Кіріспе

Мвиндо эпосы – Конгодағы Нянга халқы ауызша айтатын жыр. Мвиндо эпосының пайда болуы мен жаратылуы көбінесе белгісіз, себебі бұл жыр тек ауызша таратылып келеді. Оқиғаның бір нұсқасын Кахомбо Матиен және Дэниел Бибьюк жазып алып, 1969 жылы жариялаған.

Өнер көрсету

Мвиндо эпосы, көптеген ауызша аңыздар сияқты, жергілікті тұрғындар жиналғанда айтылып, орындалады. Ол табиғаттан тыс күш-қуаты бар Мвиндо есімді батырдың көптеген оқиғаларына толы. Бұл мифті көбінесе бір бард орындайды, ол қабақтан жасалған аспапты (қалбашты) қолданып, түрлі қоңыраулар мен шу шығаратын басқа да құралдармен әшекейленеді. Ол оқиғаны дұрыс жеткізу үшін барлық рөлдерді өзі сомдайды, билері мен актерлік шеберлігінде ерекше жандану көрсетеді. Көбінесе бард әңгімеге тікелей қатысы жоқ, өзінің өмірі мен жеке тәжірибесі туралы әңгімелерді қосып айтуы да жиі кездеседі. Баяндамашыға әдетте төрт жас жігіт перкуссиялық аспапта ойнап үйлеседі. Көрермендердің қатысуы өте маңызды. Тыңдаушылар көбінесе баяндамашы мен перкуссионистермен бірге әндерді орындаса, баяндамашы бөлімдер арасында үзіліс жасағанда әңгіменің белгілі бір сөздерін қайталайды. Бардқа көрермендер шапалақтап, шу көтеріп, сыйлықтар арқылы ризашылықтарын білдіреді.

Туу

Эпос зұлым Шемвиндо билеген Тубондо ауылында басталады. Ол өзінің жеті әйеліне оған тек қыздар ғана тудыруға бұйрық етеді; егер ұл туылса, нәресте (ал кейбір нұсқаларда оның анасы да) өлімге кесіледі. Бұл Шемвиндоның байып кету үшін жасаған хитролығы, себебі әйелге үйленгісі келген ер адам оның әкесіне қалыңмал төлейді. Ол жеті әйелін бірден жүкті етеді. Осы уақытта Мукити Іянгураның қолын сұрайды; ол қабылданып, салтанатты рәсімдерден кейін олар үйленеді. Ол ауылда, Касиембе күзетімен өмір сүреді, ал Мукити өзеннің суында тұрады. Шимвендоның алғашқы алты әйелі көп ұзамай қыздар тудырады, бірақ жетінші әйелі Нямвиндо ұзақ жүктілікке тосады. Бұл оның міндеттерін орындауына кедергі келтіреді, бірақ оның таңғалысы – барлық жұмыстар оның көмегінсіз, түсініксіз түрде бітіріліп жатыр; бұл оның тумаған ұлының еңбегі. Дүниеге келген кезде, туа біткен бала анасының құрсағынан шығып, Нямвиндоның кіндігінен пайда болады. Бұл ұл бала Мвиндо деп аталды. Баланың қолында конга жезбесі (бұқаның құйрығымен жасалған, ағаш сапқа бекітілген құс аулау құралы), балта және ұзын арқан салынған бақыт құдайы Кахиндоның кесесі болды. Шемвиндо көп ұзамай баланың туғанын біліп, оны түрлі жолдармен өлтіруге тырысады. Біріншіден, ол тізбектеп алты найза лақтырады, бірақ олардың барлығы Мвиндоның конга жезбесімен қайтарылды; екіншісі, ол ұлын тірідей жерлеуге тырысады, бірақ Мвиндо түнде оңайлықпен жерден шығып кетеді; және соңында ол баланы барабанға тығып, жақын жердегі өзенге лақтырады. Күтпегендей, барабан су бетіне шығып, ағысқа жүзеді, бірақ Мвиндо әкесінің әпкесі Іянгурадан пана іздеп, теңізге шығуға шешім қабылдайды.

Іянгураға саяхат

Мвиндо әлі барабанның ішінде көптеген су жануарларын кездестіреді, оларға өзінің қабілетін мақтан етеді. Бір кезде оның жолын Мусока, Іянгураның қарындасы, Мукитидің, Мусоканың інісі және Іянгураның күйеуінің бұйрығымен тоқтатады. Бірақ Мвиндо өзеннің құмды түбін қазып, Мусокадан өтіп, жолына жалғастырады. Содан кейін Мвиндо Мукитимен, жылан рухымен және Іянгураның күйеуімен кездеседі, ол да балаға әпкесіне кіруге рұқсат бермейді. Осы уақытта Іянгураның жақын маңдағы су көзінен су тасып жүрген қыздары оларды көріп қалады. Қыздар дереу Іянгураға хабар береді. Іянгура бірден барабанды алып, пышақпен кесіп, Мвиндоны босатады. Сосын Мвиндоға үйіне баруын бұйырады. Мукити балаға қалай тиісу керектігі туралы құпия кеңес өткізеді. Ал Кейти, кірпі құдайы, Мвиндоны әпкесінің үйіне барса, алдағы қауіптер туралы ескертеді. Бірақ Мвиндо әпкесінің үйіне баруға бекінеді. Кейти Іянгураның үйіне тікелей жететін туннель салуға көмектеседі. Бірақ олар Мукитидің өзінің серігі Касиембеге Іянгураның үйінің еденіне көптеген тұзақтар қоюын бұйырғанын білмейді. Мвиндо әпкесінің үйіне апаратын туннельден шыққанда, Касиембе оны би сайысына шақырады, осылайша баланың өткір қылыштармен жабдықталған тұзақтардың біріне түсіп қалуын үміттенеді. Мвиндо бірінен соң бірі әр тұзақтың ортасымен билейді, бірақ Пауыл шебердің араласуының арқасында құламайды. Пауыл шебер Мвиндоға деген құрметінің иесі болғандықтан, Мвиндо келгенге дейін әр тұзақтың үстінен көзге көрінбейтін жібек көпірлер салады. Содан кейін Касиембе Нкубаны Мвиндоға шарттырады. Нкуба жеті рет найзағай жібереді, бірақ барлық әрекеттері сәтке жетпейді. Қарсылық ретінде Мвиндо өзінің сиқырын қолданып, Касиембедің шашын өртеп, су көздерін бітеп, ешкімге отты сөндіруге мүмкіндік бермейді. Басындағы отты сөндіре алмай, Касиембе қайтыс болады. Іянгура жүрегі ауырып, жүрегі ауырып, Мвиндодан мейірімділік танытуын және Касиембені қайта тірілтуін сұрайды. Мвиндо оның қайырымдылығына риза болып, конга таяғымен Касиембеге тигізеді. Кенеттен Касиембе қайта тіріліп, су көзі толтырылады. Касиембе өкініш білдіріп, Мвиндоның үстемдігін мойындайды.

Тубондоға қайта оралу

Осы іс-әрекеттерді орындағаннан кейін Мвиндо әпкесіне ертең жалғыз үйіне қайтуға ниеттенгенін айтады. Іянгура оны өзімен бірге бірнеше жауынгерді де көмекке алуға көндіреді. Сондай-ақ, ол Мвиндоның анасының інісі, Янаның үйіне баруға шақырады, оның денесін "қайыру" үшін, өйткені ол да шебер темірші. Құдай оны қайырады: кейбір деректерде оған толық қару жасап береді, ал кейбірінде оның денесін бөліктерге бөліп, сосын қайта құрастырып, темірге айналдырады. Оның інілері Тубондоға беттейді. Ауылға жетіп, лагерь құрған соң, Іянгура әскерде тамақ жоқ екеніне алаңдайды. Мвиндо тек конга таяғын қозғап, сиқырлы әндерін орындайды. Дер кезінде Тубондодан Мвиндоның бүкіл лагерін асырарлықтай көп тағам жеткізіледі. Мвиндо алдымен інілерін және жауынгерлерін шайқасқа жібереді, ал ол әпкесімен бірге бақылайды. Мвиндоның күштері мен Шемвиндоның күштері арасында шайқас басталады, ол Мвиндоның барлық күштері талқандалғанға дейін жалғасады. Мвиндоның інілерінің бірі ғана өмірімен құтылып, лагерьге хабар жеткізеді. Мвиндо ауыл орталығына барып, аспанға конга таяғын көтеріп, нкуба, найзағай құдайына жалбарынады. Бірден жеті найзағай ауылды жалмап, тұрғындарын күлге айналдырады. Конга таяғын қолданып, Мвиндо әкесіне қуалаудан бұрын інілерін қайта тірілтеді. Ал Шемвиндо қираудан мүшкілмен құтылады. Шемвиндо кикота өсімдігіне келіп, оны түбірінен жұлып алады (терең шұңқыр ашылады) және төмен түседі. Осы шұңқыр Нянга пантеонының әлемі – жер асты дүниесіне қақпа болады.

Жер астына сапар

Мвиндо бұл туралы білгенде, әкесі Шемвиндо сияқты жер астына түседі. Мвиндо қараңғылықта қалады, ол жер асты әлемінің үлкен үңгірлі джунглиіне түседі. Ол Муизаның қызы Кахиндоның үйіне жеткенше жолды жалғастыра береді. Кахиндо әдемі қыз болар еді, бірақ оның денесінде ісік пайда болғандықтан, оның денесінде ісік пайда болады. Ол Мвиндоға ғашық болып, оған әкесімен күресуге көмектесуге келіседі. Ол Мвиндоға олар кездескенде Мвиндо Муисадан орын, тамақ немесе су қабылдамауы керектігін ескертеді, әйтпесе Мвиндо мәңгілік өлілер елінде қалуға мәжбүр болады. Мұны көрген Мвиндо ризашылығын білдіріп, Кахиндоның жараларын жуып тастайды. Мвиндо Муисамен кездеседі, ол Шемвиндоға баспана беріп отырғанын мойындайды, бірақ Мвиндо өзінің "кішігірім тапсырманы" орындап, өзінің құндылығын дәлелдемеген жағдайда, ол басқыншыны Мвиндоға бермейді деп мәлімдейді. Ол банан орманын өсіріп, жемісін бір күнде жинап алуы керек. Мвиндо келіседі. Сол түні Мвиндо қайтадан Кахиндоның үйінде қалып, жараларын жуады. Таңертең ол әлдеқайда жақсы көрінеді. Мвиндо өзінің күшін банан орманын өсіру үшін қолданады. Мұны көрген Мүйсаның қызметшісі қожайынына хабар береді. Муанданы өлтіру үшін Муаса өзінің қайыс белбеуін жібереді. Ол Мвиндоны құшақтап өлтіре бастайды, бірақ соңғы сәтте ол оны өз таяғымен құлатып тастайды. Мвиндо Муизаны жазалау үшін сүңгіт жібереді, ал сүңгіт құдайдың басын жерге соғып алады. Мвиндо жиналған бананмен оралады, бірақ Муиса әлі бір тапсырманы орындауы керектігін айтады. Таңертең ол құдайдың бал ағашынан балға толы қап жинауы керек. Мвиндо ашуланады, бірақ келіседі. Сол түні Мвиндо қайтадан Кахиндоның үйінде қалып, жараларын жуады. Таңертең ол мүлдем қалыпты көрінеді. Мвиндо ағаштан құрт араларын қуып шығу үшін түтінді қолданады, бірақ содан кейін ағаштың діңінің қатайғанын және оны бұзу мүмкін емес екенін біледі. Ол Нкубаға хабарласады, ол ағашқа найзағай жіберіп, оны жер асты әлеміне лақтырады. Мұны көрген Мүйсаның қызметшісі қожайынды ескертеді. Муанданы өлтіру үшін Муаса тағы да өзінің қайыс белбеуін жібереді. Ол Мвиндоны құшақтап өлтіре бастайды, бірақ соңғы сәтте ол оны өз таяғымен құлатып тастайды. Мвиндо тағы да Муизаны жазалау үшін сүңгіт жіберіп, сүңгіт құдайдың басын жерге соғып алады. Мвиндо балмен оралады, бірақ Муиса оған Шемвиндоны бере алмайтынын айтады. Басшы басқа бір туннель арқылы әлемге қашып кетті. Ашуланған Мвиндо құдайды таяғымен ұрып-соғып, Шемвиндоны тапқанша оны сол күйінде қалдыруға уәде береді. Мвиндо Кахиндомен қоштасып, әкесімен бірге Адуардан шығады. Мвиндо әкесі жолын іздеп, Нтумба есімді үлкен қарақұмық рухының тығындалған үңгірге барады. Мвиндо Нтумбаны қайтсын деп ескертеді, бірақ Нтумба бас тартады. Мвиндо Нкубаға үңгірді жарылтуға шақырады және Шемвиндоның жерқұйрығының артында жасырынғанын біледі. Шемвинда қашып кетеді. Мвиндо елшіге ауыр тию ауруы - слонтиазды жұқтырып жазалайды. Мвиндо әлемге оралып, әкесімен Ұлы Рифт аңғарына дейін жорық жасайды, онда жол тоқтайды. Мвиндо әкесі бұлттарға қашып кеткенін түсінеді, бірақ ол қалай соңынан еру керектігін білмейді. Ол Аспан құдайының үлкен балаларының ойнап жатқанын көріп, олардың көмегін сұрайды. Егер Мвиндо оларға тамақ дайындаса, көмектесеміз дейді. Ол оларға ағаштан кесілген, жеуге жақсы тағамдар салынған он екі үлкен тостаған алып келеді. Балалар тамақ ішіп болған соң, ыдыстарды бас-аяғына бұрып, бір-біріне үйісіп, бұлттар арасына баспалдақ жасайды. Мвиндо саздарға көтеріліп, Көк құдайы Шебурунгудың ауылына келеді. Шебурунгу Шемвиндоның өзіне құмар ойындар ойнатуын талап етпесе, оны беруден бас тартады. Мвиндо Тюбондодағы барлық малдарын салады да, жеңіледі. Ол барлық үйлерін салады да, жоғалтады. Содан кейін ол барлық адамдарын, тіпті анасы мен әпкесін де ойнатып, жоғалтады. Ақыры ол конгалық таяғын ойнатып, бәрін қайтарып алады. Осылайша ол Аспан құдайының қаласын және әкесінің өмірін иеленеді. Шемвиндо шынжырмен бұғауланған. Мвиндо көк құдайына қаласын қайтарып береді. Содан кейін ол өзінің қадамдарын қайталайды. Ол Нтумбаны фил ауруынан сауықтырады. Ол Муисаның жараларын емдейді, бірақ Муиса оған қызы Кахиндоны ұсыныс жасағанда, Мвиндо бас тартады. Ол осы дүниеге қайта оралып, адам қызына үйленуі керек. Мвиндо Тубондоға оралады, қаланы қайта құруға көмектеседі және дана және күшті патша ретінде билік етеді. Оның үш мыс таңы бар, олар жерден он метр биіктікте жүзіп тұрады. Мвиндо ортада, оң ж...