Үнсіз Сөйлеуші

Кіріспе

1946 жылы Рекс Стоуттың «Неро Вулф» детективтік романы

«Сайлент спикер» – Рекс Стоуттың «Неро Вулф» детективтік романы, алғаш рет 1946 жылы «Викинг Пресс» баспасында жарық көрді. Бұл роман Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жарық көргендіктен, маңызды сюжеттік элементтері соғыстың салдарынан туған жағдайларды көрсетеді: тұрғын үй тапшылығы, тұтыну тауарларына қойылған шектеулер, соның ішінде бағаларды мемлекеттік реттеу. Роман федералдық бағаны реттеуші орган мен ұлттық бизнес бірлестігі арасындағы қақтығысты бейнелейді, бұл ОАК Бағаны басқару кеңсесі мен АҚШ Сауда палатасы және Ұлттық өндірушілер қауымдастығы арасындағы шиеленіске ұқсас. «Сайлент спикер» – 1940 жылы жарық көрген «Мұрагерлік бар жерде» романынан кейін Стоуттың толық көлемді «Неро Вулф» романы болды. Биограф Джон МакАлер былай деп жазды: «Одан кейін ол тағы отыз жыл бойы жазуын жалғастырды, бірақ оның барлық туындылары Неро Вулф туралы болды. Ол Вулфты және Арчиді жақсы көретін. Олар оның өзінің бір бөлігі болғандықтан. Ол маған: «Соғыс жылдарында мен оларды қатты сағындым» деді».

Сюжетке кіріспе

Федералдық агенттік басшысы өнеркәсіптік бірлестік алдында сөз сөйлеуге дайындалып тұрғанда, қоршауылмен өлтіріледі. Көп ұзамай халық пікірі бірлестікке бұрылады, олардың кісі өлтіруге қатысы бар деген күдік туады. Бірлестік Вулфты қылмыскерді табуға жалдайды, бұл жағдайдың жаман әсерін тоқтатуға үміттенеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бағаны реттеу бюросының (BPR) директоры Чейни Бунды үлкен бизнес мүдделерінің көрнекті конгломерациясы - Ұлттық өнеркәсіптік қауымдастықтың (NIA) жиналысында сөйлеу алдында маймыл кілтімен ұрып өлтіреді. Екі тарап арасында айтарлықтай қарсылық бар, ал жұртшылық Бунның өлтірілуіне NIA-ны кінәлай бастайды. Бұл қаржылық күйреуге ұшыраған Неро Вольфтің назарын аударады және Арчи Гудвиннің көмегімен ол NIA-ны оның қызметтеріне жалдай отырып, өлтірушіні табуға мәжбүрлеу үшін схеманы іске асырады. Вулф істің басты куәгерлері - Бунның жесірі мен немересі, BPR директорының міндетін атқарушы Соломон Декстер мен зерттеуші Алгер Кейтс, NIA атқарушы комитеті және инспектор Крамер мен сержант С. Пурли Степбинс. Кездесу тез арада хаос пен жанжалға айналады, бірақ Вольф Фиби Гунтердің, Бунның жеке хатшысы және оны тірі көрген соңғы адамның жоқтығына қызығады және Арчиге оны өзіне алып келуге бұйрық береді. Арчи Фибиді Алгер Кейтс иелігіндегі және тұрып жатқан пәтерден тауып алады және ақыл-ойының әуесқой шайқасынан кейін оны Вулфпен кездесуге көндіреді. Фиби Бун қайтыс болғанға дейін оған құпия диктант цилиндрлері бар былғары қалта берілгенін, бірақ оларды жоғалтып алғанын айтады. Келесі күні Вулф телеграмма алады, онда оған НИА-ның кешкі ас комитетінің төрағасы Дон О'Ниллдің қадағалауын тоқтату керектігі туралы хабарланады. Бұл қадағалауды ол да, Арчи де бұйырған жоқ. Арчи О'Ниллдің артынан Гранд-Сентрал станциясына барады, онда О'Нилл былғары әмиянды пакет бөлмесінен алып, оны ұстап алады. Полицияға немесе Вулфқа баруды таңдау алдында О'Нилл он диктант цилиндрлері бар істі тапсыруға мәжбүр болады. Бірақ оларды тыңдағанда олардың ешқайсысы да құпия цилиндрлер емес екені анық болады. Вулф басты куәгерлердің тағы бір кездесуін шақырғанда, Фиби тағы да келмеді, бірақ бұл жолы оның денесі Вулфтың үйінің алдында, тозған құбырмен қатыгездікпен ұрып-соғылып табылды. Фибиді өлтірген адам басты куәгерлердің бірі екені анық, және бұл адам Бунды да өлтірген болуы мүмкін. Он цилиндрдің тоғызы Фибидің пәтерінен табылғаннан кейін, Вольф пен инспектор Крамер жоғалған цилиндрдің кісі өлтірудің кілті екеніне сенімді болады, бірақ саяси қысым Крамердің басшыларын оны инспектор Эшке ауыстыруға мәжбүр етеді. Эш Вулф пен Арчиге ордер шығарады және Вулфтан ақпаратты қорқытып алуға тырысады, бұл полиция комиссарының кеңсесінде зорлық-зомбылыққа әкеледі. Вулф Ашқа көмектесуден бас тартса да, ол ордерлер босатылғаннан кейін цилиндрдің неліктен соншалықты маңызды екенін айтады. Фиби, БПР-ді жалынды қолдаушы, Бунның өлімі туралы дау-дамайдан NIA-ға мүмкіндігінше көп зиян келтірілгеннен кейін оны ашуды көздеді, бірақ ол кісі өлтірушіге оның жеке басын білетінін және оның үндемегені үшін өлтірілгенін ескертті. Бунның жесірімен кездесуден кейін, ол Фибидің цилиндрлерді иемденгенін растады, Вулф НИА-мен келісімшартын бұзу және топтың $ 30,000 ақысын қайтарудың бұрын-соңды болмаған қадамын жасады. Бұл оның клиенттерінің мәртебесі арқылы алған қорғанысын алып тастағандықтан және оған полиция мен БАҚ қызығушылығын туғыза бастағандықтан, ол полицияны ұстап тұру және цилиндр табылғанға дейін уақыт сатып алу үшін психикалық бұзылуды жасамалайды. Полиция оның алдауын ашпастан бұрын, Вулф Фиби цилиндрді жасырып, оның қауіпсіз екенін білетін жалғыз орын Вулфтың өз кеңсесі екенін түсінеді. Ол Арчи, Фриц және Теодорға цилиндрді іздеу бөлмесін іздестіруге бұйырады, онда ол кітап сөресінде жасырынған күйінде табылды. Ойналған кезде Вулф пен Крамердің екеуі де ақталады; өлтіруші Алгер Кейтс екені анықталады, оны Дон О'Нилл құпия BPR ақпаратын беруге пара берді және цилиндрде сатқын ретінде ашылды. Цилиндрді естіген Фиби оның кінәсін анықтады, бірақ ол өзінің білімі туралы Кейтке айтты. Кейін ол оған көптеген заттарды қайтаруға қысым жасады. Бунның жесіріне сентиментальды құндылықтарды иеленіп, ұрлық жасамақ үшін өлімнен ұрланған. Роман Арчидің Вулфпен бетпе-бет келуімен аяқталады, ол Вулфтың цилиндрдің ашылуын сахналап отырғанын және шын мәнінде оның бүкіл уақыт бойы кеңсесінде болғанын білгенін түсінген. Ол Вулфтың "өнер үшін" ұзақ күткенін немесе NIA ұсынған 100 000 доллар сыйақыны 30 000 доллар ақының орнына алуға болатындығын тек қана білмейді. Вулф екі гипотезаның бірін де жоққа шығармайды, бірақ басқа да мотивацияны ұсынады: Фиби Гунтердің ақыл-ойы мен табандылығын құрметтей отырып, Вулф өзінің NIA-ға зиян келтіру мақсатын мүмкіндігінше...

Cheney Boone, the Director of the Bureau of Price Regulation (BPR) is beaten to death with a monkey wrench shortly before a speech he is to deliver at a gathering of the National Industrial Association (NIA), a prominent conglomeration of big business interests. Considerable antagonism exists between the two parties, and the public begins to hold the NIA responsible for Boone's murder. This attracts the attention of Nero Wolfe, who is facing financial ruin, and with the help of Archie Goodwin he launches a scheme to manipulate the NIA into hiring his services to find the killer. Wolfe arranges a meeting between the principal witnesses to the case—Boone's widow and niece, acting BPR director Solomon Dexter and researcher Alger Kates, the NIA executive committee, and select members of law enforcement including Inspector Cramer and Sgt. Purley Stebbins. The meeting soon degenerates into chaos and bickering, but Wolfe is intrigued by the absence of Phoebe Gunther, Boone's private secretary and the last person to see him alive, and orders Archie to bring her to him for questioning. Archie finds Phoebe at an apartment owned and occupied by Alger Kates and, after a flirtatious battle of wits, persuades her to meet Wolfe. Phoebe claims that she was given a leather case full of confidential dictation cylinders shortly before Boone's death, but has misplaced them. The next day, Wolfe receives a telegram informing him that surveillance of Don O’Neill, the chairman of the NIA's dinner committee, will have to be suspended—surveillance that neither he nor Archie ordered. Archie therefore follows O’Neill to Grand Central Station, where O’Neill retrieves the leather case from the parcel room, and intercepts him. Faced with the choice of going to the police or to Wolfe, O’Neill is forced to surrender the case, which contains ten dictation cylinders. It becomes clear when listening to them that none of them are the real confidential cylinders, however. When Wolfe calls another meeting of the principal witnesses, Phoebe once again fails to appear—but this time, her body is discovered by the front step of Wolfe's home, brutally bludgeoned with a length of rusty pipe. It is clear that Phoebe's murderer is one of the principal witnesses, and that this person is likely to have also murdered Boone. After nine of the ten cylinders are discovered in Phoebe's apartment, both Wolfe and Inspector Cramer become convinced that the missing cylinder is key to the murder, but political pressure forces Cramer's superiors to replace him with Inspector Ash. Ash issues a warrant for Wolfe and Archie and tries to bully information out of Wolfe, leading to a violent confrontation in the police commissioner's office. Although Wolfe stubbornly refuses to assist Ash, once the warrants are vacated he reveals why the cylinder is so important—on it, Boone identifies his own murderer. Phoebe, a passionate BPR supporter, intended to reveal it once the NIA had been damaged as much as possible by the controversy over Boone's death, but managed to alert the murderer that she was aware of his identity and was killed for her silence. After a meeting with Boone's widow, where she confirms that Phoebe did indeed possess the cylinders, Wolfe takes the unprecedented step of terminating his contract with the NIA and returning the group's $30,000 fee. As this removes the protection he has received through the status of his clients and will begin a barrage of police and media interest in him, he fakes a mental breakdown in order to hold the police off and buy time until the cylinder is found. Before the police can expose his deception, Wolfe realises that the only place Phoebe could have hidden the cylinder and known it was safe was Wolfe's own office. He thus has Archie, Fritz and Theodore search the room for the cylinder, where it is found concealed in a bookcase. When played, both Wolfe and Cramer are vindicated; the murderer is revealed to be Alger Kates, who was bribed by Don O'Neill to pass on confidential BPR information and was exposed on the cylinder as a traitor. Having heard the cylinder, Phoebe discovered his guilt but revealed her knowledge to Kates when after pressuring him to return numerous items, possessing sentimental value to Boone's widow, that were stolen from the corpse to fake a theft. The novel ends with Archie confronting Wolfe, having realized that Wolfe staged the cylinder's discovery and in fact knew it was in his office the whole time. He is simply unsure of whether Wolfe waited so long for "art's sake," or simply to ensure that he could collect a $100,000 reward offered by the NIA instead of the $30,000 fee. Wolfe does not disagree with either hypothesis, but suggests another motivation: having come to respect Phoebe Gunther's intelligence and determination, Wolfe decided to continue as far as possible her objective of causing damage to the NIA. In gratitude for saving his career, Inspector Cramer timidly gives Wolfe an orchid for a gift.

Бейтаныс сөз

Нерон Вулфтың романдары мен повестерінің көпшілігінде, әдетте Вулф қолданған беймәлім сөз кездеседі. "Сайлас спикерде" осы сөздің тек біреуі ғана бар: Гаммер. 29-тарау.

Сезімталдық

Оқырманға Уолфтың қысқа мерзім ішінде сезімге қатысты көзқарасының қаншалықты өзгергенін көру мүмкіндігі туады. "Үнсіз сөйлеуші" кітабында ол Арчиге: "Сенің ең қатыгез кемшіліктеріңнің бірі – сезімталдықтан мүлдем құрғақ болуың" дейді. Бар болғаны екі жыл өткен соң, "Жамандыққа бойұсыну" кітабында Арчиге: "Сен тіпті көбейту кестесін де сезімге толы қылып бейнелейсің" дейді.

Санаулар мен түсініктемелер

Айзек Андерсон, The New York Times Book Review (27 қазан, 1946) – Осы жаңа Нерон Вулф әңгімесінде екі ұйым таныстырылады, олардың бір-біріне деген сезімі жылы емес. NIA, жоғары және төмен дәрежелі магнаттардан құралған, Америкалық өмір салтын сақтауға арналған. Үкіметтік бюро болып табылатын БПР, NIA-ның басты мақсаты – еркін кәсіпкерлікті жою екеніне сендіреді, ол, баршаға мәлім, аталған А.В.Ж.-нің тағы бір атауы. БПР төрағасы NIA жиналысында сөз сөйлеуге тікелей бара жатқанда маймыл кілтімен қаза табады – және NIA басқа әрекеттер БПР-ді шектеуге сәтсіз аяқталғанда, қылмысқа барыпты дегендер де бар. Мұндай жағдай Нерон Вулфтың қалауынша. Ол тіпті сүйікті орхидеяларын үш күн бойы есіне алмайды. Сырасын да ұмытып кеткені туралы айтуға батыл болмайды. Бұл – Нерон Вулф пен Арчи Гудвиннің ең қызықты оқиғасы. Жак Барзун мен Венделл Гертиг Тейлор, Қылмыстың каталогы – Күдік тудырмайтын күдікті жақсы жасырылған, Вулф ойға келеді, ал Арчи – Арчи. Полициямен көп дауласпайды, шындығында Рекс Стоуттың жартылай форматтағы ең жақсы туындыларының бірі. Saturday Review of Literature (9 қараша, 1946) – Өнеркәсіпшілердің банкетінен бұрын бағаны реттеу бюросының басшысы маймыл кілтімен өлтірілді. Көптен күткен Нерон Вулф кірді. Арчи Гудвин, жауласып жатқан топтармен Неронның оқиғаларын баяндайды; оларға екінші кісі өлтіру, өткір сатира және Дюпен тәрізді шешім кіреді. Үйге қайырлы келдің, Нерон. Терри Тишоут, "Неро Вулфпен қырық жыл" (2009 жылдың 12 қаңтары) – Рекс Стоуттың тапқыр, жылдам прозасы ескірген жоқ, ал Вулфтың өзі – танымал көркем әдебиеттегі ұмытылмас эксцентриктердің бірі. Мен соңғы қырық жылды Стоуттың романдарын оқып, қайта оқып өткіздім, олар әлі де әсерін жойған жоқ. Осындай жазуға ләззат алу үшін мен Стоуттың кітаптарына қайта-қайта оралам, әсіресе "Қорқыған адамдар лигасы", "Кейбір жерленген Цезарь", "Үнсіз сөйлеуші", "Көп әйелдер", "Кітап арқылы кісі өлтіру", "Түн ортасынан бұрын", "Өзіңіздің жоспарыңызды жасаңыз", "Көп клиенттер", "Есік қоңырауы", және "Қыздаң өлтімі", мен үшін бұл Вулфтың толық романдарының ең жақсысы. Дж. Кеннет Ван Довер, Вулфтың есігінде – Вулфтың романға оралуы күшті: сюжеті берік, кейіпкерлер – әсіресе Фиби Гунтер – қызықты. Бұл оқиғаның идеологиялық маңызы да бар. Гунтер ханым NIA капиталистерін "жер бетіндегі ең лас шошқалар мен ұрлық жасаушылар тобы" деп атайды. Соломон Декстер оларды "барлық өтірікшілер мен қасапшылардың ең лас тобы" деп сипаттайды. Арчи мен Вулфтың да осы пікірде екені анық. Вулф NIA-ға қарсы наразылықты осы оқиғалар қылмыскерді анықтауға және NIA-ның алғысын және ақшасын алуға мәжбүрлегенше әдейілеп ұзартады.

Isaac Anderson, The New York Times Book Review (October 27, 1946) – In this new Nero Wolfe story we are introduced to two organizations whose feelings toward each other are somewhat less than tepid. The NIA, composed of tycoons of high and low degree, is dedicated to the preservation of the American Way of Life. The BPR, a Government bureau, is believed by NIA to have for its chief purpose the throttling of Free Enterprise – which, as everybody knows, is just another name for the aforesaid A. W. of L. The chairman of BPR is fatally conked with a monkey wrench just before he was to have addressed a meeting of NIA – and there are those who believe that NIA has resorted to murder when other attempts to curb BPR have failed. Such a case as this is right up Nero Wolfe's alley. He even neglects his beloved orchids for three whole days. Whether he also neglects his beer deponent sayeth not. It is a humdinger of a story with Nero Wolfe and Archie Goodwin at their uproarious best. Jacques Barzun and Wendell Hertig Taylor, A Catalogue of Crime – The least likely suspect is well hidden, Wolfe does some thinking, and Archie is Archie. Not too much wrangling with the police, and in truth one of Rex Stout's best in the semi demi form. Saturday Review of Literature (November 9, 1946) – Head of government price regulating bureau monkey wrenched out of life just before industrialists' banquet. Enter much missed Nero Wolfe. Slightly subdued Archie Goodwin narrates Nero's adventures with inimical groups; which include second murder, sharp edged satire, and Dupinesque solution. Welcome home, Nero. Terry Teachout, "Forty years with Nero Wolfe" (January 12, 2009) – Rex Stout's witty, fast moving prose hasn't dated a day, while Wolfe himself is one of the enduringly great eccentrics of popular fiction. I've spent the past four decades reading and re reading Stout's novels for pleasure, and they have yet to lose their savor It is to revel in such writing that I return time and again to Stout's books, and in particular to The League of Frightened Men, Some Buried Caesar, The Silent Speaker, Too Many Women, Murder by the Book, Before Midnight, Plot It Yourself, Too Many Clients, The Doorbell Rang, and Death of a Doxy, which are for me the best of all the full length Wolfe novels. J. Kenneth Van Dover, At Wolfe's Door – Wolfe's return to the novel length mystery is a strong one: the plot is solid and the characters – especially Phoebe Gunther – are interesting. There are also strong ideological implications to the action. Miss Gunther refers to the capitalists of the NIA as "the dirtiest gang of pigs and chiselers on earth." Solomon Dexter calls them "the dirtiest bunch of liars and cutthroats in existence." Archie and Wolfe evidently share this estimation. Wolfe deliberately prolongs the public rancor against the NIA until events force him to disclose the criminal and to accept the NIA's gratitude and money.

Нерон Вулфтың құпиясы (A&E Network)

"Сайлент Спикер" A&E телесериалының екінші маусымына бейімделді (2001–2002). Неро Вольф атқарушы продюсері Майкл Джаффе жазған және режиссерлік еткен жалғыз эпизод "Сайлент Спикер" 2002 жылдың 14 және 21 шілдесінде A&E телеарнасында екі бір сағаттық бөлім ретінде көрсетілді. Тимоти Хаттон Арчи Гудвин рөлін, ал Мори Чейкин Неро Вольф рөлін сомдады. Актерлік құрамның басқа мүшелері (титрлердегі ретімен): Дебра Монк (Миссис Бун), Колин Фокс (Фриц Бреннер), Билл Смитрович (Инспектор Крамер), Синтия Уотрос (Фиби Гүнтер), Джо Флаэрти (Доктор Волмер), Джордж Плимптон (Винтерхофф), Джеймс Толкан (ФБР Агенті Ричард Врагг), Конрад Данн (Саул Панзер), Фулвио Сецере (Фред Дюркин), Дэвид Шурман (Фрэнк Эрскин), Кристина Брубакер (Хэтти Хардинг), Билл Макдональд (Бреслоу), Мэтью Эдисон (Эдвард Эрскин), Р. Д. Рейд (Сержант Перли Стеббинс), Ники Гуаданьи (Миссис Крамер/Хатшы), Ричард Во (Дон О’Нилл), Манон фон Геркан (Нина Бун), Джулиан Ричингс (Алджер Кейтс), Роберт Бокстель (Соломон Декстер), Гэри Рейнике (Гомберт), Стив Кумин (Скиннер) және Даг Леннокс (Инспектор Эш). Неро Вольфтың композиторы Майкл Смоллдың түпнұсқа музыкасынан басқа, саундтрекке Антон Рубинштейннің (музыкалық шығармалар) және Дик Уолтердің музыкасы да енді. "A Nero Wolfe Mystery" DVD форматында A&E Home Video арқылы қолжетімді. Бонус 16:9 кең экранды форматтағы "The Silent Speaker" эпизоды – A&E Home Video компаниясы шығарған Неро Вольф телесериалының кең экранды форматта қолжетімді жалғыз эпизоды. "The Silent Speaker" – A&E компаниясы "қос эпизод" ретінде шығарған, бастапқыда екі бөлімге бөлінген үш телефильмнің бірі.