Жалғандық, әлеуметтік бөліну және күңкелік сезімі

Кіріспе

Жалпыланған шаршау, әлеуметтік оқшалану және апатия сезімі – "бослық" жалпы мағынада.

Адамгершілік тұрғысынан бослық – жалпыланған шаршау, әлеуметтік оқшалану, нигилизм және апатия сезімі. Бослық сезімі көбінесе дистимия, депрессия, жалғыздық, анедония, үмітсіздік немесе басқа психикалық/эмоционалдық аурулармен бірге жүреді, оның ішінде шизоидтік жеке тұлғалық бұзылыс, посттравматикалық стресс бұзылысы, назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік бұзылысы, шизотипілік жеке тұлғалық бұзылыс және шекаралық жеке тұлғалық бұзылыс. Бослық сезімі – жақын жандардың қазасы немесе өмірдегі маңызды өзгерістер сияқты қайғының табиғи процесінің бір бөлігі. "Бослық" сөзінің нақты мағынасы қолданылатын контекстке және діни немесе мәдени дәстүрге байланысты өзгереді. Христиандық және батыс әлеуметтанушылары мен психологтары бослықты теріс, қажетсіз жағдай деп қараса, буддалық философия және даосизм сияқты шығыс философияларында бослық (Śūnyatā) – тәуелсіз өзіндік табиғаттың иллюзиясын көруді білдіреді.

Әлеуметтану, философия және психология

Батыс елдерінде "бос" сезім көбінесе теріс жағдай ретінде қарастырылады. Мысалы, психолог Клайв Хейзел бос сезінуді отбасындағы зорлық-зомбылық пен қатыгездікке ұшыраумен байланыстырады. Оның пікірінше, бос сезімге тап болған кейбір адамдар өкінішті сезімдерін есірткіге немесе құмарлыққа (құмар ойын, жұмыс сияқты) немесе "асыққан әрекеттерге" немесе зорлық-зомбылыққа бару арқылы басуға тырысады. Әлеуметтануда бос сезім жеке адамның әлеуметтік оқшалануымен байланысты. Бұл оқшалану сезімі жұмыс кезінде, жұмыс міндеттерінің реттелгендігіне байланысты басылуы мүмкін, бірақ бос уақытта немесе демалыс күндері адамдар "экзистенциалдық вакуум" және бос сезімді сезіне алады. Саяси философияда бос сезім нигилизммен байланысты. Әдеби сыншы Георг Лукач (1885 жылы туған) "капитализмнің рухани босқалығы мен моральдық кемшіліктеріне" қарсы шығып, коммунизмді "мүлдем жаңа өркениет түрі, жаңа бастама және мағыналы және мақсатты өмір сүру мүмкіндігін ұсынатын" деп жариялады. "Бослық" тұжырымы "экзистенциалистік философияның белгілі бір түрі және Құдайдың өлімі қозғалысының кейбір түрлері" үшін маңызды болды. Экзистенциалистер "адам Құдайдан, табиғаттан, басқа адамдардан, өзінің нағыз болмысынан алшақтап өмір сүреді" деп мәлімдейді. Қалаларда тығырықтап, мағынасыз жұмыс істеп, жеңіл бұқаралық ақпарат құралдарымен ойын-сауық көріп, біз "өмірдің беткі қабатында өмір сүреміз", сондықтан тіпті "көрінерінде 'бәрі бар' адамдар да бос, алаңдаулы және қанағаттанбаған сезімде болуы мүмкін". Бос сезімді жағымсыз психологиялық жағдай деп қарастыратын мәдениеттерде ол көбінесе депрессиямен байланысты. Сондықтан көптеген ұқсас емдеулер ұсынылады: психотерапия, топтық терапия немесе басқа кеңес беру түрлері. Сонымен қатар, бос сезімдегі адамдарға жұмыспен айналысу және әлеуметтік іс-шаралардың тұрақты кестесін сақтау ұсынылады. Бос сезімді азайту үшін ұсынылған басқа да шешімдер: үй жануары ұстау немесе жануарлармен терапия жасау; медитация немесе діни рәсімдер мен қызметтер сияқты рухани ізденістерге қатысу; уақытты толтыру және әлеуметтік байланыс үшін ерікті болып жұмыс істеу; қоғамдық шаралар, клубтар немесе саяхаттар сияқты әлеуметтік қарым-қатынастар жасау; немесе өмірге деген қызығушылықтарын қайта ояту үшін хобби немесе демалыспен айналысу.

In the West, feeling "empty" is often viewed as a negative condition. Psychologist Clive Hazell, for example, attributes feelings of emptiness to problematic family backgrounds with abusive relationships and mistreatment. He claims that some people who are facing a sense of emptiness try to resolve their painful feelings by becoming addicted to a drug or obsessive activity (be it compulsive sex, gambling or work) or engaging in "frenzied action" or violence. In sociology, a sense of emptiness is associated with social alienation of the individual. This sense of alienation may be suppressed while working, due to the routine nature of work tasks, but during leisure hours or during the weekend, people may feel a sense of "existential vacuum" and emptiness. In political philosophy, emptiness is associated with nihilism. Literary critic Georg Lukács (born in 1885) argued against the "spiritual emptiness and moral inadequacy of capitalism", and argued in favour of communism as an "entirely new type of civilization, one that promised a fresh start and an opportunity to lead a meaningful and purposeful life." The concept of "emptiness" was important to a "certain type of existentialist philosophy and some forms of the Death of God movement". Existentialists argue that "man lives in alienation from God, from nature, from other men, from his own true self." Crowded into cities, working in mindless jobs, and entertained by light mass media, we "live on the surface of life", so that even "people who seemingly have 'everything' feel empty, uneasy, discontented." In cultures where a sense of emptiness is seen as a negative psychological condition, it is often associated with depression. As such, many of the same treatments are proposed: psychotherapy, group therapy, or other types of counselling. As well, people who feel empty may be advised to keep busy and maintain a regular schedule of work and social activities. Other solutions which have been proposed to reduce a sense of emptiness are getting a pet or trying Animal Assisted Therapy; getting involved in spirituality such as meditation or religious rituals and service; volunteering to fill time and bring social contact; doing social interactions, such as community activities, clubs, or outings; or finding a hobby or recreational activity to regain their interest in life.

Христиандық

Австриялық философ-педагог Рудольф Штайнердің (1861–1925) пікірінше, рухани бослық білімді еуропалық орта таптың маңызды мәселесі болды. 1919 жылғы лекцияларында ол еуропалық мәдениет "рухтан бос" және "рухани өмір үшін қажетті қажеттіліктер мен жағдайларды білмейтін" жағдайға жеткенін айтты. Адамдар "рухани бослықты" сезінді, ал олардың ойлауы "ой-өрісінен ерік-жігердің жоқтығынан" туындаған "жалқаулық пассивтілікпен" сипатталды. Штайнердің сөзіне қарағанда, қазіргі Еуропада адамдар "өз ойларына ықпал етуге рұқсат береді", ал бұл ойлар көбінесе абстракциямен және "таза, табиғи ғылыми ойлаумен" толады. Білімді орта таптар "рухсыз" ойлай бастады, олардың саналары "соққыға ұшырады" және "рухтан бос" күйге түсті. Йель университетінің философия профессоры Луи Дюпре "біздің заманымыздың рухани босқалығы – діни кедейліктің көрінісі" екенін айтады. Ол "көптеген адамдар ешқашан бос орынды сезінбейді: олар кез келген жоқтықты сезінуге тым аспаздық" етеді, олар рухани бос екенін тек "жақындарының өлімі, некелерінің ажырасуы, балаларының бөтендеуі, бизнестің сәтсіздігі сияқты ауыртпалы жеке тәжірибелер" оларды мағынаны қайта бағалауға итерген кезде ғана түсінеді. Жастар арасындағы зорлық-зомбылық рухани босқалықпен байланысты. Джон К. Томас 1999 жылы жариялаған "Жастар зорлық-зомбылыққа қалай басталады: Рухани босқалық" атты кітабында, кедей жергілікті қауымдастықтардағы өзін бос сезінетін жастардың мәнсіздік сезімін толтыру үшін төбелес пен агрессивті қылмысқа бет бұруы мүмкін екенін дәлелдейді. Корнелл университетінің профессоры Джеймс Гарбарино 1999 жылы жариялаған "Жоғалған ұлдар: Неліктен ұлдарымыз зорлық-зомбылыққа барады және біз оларды қалай құтқара аламыз" атты кітабында "бейжайлық, ұят, рухани босқалық, бөтендеу, ашу және қаруға қол жеткізу – зорлық-зомбылыққа бейім ұлдарға тән белгілер" екенін жазады. Адамның дамуы жөніндегі профессор Гарбарино зорлық-зомбылыққа бейім ұлдардың "позитивті үлгілерден алыстауы" және "үмітсіздікке апаратын рухани босқалыққа тап болуы" мүмкін екенін айтады. Бұл жастар АҚШ қару мәдениетінің зорлық-зомбылық фантазиясымен азғырылып, өздеріне қажетті нәрсені алу үшін билікті пайдаланатын қатал, агрессивті еркектердің жағымсыз үлгілерін қабылдайды. Оның пікірінше, ұлдарға "мақсатты сезінуді" және "рухани тіректерді" беру арқылы көмектесуге болады, бұл оларды "эмпатияға және әлеуметтік жауапкершілікке негізделген моральдық ойлауға" баулуға мүмкіндік береді. Рухани босқалық көбінесе тәуелділікпен байланысты, әсіресе христиандық көзқарастарға негізделген тәуелділікке қарсы ұйымдар мен кеңесшілер арасында. Алкоголиктер анонимдік қауымдастығының негізін қалаушы Билл Уилсон алкоголизмнің салдарының бірі – ауыр ішетін адамдарда рухани босқалық тудыру екенін айтқан. 1997 жылы жарияланған Абрахам Тверскидің "Тәуелділікке бейім ойлау: Өзін-өзі алдауды түсіну" атты кітабында, адамдар рухани бос екенін сезгенде, олар ішкі бос орынды толтыру үшін тәуелділікке түсетін әрекеттерге жиі жүгінетінін айтады. Аш қарынмен салыстырғанда, рухани босқалықты анықтау қиын, сондықтан ол адамдарды "белгісіз алаңдаушылықпен" толтырады. Адамдар жыныстық қатынасқа, шектен тыс тамақтануға, есірткі немесе ішімдікке құмарлықпен бұл бос орынды толтыруға тырысса да, бұл тәуелділіктер тек уақытша ләззат сыйлайды. Рухани босқалықтан туындаған дағдарысқа тап болған адам бір тәуелділіктен, мысалы, құмарлыққа тоқтатса, олар көбінесе оны құмар ойындар немесе шектен тыс тамақтану сияқты басқа тәуелділікпен алмастырады.

In Austrian philosopher/educator Rudolf Steiner's (1861–1925) thinking, spiritual emptiness was a major problem in the educated European middle class. In his 1919 lectures he argued that European culture became "empty of spirit" and "ignorant of the needs, the conditions, that are essential for the life of the spirit". People experienced a "spiritual emptiness" and their thinking became marked by a "lazy passivity" due to the "absence of will from the life of thought". In modern Europe, Steiner claimed that people would "allow their thoughts to take possession of them", and these thoughts were increasingly filled with abstraction and "pure, natural scientific thinking". The educated middle classes began to think in a way that was "devoid of spirit", with their minds becoming "dimmer and darker", and increasing empty of spirit. Louis Dupré, a professor of philosophy at Yale University, argues that the "spiritual emptiness of our time is a symptom of its religious poverty". He claims that "many people never experience any emptiness: they are too busy to feel much absence of any kind"; they only realize their spiritual emptiness if "painful personal experiences the death of a loved one, the collapse of a marriage, the alienation of a child, the failure of a business" shock them into reassessing their sense of meaning. Spiritual emptiness has been associated with juvenile violence. In John C. Thomas' 1999 book How Juvenile Violence Begins: Spiritual Emptiness, he argues that youth in impoverished indigenous communities who feel empty may turn to fighting and aggressive crime to fill their sense of meaninglessness. In Cornell University professor James Garbarino's 1999 book Lost Boys: Why Our Sons Turn Violent and How We Can Save Them, he argues that "neglect, shame, spiritual emptiness, alienation, anger and access to guns are a few of the elements common to violent boys". A professor of human development, Garbarino claims that violent boys have an "alienation from positive role models" and "a spiritual emptiness that spawns despair". These youth are seduced by the violent fantasy of the US gun culture, which provides negative role models of tough, aggressive men who use power to get what they want. He claims that boys can be helped by giving them "a sense of purpose" and "spiritual anchors" that can "anchor boys in empathy and socially engaged moral thinking". Spiritual emptiness is often connected with addiction, especially by Christian influenced addiction organizations and counsellors. Bill Wilson, the founder of Alcoholics Anonymous, argued that one of the impacts of alcoholism was causing a spiritual emptiness in heavy drinkers. In Abraham J. Twerski's 1997 book Addictive Thinking: Understanding Self Deception, he argues that when people feel spiritually empty, they often turn to addictive behaviors to fill the inner void. In contrast to having an empty stomach, which is a clear feeling, having spiritual emptiness is hard to identify, so it fills humans with a "vague unrest". While people may try to resolve this emptiness by obsessively having sex, overeating, or taking drugs or alcohol, these addictions only give temporary satisfaction. When a person facing a crisis due to feeling spiritually empty is able to stop one addiction, such as compulsive sex, they often just trade it in for another addictive behaviour, such as gambling or overeating.

Көркем әдебиет, кино, дизайн және бейнелеу өнері

Көптеген жазушылар мен кинорежиссерлер босқындықты бейнелеген. "Бос орын" тұжырымы "19-20 ғасырлардағы батыс көркем әдебиетінің" үлкен бөлігі үшін маңызды болды. 1999 жылғы "Америкалық сұлулық" фильмі АҚШ қалаларының шетіндегі өмірдің рухани босқындығын зерттейді. Уэс Андерсонның 2007 жылғы "Дарджилинг Лимитед" фильмінде үш бауырлас "рухани босқындықтан зардап шегеді" де, содан кейін "жыныстық қатынас, әлеуметтенуден шегіну және есірткілер арқылы өздерін емдейді". 2008 жылғы "The Informers" – Брет Истон Эллис пен Николас Джарецки жазған және Грегор Джордан режиссерлік еткен голливудтық драмалық фильм. Фильм Эллистің 1994 жылғы сол аттас әңгімелер жинағына негізделген. 1980-ші жылдардың басындағы декаденттік кезеңде өтетін фильмде әлеуметтік жағынан оқшауланған, көбінесе жақсы жағдайдағы кейіпкерлер бейнеленген, олар босқындық сезімін кездейсоқ жыныстық қатынас, алкоголь және есірткілермен басады. Қазіргі заманғы сәулет сыншысы Герберт Мушамп "horror vacui" (латынша "бос орыннан қорқу") – дизайнның маңызды принципі дейді. Оның сөзіне қарағанда, ол "қазіргі американдық талғамды жетелейтін күш" болып табылатын мінездің біріне айналды. Мушамп былай дейді: "Бұл қызығушылықты пайдаланатын коммерциялық мүдделермен бірге, ол қазір қоғамдық кеңістіктерге, қалалық кеңістіктерге және тіпті қала шеттеріне қатысты көзқарасты қалыптастыратын басты фактор болып табылады". Фильм-нуар сияқты жанрларда ешнәрселік, көлеңкелер мен тұмандылықты бейнелейтін фильмдер бағаланады, визуалды немесе моральдық мағынада болсын. Сонымен қатар, саяхатшылар мен суретшілер кең далалар, шөлдер, тұзды далалар немесе ашық теңіз сияқты кең бос кеңістіктерге қызығады және тартылады. Көркем өнерде босқындық пен жоқтық тек жекелеген өнер туындыларын ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманғы өнер мен эстетика тарихындағы жалпы тенденция ретінде сипатталатын құбылыс ретінде танылды. Давор Джалтоның өнердің қазіргі тұжырымына сәйкес, көркем өнерді дәстүрлі сипаттайтын белгілі бір элементтердің біртіндеп жойылуы, нәтижесінде бос орын пайда болуы, соңғы екі жүз жылда өнер тарихы мен теориясының ең маңызды құбылысы болып табылады.

A number of novelists and filmmakers have depicted emptiness. The concept of "emptiness" was important to a "good deal of 19th–20th century Western imaginative literature". The 1999 film American Beauty examines the spiritual emptiness of life in the US suburbs. In Wes Anderson's 2007 film The Darjeeling Limited, three brothers who "suffer from spiritual emptiness" and then "self medicate themselves through sex, social withdrawal, and drugs." The 2008 film The Informers is a Hollywood drama film written by Bret Easton Ellis and Nicholas Jarecki and directed by Gregor Jordan. The film is based on Ellis' 1994 collection of short stories of the same name. The film, which is set amidst the decadence of the early 1980s, depicts an assortment of socially alienated, mainly well off characters who numb their sense of emptiness with casual sex, alcohol, and drugs. Contemporary architecture critic Herbert Muschamp argues that "horror vacui" (which is Latin for "fear of emptiness") is a key principle of design. He claims that it has become an obsessive quality that is the "driving force in contemporary American taste". Muschamp states that "along with the commercial interests that exploit this interest, it is the major factor now shaping attitudes toward public spaces, urban spaces, and even suburban sprawl." Films that depict nothingness, shadows and vagueness, either in a visual sense or a moral sense are appreciated in genres such as film noir. As well, travellers and artists are often intrigued by and attracted to vast empty spaces, such as open deserts, barren wastelands or salt flats, and the open sea. In visual arts emptiness and absence were recognized as phenomena that characterize not only particular works of art (e. g. Yves Klein) but also as a more general tendency within the history of modern art and aesthetics. Following Davor Džalto's argument on the modern concept of art, the gradual elimination of particular elements that traditionally characterized visual arts, which results in emptiness, is the most important phenomenon within the history and theory of art over the past two hundred years.