Липско тарихы және тағдыры

Кіріспе

Липско – Польшаның шығысында орналасқан қала, Кіші Польшаның солтүстігінде, Мазовия воеводствосы. Липско округінің орталығы. Халқы 5 895 адамды құрайды (2004 жылғы мәлімет бойынша). Липско қаласының гербі – Дьбно, бұл герб қаланың бұрынғы иелері қолданған.

География

Липско екі төбеде орналасқан, олар Кренпианка өзенімен бөлінген.

Тарих

Алғашқы айқас 1589 жылдың сәуір айында тіркелді, сол кезде ауыл Кренпский отбасының меншігінде болды. 1613 жылы қала құқығы берілді және «өкше жолы» бойындағы орналасуының арқасында тез дамыды, бұл жол Қызыл Рутениядан Үлкен Польша мен Силезияға дейін созылды. 1614 жылы М. Олесницкий негізін салған Киелі Үштік шіркеуі салынды. Липско – Польша Корольдігінің Кіші Польша провинциясындағы Сандомир воеводствосының Радом округінде орналасқан жеке қала. 16-18 ғасырларда Липско әртүрлі ақсүйек отбасыларына тиесілі болды: Вольскилер, Гостомскилер, Олесницкийлер, Денхоффтар, Сангушколар және Кохановскилер. Олесницкий отбасының Дьбнов гербі бүгінгі күнге дейін қаланың гербі болып табылады. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісі кезінде қала Австрияға қосылды. 1809 жылғы Аустрия-Польша соғысынан кейін поляктар оны қайтарып алды және қысқа ғұмырлы Варшава Герцогтығының құрамына енді. Герцогтық таратылғаннан кейін, 1815 жылы қала Ресейдің Польшаны бөлуіне түсті. 1868 жылы, қала тұрғындарының Польшаның қаңтар көтерілісіне қатысқандығы үшін жаза ретінде, орыстар Липсконың қала құқығын алып тастап, оны ауылға айналдырды (Липско 1958 жылға дейін қайтадан қала болған жоқ). Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1918 жылы Польша тәуелсіздігін қайтарып алып, қаланы басқаруды қолға алды. 1939 жылдың қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғысты бастарған Германия мен Совет Одағының Польшаға бірлескен шабуылынан кейін, қала Германияның оккупациясына түсті. Немец оккупанттары поляк және еврей халқын жаппай қырғынға салып, қатыгездік көрсетті. Соғыс басталған кезде Липскода шамамен 1600 еврей, яғни халықтың жартысы тұрды. 1939 жылдың 8 қыркүйегінде немістер қаланы басып алған кезде бірнеше еврейлерді, оның ішінде раввинды да атып өлтірді, содан кейін синагогта 60-80 еврейді тірідей өртеп жіберді. Кейін еврейлер геттоға көшірілді, ал айналасындағы ауылдардан да еврейлер сонда әкелінді. 1942 жылдың қазан айына қарай геттода 3600 еврей болды. Липско немістер үшін теміржолға жақын орналасқандықтан ыңғайлы болды. Кейбір еврейлер мәжбүрлеп жұмыс істейтін лагерьлерге депортацияланды, бірақ 1942 жылдың қазан айының ортасында қалған еврейлер неміс полициясы мен украиндық қосымша күзетшілермен қоршалды. Аз ғана адамдар жергілікті поляк достарының арасында жасырынып немесе партизандарға қосылды. Көпшілігі Тарлов геттосына, содан кейін Треблинка жойқын лагеріне тасылды, онда олар газбен уланды. Липскодан аман қалған еврейлердің саны белгісіз. 1956 жылдың 1 қаңтарында Липско Кильце воеводствосының округтік орталығы болды. 1975 жылдан 1998 жылға дейін әкімшілік жағынан Радом воеводствосының құрамына кірді.

First mention about it comes from April 1589, when the village belonged to the Krępski family. In 1613 it was granted town rights, and quickly developed, due to the location along the “oxen road”, from Red Ruthenia to Greater Poland and Silesia. In 1614, Holy Trinity Church was built, founded by Lord Mikołaj Oleśnicki. Lipsko was a private town, administratively located in the Radom County in the Sandomierz Voivodeship in the Lesser Poland Province of the Kingdom of Poland, In the 16th 18th centuries Lipsko belonged to various noble families the Wolskis, Gostomskis, Oleśnickis, Denhoffs, Sanguszkos, and Kochanowskis. The Dębno coat of arms of the Oleśnicki family remains the town's coat of arms to this day. The town was annexed by Austria in the Third Partition of Poland in 1795. It was regained by Poles following the Austro–Polish War of 1809, and included within the short lived Duchy of Warsaw. After the duchy's dissolution, in 1815, it fell to the Russian Partition of Poland. In 1868, as a punishment for participation of residents in the Polish January Uprising, the Russians took away Lipsko’s town rights, turning it into a village (Lipsko did not become a town again until 1958). After World War I, in 1918, Poland regained independence and control of the town. Following the joint German Soviet invasion of Poland, which started World War II in September 1939, the town was occupied by Germany. The German occupiers committed mass murders and brutalized both the Christian Polish and Jewish population. At the beginning of the war, about 1,600 Jews lived in Lipsko, half the population. When the Germans occupied the town, on September 8, 1939, they shot several Jews, including the rabbi, and then burned alive 60 to 80 Jews in the synagogue. Later the Jewish population was forced into a ghetto and Jews from surrounding villages were brought there too. By October 1942, there were 3,600 Jews in the ghetto. Lipsko was conveniently, for the Germans, located near a railway line. Some Jews were deported to forced labour camps, but in mid October 1942, the rest of the Jewish population were rounded up by German police and Ukrainian auxiliary guards. A few escaped to hide with local Polish friends or join the partisans. Most were transported to the Tarłów ghetto and then on to the Treblinka extermination camp, where they were murdered on arrival by gassing. The number of Jewish survivors from Lipsko is unknown. On January 1, 1956, Lipsko became the seat of a county in Kielce Voivodeship. From 1975 to 1998, it was administratively part of the Radom Voivodeship.

Спорт

Қалада 1964 жылы құрылған «Повисланка Липско» спорт клубы бар.