Кіріспе

Рекс Стоуттың романы. «Есік қоңырауы соқты» – Рекс Стоуттың Неро Вулф детективтік романы, алғаш рет 1965 жылы Viking Press баспасында жарық көрген.

Сюжетке кіріспе

Неро Вольф ФБР-ді телефон тіркеуден, бақылаудан және басқа да мазалаудан тоқтатуға мәжбүрлеу үшін жалданады. Бұл әйел ФБР-ді және оның директоры Дж. Эдгар Гуверді сынаған кітаптың 10 мың данасын таратқан еді. "Есік қоңырауы естілді" кітабы жарық көрген кезде ФБР-ді, оның директоры мен агенттерін жағымсыз бейнелегендіктен көп дау тудырды. Бұл кітап ФБР-ге қоғамдық пікірдің сыншыл көзқарасқа бұрыла бастаған кезінде, Роберт Ф. Кеннеди мен Дж. Эдгар Гувердің қақтығысынан кейін және Бюроның Мартин Лютер Кинг ісін тергеуіне байланысты сынға ұшырағаннан соң жарияланды. Кейбір адамдар кітапты мойындамады: "National Observer" оны "ФБР-ге қарсы айқай-шудан аспайды" деп сипаттады, ал Неро Вольфтың жанкүйері Джон Уэйн журналдағы қысқартылған нұсқасын оқығаннан кейін Рекс Стоутқа қысқа қоштасу хаты жазды. Бірақ Клифтон Фадиман, "Viking Press" басылымында жарияланған "Есік қоңырауы естілді" кітабының жарнамасында, оны "Неро Вольфтың барлық әңгімелерінің ең жақсысы" деп атады.

ФБР және ФБР Біреу білмейді

"Қоңырау шалды" романының арқасында Ж. Эдгар Гувердің ФБР ресурстарын қылмыстық тергеуден алып, оны директорының жеке саяси және идеологиялық мүдделеріне жұмсауы көрсетілген. 1964 жылы американдық тергеуші журналист Фред Дж. Кук "The FBI Nobody Knows" атты кітап жариялады, бұл кітапта ол бұрын "The Nation" журналында жариялаған ФБР-дің теріс әрекеттері туралы мақалалары жинақталған. Стаут Гуверді "мегаломан" және "еліміздегі ең жағымсыз адамдардың бірі" деп есептесе де, ол Нью-Йорк қаласындағы кісі өлтіру детективтері мен Вестчестер округі прокуратурасынан жаңа сюжет іздеу үшін, детективтер екеуіне қарсы тұратын ұйымдық қарсыласты іздеу үшін Гувердің ФБР-ін кездейсоқ таңдағанын мәлімдеді. Стоуттың өмірбаянанда Стоуттың Куктың ашық әңгімесін оқығанда ФБР туралы ойға келгені айтылады; Стоут Кукке "Қоңырау шалды" романының автографталған данасын жіберіп, оған "ойынды дұрыс бағыттағаны үшін" алғыс айтты. Стоут бұрын Вулфтың романдарында өзінің саяси көзқарастарын осы деңгейде кеңінен жариялаған емес, және 1975 жылғы "Отбасылық іс" романына дейін мұндайды қайталаған жоқ.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Рейчел Брунер, манхэттендік бай жесір, жақында ФБР-дің ашуына ұшырады. "ФБР-ді ешкім білмейді" атты кітапты оқығаннан кейін, ол бюроның көптеген адалсыздықтарын сынап, оның 10 000 данасын елдегі көрнекті тұлғаларға жіберді. Бірнеше рет мазақталу мен тыңшылыққа ұшырағаннан кейін, ол ФБР-ді өзін жалғыз қалдыруға көндіру үшін Вулфты жалдауға ұсыныс жасайды. Вулф бастапқыда күшті жау жасамауға күдіктенсе де, Брунердің 50 000 долларлық аманасын ұсынғаннан кейін, оны 100 000 долларға, сондай-ақ еңбекақы мен туындаған шығындарға көбейткен кезде көндіріледі. Ол Брунердің жағдайына және кітаптағы аргументтерге де ықылас білдіреді, және қарсыластың қатыгездік танытуына қарсы тұруға шешім қабылдайды. ФБР Вулф пен Арчиді бақылауға алғанда, Вулф ФБР-дің заңсыздықтарының мысалдарын жинап, оларды ФБР-ді кері қайтуға көндіру үшін пайдалануды жоспарлайды. ФБР-дің тыңдау құрылғыларын жеңу үшін Вулф және оның тілмашы Арчи кейде жалған мәлімдемелер жасауға келіседі, бірақ оны жасағанда саусақтарын көтереді; тыңдау құрылғылары дыбысты ғана жазатындықтан, ФБР тыңдаушылары мәлімдеменің шындыққа сәйкес келіп-келмейтінін білмейді. Арчидің алғашқы тергеулері нәтижесіз аяқталады, бірақ ол көп ұзамай Вулфтың дәрігері доктор Волмерден құпия кездесуді сұрайтын анонимді хабарлама алады. Арчи бастапқыда ФБР-дің тұзағына түсіп қалғанын күдіктенсе де, хабарлама инспектор Крамерден келгенін білгенде таңғалады. Крамер ФБР-дің Вулф пен Арчидің жеке тергеушілер лицензиясын алуға тырысқанын айтады. Ол сондай-ақ ФБР агенттері екі ай бұрын бюроға сын мақала жазған журналист Морис Алтхаустың өліміне қатысы болуы мүмкін деген күдікпен жүргенін айтады. Алтхаус пәтерінен атып өлтірілген күйде табылған, бірақ өлімге себеп болған оқ табылған жоқ; сонымен қатар оның зерттеу жазбалары да жоғалып кеткен. Крамер ФБР-дің Вулфты саботаждау және полицияның кісі өлтіру ісін тергеуге кедері келтіруіне қарсы болып, Вулф ФБР-дің Алтхаустың өліміне жауапты екенін дәлелдесе, Вулф пен Арчиге жағымды баяндама жазуға уәде береді. Вулф керісінше, ФБР-дің кісі өлтіруге қатысы жоқ екенін дәлелдеудің өзіне тиімдірек екеніне шешім қабылдайды. Ол сондай-ақ ФБР-ді тұзаққа түсіру жоспарын құрастырады. ФБР-дің Вулфтың кеңсесіне жасырын тыңдау құрылғысын орнатқанына күдіктенген Вулф негізгі күдіктілерді кеңсесіне шақырып, ол ФБР агенттері Алтхаусты өлтіргенін және оны жасырып жатқанына дәлелдер жинап жатқанын жариялайды, ал Арчиге өз тергеуін жүргізуді тапсырады. Арчи Сара Дакостың, Брунердің хатшысы, Алтхаустың пәтерінде тұратынын және кісі өлтірілген түні ФБР агенттерінің пәтерден шығып кеткенін көргенін анықтайды. Вулф пен Арчи оны сұраққа тартып жатқанда, Дакос Алтхаустың танысы емес екенін айтады, бірақ Арчи оған күдікпен қарайды. Ол Дакостың пәтеріне заңсыз кіріп, Дакос пен Алтхаустың қарым-қатынаста болғанын дәлелдейтін дәлелдерді табады. Ол сондай-ақ Алтхаусты өлтірген қаруды да табады. Арчи Дакостың Алтхаусты басқа әйелге үйленуіне байланысты қарым-қатынасын үзгеннен кейін өлтіргенін және оның қаруды артында қалдыруы керектігін түсінеді. Ол оны жаңа жасырын жерге көшіреді, бірақ Вулф пен Арчи оның кінәсін дәлелдемес бұрын Дакостың одан арылатынына алаңдайды. Осы уақыт аралығында Вулф ФБР үшін тұзақ дайындады. Ол өзінің ескі досы және орхидея сүйіктісі Льюис Хьюитпен кешкі асқа шақырып, Арчи мен өзіне ұқсайтын екі актерді жеке жалдайды және оларды қоңыр тасқа, оның оператившілері Сол Панзер, Фред Дюркин және Ори Кэтермен бірге әкеледі. Актерлер Хьюиттің кешкі асына Вулф пен Арчи болып жіберіледі, ал Вулф, Арчи және оператившілер жасырын түрде үйде қалады. ФБР-ге деген күдіктерін және үйді бос қалдыру жоспарларын жариялағаннан кейін, Вулф ФБР-дің мүмкіндікті пайдаланып, оның бар дәлелдерін ұрлап, ФБР агенттері Алтхаусты өлтірді деп күдіктенеді. Сол түні екі агент үйге кірді, бірақ Арчи мен оның қызметкерлері оларды қару ұстап тоқтатып қойды. Вулф олардың куәліктерін тартып алады, өйткені ФБР-дің жеке азаматты мазақтағаны және заңсыз әрекеттер жасағанына нақты дәлелдерді алды. Келесі күні Вулф ФБР-дің жоғары лауазымды қызметкері Ричард Враггпен кездеседі және Брунердің кеңседегі көзқарас арқылы қарап отыруын ұсынады. Вулф куәліктерін қайтарудан бас тартады, бірақ ФБР-ге айыптаудан және оны жариялы түрде ұятқа қалдырудан бас тартуды ұсынады, ал ФБР Брунерді және оған байланысты адамдарды, оның ішінде Арчиді де мазақтауды және бақылауды тоқтатуға келіседі. Ол ФБР агенттері Алтхаустың өліміне жауапты емес екенін дәлелдей алатынын қосады. Врагг Вулфтың талаптарына келіскеннен кейін, Арчи инспектор Крамерге хабарласып, Дакос туралы ақпарат береді. Полиция оның пәтерін тінткеннен кейін, Дакос кісі өлтіруге қатысы үшін қамауға алынады. Вулф содан кейін Враггты және Крамерді кеңсесіне шақырып, олардың арасында келісімге келеді. Врагг Алтхаустың кінәсін дәлелдейтін, ФБР-мен бірге Алтхаустың зерттеу жазбаларын алып кеткен жоғалып кеткен оқты тапсыруға келіседі, ал Крамер ФБР-дің қатысуын жасырады. Врагг пен Крамер Вулфтың келісіміне мәжбүрлікең келеді. Роман Вулф пен Арчидің белгісіз, бірақ маңызды қонағының келуімен аяқталады, ол Дж. Эдгар Гувер болуы мүмкін. Ол ФБР куәліктерін алу үшін жеке келгенін болжай отырып, Вулф оны үйге кіргізбейді, қонақты есіл қоңырауын соғуға мәжбүр етеді.

Санаулар мен түсініктемелер

[[File:Stout TDR 2.jpg|right|thumb|Жарналы «The Doorbell Rang» журналының қысқартылған нұсқасын оқығаннан кейін Джон Уэйн Рекс Стаутқа: «Нэро мен Арчиді әрқашан ұнаттым, бірақ сәуір айындағы «Argosy» журналындағы сіздің әңгіменізді оқыдым. Сау болыңыз!» деп хат жазды. Harper's, Books in Brief (желтоқсан 1965) – «Адам әрқашан мырза Стауттың Неро Вулф пен Арчимен көңіл көтеретінін сезінеді, бірақ бұл күрделі, бірақ оңай түсінілетін әңгімелерде бұрын ешқашан осылай айқын болған емес. Бұл – тергеу, мазалау, кісі өлтіру, ФБР туралы әңгіме, әсіресе ФБР және полиция туралы, әдеттегідей, орхидеялар, тамаша тағамдар және ерекше емес, бірақ өткір диалогтармен әсем безендірілген. Көптеген адамдардың рөлі күтпеген жерден бұрмаланған, олардың қалай жазаланатынын көре алмайсыз, бірақ олар осылай жазаланады, сенімді және қызықты.». «The Nation» газеті – «Шүбәсіз, барлық уақыттағы ең жақсы азаматтық бостандықтар туралы құпия». Нэнси Перл, Кітапқа құштарлық – «Стаут өзінің ең жақсы күйінде болғанда, оның зұлымдықпен ақылды сюжеті мен әңгіме айту қабілеті сіз атауға болатын кез келген басқа құпия жазушыдан асып түседі, оның ішінде Агата Кристи, өзінің ерекше дарынды детективі Геркулес Пуароны ойлап тапқан. Стауттың өлімінен кейін мен оның барлық шығармаларын бір-екі жылда қайталап оқып жүрсем де, осы бес романына ерекше қуанышпен ораламын: «Қоңырау шалды»; «Өзіңіз жоспарлаңыз»; «Кітап бойынша кісі өлтіру»; «Бір адамға шампан»; және «Гамбит». Терри Тейшоут, About Last Night, «Неро Вулфпен қырық жыл» (2009 жылғы 12 қаңтар) – «Рекс Стауттың ақылға қонымды, жылдам қозғалатын прозасы бір күн де ескірген жоқ, ал Вулфтың өзі танымал көркем әдебиеттегі ұдайы үлкен эксцентриктердің бірі. Мен соңғы төрт онжылдықты Стауттың романдарын қызығушылықпен оқып, қайта оқып өткіздім, бірақ олар әлі де өз дәмін жоғалтқан жоқ. Мұндай жазуға құштарлық білдіру үшін мен Стауттың кітаптарына қайта-қайта оралам, әсіресе «Қорқыған ерлер лигасы», «Кейбір қабірге қойылған Цезарь», «Сым сөйлеуші», «Көп әйелдер», «Кітап бойынша кісі өлтіру», «Түн ортасына дейін», «Өзіңіз жоспарлаңыз», «Көп клиенттер», «Қоңырау шалды» және «Доксинің өлімі», мен үшін бұл Вулф романдарынан ең жақсысы.». Time, «The Grand Race» (кітап шолу) (5 қараша 1965) – «Стаут бірде өзінің айтуы маңызды деп санайтын барлық нәрсені айтты. Жақсы құпия жазушы, деді ол, оқырманға тек: «Жарысқа қатысайық. Мен кетпекпін, мені ұстап алуға тырыс». «Қоңырау» фильмінде тіпті ФБР жанкүйерлері де оның ептілігіне таңғалады». Дилис Винн, «Қорқыт сыя: Құпия оқырманның серігі» – «Ең көп бағаланған Вулф».

ФБР мен есік қоңырауы

"Қолай қауіпті құжаттар: Американың ең ұлы авторларына қарсы құпия соғысты ашу" (1988) кітабын зерттеу барысында журналист Герберт Митганг Стауттың жазушылық мансабының басынан бері ФБР бақылауында болғанын анықтады. Ол Стауттың ФБР досьесінен алуға рұқсат етілген көптеген қатты цензураланған беттердің көбі "Қоңырау естілді" туралы болды:

1976 жылғы сәуірдегі Шіркеу комитеті "Қоңырау естілді" Рекс Стауттың атын ФБР-дің "байланыс жасамау тізіміне" енгізуге себеп болғанын анықтады, бұл ФБР-дің ақпаратты саяси мақсатта қолдануының дәлелі ретінде келтірілді.

Нерон Вулф (Paramount Television)

1977 жылы Тейер Дэвид «Нерро Вольф» романы негізінде Paramount Television өндірісінде фильм түсіріп, басты рөлді сомдады. Франк Д. Гилрой жазған және режиссерлік еткен фильмде Том Мейсон (Арчи Гудвин), Брук Адамс (Сара Дакос), Биф МакГайр (Инспектор Крамер), Джон Рэндольф (Лон Коэн), Энн Бакстер (Миссис Брунер), Дэвид Хёрст (Фриц Бреннер), Джон О’Лири (Теодор Хорстман) және Сара Каннингэм (Миссис Алтхаус) ойнады. Телесериалға пилоттық эпизод ретінде жоспарланған телефильм 1978 жылдың шілдесінде Тейер Дэвидтің қайтысынан кейін тоқтатылды. «Нерро Вольф» ақыры 1979 жылдың 18-19 желтоқсанында ABC телеарнасының түнгі бағдарламасы ретінде көрсетілді. Бір жыл өткен соң Paramount «Нерро Вольф» атты апталық сериалды шығарды, ол 1981 жылдың 16 қаңтарынан 25 тамызына дейін NBC телеарнасында көрсетілді. Екінші эпизод «Есіктің алдындағы өлім» Стивен Даунингтің түпнұсқа әңгімесі болды, сонымен қатар «Қоңырау сыңғырлады» романының элементтерін де қамтыды. Уильям Конрад пен Ли Хорсли тиісінше Неро Вольф және Арчи Гудвин рөлдерін сомдады. Кастқа Джордж Восковец (Фриц Бреннер), Роберт Кут (Теодор Хорстман), Джордж Вайнер (Саул Панцер) және Аллан Миллер (Инспектор Крамер) кірді. Джордж МакКоуэн режиссерлік еткен «Есіктің алдындағы өлім» 1981 жылдың 23 қаңтарында эфирге шықты.

()

"Қоңырау шалды" итальяндық RAI телеарнасы түсірген Неро Вольф фильмдерінің сериясына бейімделді. Джулиана Берлингюердің режиссерлігімен, Эдоардо Антонның телепьесасы негізінде "Неро Вольф" алғаш рет 1969 жылдың 11 наурызында көрсетілді. Ақ-қара телефильмдер сериясында Тино Буаццелли (Неро Вольф), Паоло Феррари (Арчи Гудвин), Пупо Де Лука (Фриц Бреннер), Ренцо Палмер (Инспектор Крамер), Роберто Пистоне (Саул Панзер), Марио Ригетти (Орри Кэтер) және Джанфранко Варетто (Фред Дюркин) рөлдерін сомдады. "Il pesce più grosso" фильмінің актерлік құрамында Паола Борбони (Синьора Брунер), Сильвия Монелли (Синьора Дакос), Энрико Лузи (Квейл), Лия Ангелери (Синьорина Альтхаус), Бруно Смит (Жарвис), Симона Маттиоли (Кирби) және Фернандо Каяти (Врагг) де бар.