Кіріспе

Қытай тарихшысы (291–361)

Чан Цю (291–361), әдеп аты Даоцзян, Он алты патшалық дәуірінде және Цзинь (266–420) әулеті кезеңінде Чэнь хан әулетінің қытай тарихшысы болған. Чан Цю ең белгілі еңбегі – «Хуаянг тарихнамасы» немесе «Хуа тауынан оңтүстікке қарайғы мемлекеттер туралы жазбалар» арқылы танымал. Ол бұл еңбекті 348 және 354 жылдар аралығында жинақтаған. Бұл оның туған жері Сычуань аймағына арналған Қытайдың ең көне аймақтық тарихы болып табылады.

Өмір

Чан Цю Цзинь әулеті тұсында Шу округіндегі Цзянюань қаласында (郡) дүниеге келді. Цзянюань Чандары – көптеген ғалымдар мен көркем әдебиет шеберлерін тәрбиелеген белгілі ру болды, олар жазу ісін ұнататын. IV ғасырдың басында Шу аймағындағы шаруалар көтерілісіне байланысты, жергілікті ақсүйектер өздерінің ізбасарлары мен адал қызметшілерін алысқа көшіруге мәжбүр болды. Чан Куан (常寬) бастаған Чан руы шығысқа қарай, Цзин мен Сянға бет бұрысты, Ду Тао және басқалардың жолын ұстанды. Осы кезде Чан Цю әлі бала болды, Чан руының шағын және кедей тармағынан туғандықтан, оның отбасы көшіп кете алмады. Олар басқа руға қосылып, тірі қалу үшін Цинчэн қаласындағы Фан Чаншэнге (范長生) паналады. Кейін Ли Сюньнің (李雄) қорғауына ие болды. Ли Сюнь Лян мен И округтерін бағындырғаннан кейін білім мен мәдениетті кеңінен дамытты. Шу аймағы сол кезде бейбіт болды, егін мол өнім берді және салықтар төмен болды. Чан Цю, Чан руының ежелгі және асыл тегінен тараған, осы тұрақты ортада өсіп, ата-бабаларының қалдырған кітаптарын көптеп оқуға мүмкіндік алды және әдеби қабілетімен мақтанды. Ал Цзин мен Сянға көшіп келген Шу халқы Ду Таоның билігінде болды, ол аймаққа бақылау орнатты. Чан Куан Чан руын Цзяочжи (交趾) аймағы арқылы қашып кетуге жетектеді. Ли Сюнь Нинчжоуды (寧州) бағындырғаннан кейін, жер аударылғандарды қайта шақырды. Цзяочжи, Наньчжун (南中) және Цзин/Сянға көшіп келген Шу халқы біртіндеп оралды, олардың ішінде Чан руының өкілдері де болды. Осы кезде Чан Цю мемлекеттік қызметке қадам басты және жаңадан оралған Чан руының туыстарының барлығы оған сенді. Чан Цю білімге құмар және жаңалықтарды іздеуші болды, оралған көшіп-қонушылардың көптегені алыс елдер мен қырқыстар туралы білімдермен келді. Осы мол ақпараттың арқасында Чан Цю көптеген еңбектер жазды. Ли Цзы (李期) мен Ли Шу (李壽) билік еткен жылдары Чан Цю тарихшы ретінде қызметін жалғастырды. Ол Ли Сюньнің карталары мен жазбаларын пайдаланып, Лян, И және Нин үш округінің географиялық сипаттамасын (梁益宁三州地志) және Шу Хань тарихын (蜀漢書) жазды. Ли Шу Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі аймақтармен байланысты үзіп, бірақ солтүстікпен байланысын сақтап тұрды, нәтижесінде Чан Цюдың кітаптары Сары өзен аймағында бірінші болып тарады. Ли Ши (李石) билік еткен жылдары Чан Цю «Сыртқы кеңесші» (散騎常侍) лауазымында қызмет етті, ол Баксидің (巴西) Гун Чжуанның (龔壯) пікірлерін құрметтеді және Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі аймақтарды жақтады. Юнхэ жылдығының үшінші жылында (347 ж.), Хуан Вэнь (桓溫) Шуға шабуыл жасап, әскері Чэндуға жеткенде, Чан Цю, сарай жазушыларының бақылаушысы (中書監) Ван Вэймен (王嘏) бірге Ли Шиге Цзиньге (晉) бағынуға кеңес берді, содан кейін ол онымен бірге Цзянькангқа (建康) көшті. Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі халық Орталық жазықтың ескі әулеттерін жоғары бағалап, Шу халқына қарап қысты. Осы кезде Чан Цю қарт болған еді және оның ішінде ашу-ыза толды. Ол бұдан әрі мемлекеттік лауазымдарға талпынуды тоқтатты, бұрынғы еңбектерін қайта қарап, оларды Хуаянның хроникасына (華陽國志) біріктірді. Оның еңбегінің басты мақсаты Ба және Шу аймақтарының ұзақ тарихын насихаттау, олардың тарихи тұлғаларын көрсету, Орталық жазықтардың және солтүстік халықтарының үстемдігіне қарсы өз мәдениеттерін бекіту, басқа оңтүстік аймақтардың сынап-қанауларына тойтарыс беру болды. Материалдар өңделмегендіктен, баяндама нақты болды, ал стиль әдемі және қысқаша болды. Оның заманында ғалымдар мен білімді адамдар оны жоғары бағалап, замандастарының арасында кең танылды. Содан бері мың жыл бойы аймақтық тарихшылар осы еңбекті үлгі етіп алды.