстырмалы гүлденуінің көрсеткіші болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл термин 1707 жылға дейінгі кезеңде пайда болды, ол кезде Шотландия Корольдігі тәуелсіз мемлекет болған. Бірақ ол кресттердің дәстүрлі архитектуралық стилінде салынған немесе елді мекеннің орталық нүктесін белгілейтін құрылыстарға да қолданылды. Тарихи құжаттарда көбінесе қандай да бір қала немесе ауыл туралы айтылғанда, жай ғана "крест" деп аталады. Бүгінде Шотландияда сақталған 126-ға жуық крест мысалы белгілі, бірақ кейінірек салынғандары да ескерілсе, бұл сан артады.
A mercat cross is the Scots name for the market cross found frequently in Scottish cities, towns and villages where historically the right to hold a regular market or fair was granted by the monarch, a bishop or a baron. It therefore served a secular purpose as a symbol of authority, and was an indication of a burgh's relative prosperity. Historically, the term dates from the period before 1707, when the Kingdom of Scotland was an independent state, but it has been applied loosely to later structures built in the traditional architectural style of crosses or structures fulfilling the function of marking a settlement's focal point. Historical documents often refer simply to "the cross" of whichever town or village is mentioned. Today, there are around 126 known examples of extant crosses in Scotland, though the number rises if later imitations are added.
Тарих
Ең ертерек деректі сілтеме Уильям Арыстанның (1165–1214) тұсында кездеседі, онда «барлық тауарлар нарықта және қалалардың нарық кресінде ұсынылуы тиіс» деп жарлық шығарылды. Ертедегі қала крестері қасиетті жерді немесе киелі аумақты белгілеу үшін қолданылған шіркеу крестерінің дәстүрін жалғастырған болуы мүмкін, және тастан шіркеулер салынғанға дейінгі кезеңдегі шіркеу крестері сияқты, қауымдық жиналу орынының рөлін атқарды. Олар бастапқыда ағаш бағаналар болған, мүмкін, тас негіздерге орнатылған, ал кейінірек ғасырларда тас бағаналарға айналған. Кейбіреулерінде, мысалы, Инверкейтингте, күн сағаттары орналасқан (крестің өзінің бағанасы қарапайым күн сағаты ретінде қызмет етеді). Крест – базарлық дөңгелектер орналасатын және «саудагерлердің» (дүкен иелері де, көтерме саудагерлер де) жиналатын орын болды, олар бизнес тақырыптарын талқылайтын. Сондай-ақ, бұл жерде «хабаршы» (қала дабылы) мемлекеттік және азаматтық жарияламаларды жариялап оқитын. Мысалы, 1682 жылы Стирлинг қаласындағы бір гильдияға «Меркат Кросс» жерінде «ешкім білмеймін деп сылтау айтпауы керек» деген жариялама жасау құқығы берілді. Бүгінгі күнге дейін, Эдинбургтегі Меркат Кроссде патшалық жарияламалар салтанатты түрде оқылады, оның ішінде жалпы сайлауды шақыру және жаңа монархтың таққа отыруы туралы хабарламалар да бар. Крест сонымен қатар, азаматтық рәсімдер, ресми қуаныштар, жазалау және қорлау сияқты қоғамдық шаралардың орталық нүктесі болды, оның ішінде өлім жазасы да болды. Кейбір крестерде әлі де бір кезде jougs және branks ілген темір тіректер сақталған. Қоғамдық жиындар әлі де кресттерде өтеді, мысалы, Галашиелдегі «Брав Лэдс күні» немесе Пиблстегі Белтайн фестивалінің басталуы. Кресттер көбінесе Муссельбургтегідей Common Ridings-тің басталуы немесе аяқталуын белгілеу үшін, немесе Стоунхейвендегі от шары рәсімі сияқты шаралар үшін қолданылады.
The earliest documentary reference occurs in the reign of William the Lion (1165–1214), when it was decreed that "all merchandises sal be presentit at the mercat and mercat croce of burghis". Early town crosses may have continued the tradition of church crosses used to mark consecrated land or sanctuary boundaries, and functioned similarly to early ecclesiastical crosses, from before the building of stone churches, in marking a communal gathering place. They are thought to have been originally pillars of wood, possibly placed on stone bases, changing to stone pillars in later centuries. Some, as at Inverkeithing, incorporate sundials (the pillar of each cross itself acts as a primitive sundial). The cross was the place around which market stalls would be arranged, and where 'merchants' (Scots for shopkeepers as well as wholesale traders) would gather to discuss business. It was also the spot where state and civic proclamations would be publicly read by the "bellman" (town crier). For example, in 1682 a town guild in Stirling was accorded the privilege of making a proclamation, to be "intimat at the Mercat Croce that no person pretend ignorance." To this day, royal proclamations are still ceremonially read in public at the Mercat Cross in Edinburgh, including the calling of a general election and succession of a new monarch. The cross was also the communal focal point of public events such as civic ceremonials, official rejoicings, and public shamings and punishments, including executions. Some crosses still incorporate the iron staples to which jougs and branks were once attached. Communal gatherings still take place at crosses, as at Galashiels on "Braw Lads Day" or Peebles at the start of the Beltane Festival. Crosses are often the place to mark the start or end of Common Ridings as at Musselburgh or events such as the Stonehaven fireball ceremony.
Сипаттамалар
Атауына қарамастан, әдеттегі меркет айқышы көбінесе айқыш пішіндес емес, немесе кем дегенде Шотландия Реформациясының иконокластынан бері солай. Шахтаның үстіндегі айқыш орнына корольдік бір мүйізді тұғыр немесе арыстан сияқты шағын мүсін, шотланд монархиясының символы, немесе корольдік қаланың гербін бейнелейтін оюлы тас, немесе шіркеулік қалалар немесе барондық қалалар жағдайында епископтың немесе феодалдық жоғары тұрғанның гербі қойылған. Бұл суреттер көбінесе боялады. Клэкманнан мен Ньютон Стюарт сияқты тас шар да жиі кездесетін безендіру элементі. Шахтаның үстіне әдетте жай немесе әшекейленген бас қақпақ орнатылады. Жапырақтар, қызыл гүл мен раушан сияқты эмблемалар, қару-жарақ қалқандары, жұмыртқа және тікен сияқты қалыптарды қоса алғанда, әртүрлі сәндік үлгілер қолданылады. Эдинбург, Данди, Перт, Абердин және Престон (қазіргі Престонпанс) қалаларындағы бес айқыш крест үйі деп аталатын барабан тәрізді құрылыммен қолдауға алынған, платформаға ішкі баспалдақтармен немесе сатылармен жетуге болады. Абердиннің 17 ғасырдың соңындағы айқышы ашық жартылай дөңгелек аркадалар сериясымен қолдауға алынған. 17 ғасырдың басында салынған Престон айқышы әлі күнге дейін бастапқы орнында сақталған жалғыз айқыш. Бұл дәстүрлі дизайн Эдинбург пен Перттегі Викториялық қайта құруларда шотланд бароникалық элементтерімен бірге көшірілген. 1921 жылы Глазго айқышының орны ауысқанда, түпнұсқа орнында немесе оған жақын жерде орнатылғанда, оның дизайны шамалы еске түсірілген қарапайым құрылым қабылданды; ал Элгин мен Селкирктегідей қарапайым нұсқалар басқа жерлерде де кездеседі. Дегенмен, көпшілігі сатылы, көбінесе сегізбұрышты тас негізге орнатылған, орташа биіктігі 9-13 фут. Кейбір жағдайларда, мысалы, Муссельбургте (галереядағы суретті қараңыз) және Кирккюдбрайтта, бағана қатты тас құрылыстың ішінде немесе үстінде бекітілген. Бүгінгі күнгі кейбір меркет айқыштары Виктория дәуіріндегі, мысалы, Данфермлин мен Скондағы сияқты, бірақ олар көбінесе бір немесе бірнеше түпнұсқа элементтерді, әсіресе шахтаны немесе оның бір бөлігін қамтиды. Линлитгоу мен Сент-Эндрюс сияқты кейбір айқыштар ескірген, қиратылған айқыштарды алмастыратын қоғамдық суару бұлақтарымен алмастырылды, ал кейбіреулері 1914-1918 жылдардағы Ұлы соғыстан кейін соғыс ескерткіштері ретінде бейімделді. Соғыс мемориалында Рейнфрю немесе Боудендегідей түпнұсқа кресттің бір бөлігі болуы мүмкін немесе Лаудер мен Моффттағыдай меркет крест стилінде салынған болуы мүмкін. Абернети, Солтүстік Бервик және Портридегі соғыс мемориалдары да меркерлік айқышқа ұқсас және осындай деп танымал. Соңғысы, әрине, Шотландияның Таулы жерлеріндегі тарихи қалалардан географиялық тұрғыдан тыс жерде орналасқан. Далманиядағы соғыс мемориалы - жалған крест деп аталатын тағы бір мысал. Ол ауылға әдеттегі орталық нүктесін береді және 19 ғасырдан әлдеқайда ескі деген әсер қалдырады, бірақ тарихи нарықты білдірмейді. Көше көрінісінің қалыпты бөлігі ретінде қарастырылатын айқыштарды бұрын олардың орнату, ауыстыру және қайта құру күндері туралы деректері жеткіліксіз болған, ал қазіргі уақытта олар жиі назардан тыс қалады. Көптеген адамдар бұрынғы қалпында тұрмайды. Кейбіреулері, мысалы, Форфар және Куинсферри жоғалып кетті, ал кейбіреулері, мысалы, Купар және Банф, қала сыртындағы жерге көшірілді, бірақ кейіннен қайтадан қалпына келтірілді. Шотландиялық эмигранттар Канада және әсіресе Австралия сияқты елдерге өздерімен бірге меркет айқыш идеясын алып кетті, ал Жаңа әлемдегі бірнеше қалаларда немесе бір кезде қала орталығында болды.
Despite the name, the typical mercat cross is not usually cruciform, or at least has not been since the iconoclasm of the Scottish Reformation. The cross atop the shaft may have been replaced with a small statue, such as a royal unicorn or lion, symbols of the Scottish monarchy, or a carved stone displaying the arms of the royal burgh, or, in the cases of ecclesiastical burghs or burghs of barony, the bishop's or feudal superior's coat of arms. These are often painted. Another finial commonly seen is a stone ball as at Clackmannan and Newton Stewart. The shaft is usually surmounted by a plain or decorated capital. A variety of decorative designs are employed, including foliage, emblems like thistles and roses, armorial shields, and mouldings of the egg and dart type. Five crosses: at Edinburgh, Dundee, Perth, Aberdeen and Preston (modern Prestonpans) were supported by a drum shaped understructure, known as a cross house, with a platform reached by internal steps or ladder. In the case of Aberdeen's late 17th century cross the platform is supported by a series of open semi circular arcades. The Preston Cross, built in the early 17th century, is the only one of the type still existing on its original site. This traditional design has been replicated approximately with added Scots baronial elements in Victorian reconstructions at Edinburgh and Perth. A plainer understructure faintly echoing the design was adopted for Glasgow's cross when a replacement was erected on or near the site of the original in 1921; and simpler versions exist elsewhere, as at Elgin and Selkirk. Most crosses, however, stand on stepped, often octagonal stone bases and are of an average height of between 9 and 13 feet. In some cases, as at Musselburgh (see gallery image) and Kirkcudbright, the pillar is secured within or stands upon a solid stone structure. Some mercat crosses of today are replicas from the Victorian period, as at Dunfermline and Scone, though they often incorporate one or more original elements, particularly the shaft or a section thereof. Some crosses, as at Linlithgow and St Andrews, were replaced with public drinking fountains substituting for older, demolished crosses, and some were adapted as war memorials after the Great War of 1914–1918. A war memorial may incorporate a part of the original cross, as at Renfrew or Bowden, or have been built deliberately in the style of a mercat cross, as at Lauder and Moffat. The war memorials at Abernethy, North Berwick and Portree also closely resemble mercat crosses and are known as such. The last, of course, lies geographically well outside the historic area of Scottish Lowland burghs. Another example of what might be termed an imitation cross is the war memorial at Dalmeny. It provides the village with a customary focal point and gives the impression that it is much older than its 19th century origin, but is not indicative of a historical market. Taken for granted as a normal part of the street scene, crosses have in the main been poorly documented in the past regarding their dates of erection, relocation and remodelling, and they often suffer from neglect in the present. Many no longer stand in their original position. Some, such as Forfar's, and Queensferry's have disappeared, and some, such as Cupar's and Banff's, have been moved to a location outside the burgh but later retrieved and re erected. Scottish emigrants to countries such as Canada and especially Australia took the idea of the mercat cross with them, and several cities in the New World have or once had them in the town centre.