Қытай Халық Республикасының экономикалық тарихы

Кіріспе

Қытай Халық Республикасының экономикалық тарихы Қытай Халық Республикасының 1949 жылы құрылғаннан бастап қазіргі уақытқа дейінгі экономикасындағы өзгерістер мен дамуды сипаттайды. Осы кезеңде Қытайдың ең кедей елдердің бірінен әлемдегі ең ірі экономикалардың біріне айналуының жылдамдығы тарихта теңдессіз. ҚХР 1949 жылы құрылғаннан бері Қытай таңғажайып және күрт экономикалық даму процесін бастан кешірді. Ол революция, социализм, маоизм және, ақырында, маоизмнен кейінгі кезеңді сипаттайтын біртіндеп экономикалық реформалар мен қарқынды экономикалық өсімді бастан кешірді. Ұлы серпіліс кезеңіндегі ашаршылық экономикаға теріс әсер етті. Мәдени революцияның тудырған хаосы да экономиканы тежеді. Дегенмен, 1978 жылы экономикалық реформалар басталғаннан бері Қытайда орташа тұрмыс деңгейі айтарлықтай жақсарды және салыстырмалы әлеуметтік тұрақтылық орнады. Реформалар мен есік ашу саясатынан бастап Қытай әлемдік экономиканың негізгі тірегіне айналды. 1978 жылы маоизм дәуірі аяқталғаннан бері Қытай мемлекеттік бақылаудағы жоспарлы социалистік экономикадан аралас экономикаға өтуде. Бұл трансформация Қытайдың қаржы, банк, кәсіпкерлік, басқару және құқықтық жүйелерінде күрделі реформаларды қажет етті, сондай-ақ үкіметтің осы өзгерістердің күтпеген салдарына икемді жауап беру қабілетін талап етті. Бұл трансформация жоғары деңгейдегі индустрияландыру мен қалаланумен бірге жүрді, бұл процестер Қытай қоғамының, мәдениетінің және экономикасының барлық саласына әсер етті. Лидерлер сонымен қатар ауылдық тұрғындар арасындағы "қаптаған капиталистік бейімділіктерге" қарсы күресу үшін айналымнан валютаны алып тастап, "оны қайтаруға" тырысты. Алайда, осы саясаттарға қарамастан, Қытай азаматтары Мао дәуірі бойы экономикалық өнімнің маңызды бөлігін құраған бейресми экономикада нарықтық қағидаларға негізделген мәмілелер жасауды жалғастырды.

Қайта реттеу кезеңі, 1979-81

Реформа бағдарламасының алғашқы жылдары "қайта реттеу кезеңі" деп белгіленді, осы кезеңде экономикадағы маңызды тепе-теңсіздіктер түзетіліп, жақсы жоспарланған жаңғыртудың негізі салынуға тиіс болды. Хуа Гуофенгтің он жылдық жоспарының кестесі жойылды, бірақ оның көптеген элементтері сақталды. Қайта реттеу процесінің басты мақсаттары – экспортты қарқынды түрде кеңейту, көлік, байланыс, көмір, темір, болат, құрылыс материалдары және электр энергиясы салаларындағы негізгі кемшіліктерді жою, сондай-ақ жеңіл және ауыр өнеркәсіп арасындағы теңгерімсіздікті түзету үшін жеңіл өнеркәсіптің өсу қарқынын арттыру және ауыр өнеркәсіпке инвестицияларды азайту болды. 1979 жылы ауыл шаруашылығы өнімдерін мемлекеттен сатып алу бағасы 22 пайыздан астамға өсіп, өндіріс көлемін ынталандырды. Экономист Томас Ровски 1957 жылдан 1979 жылға дейінгі Қытайдың экономикалық дамуын талдап, былай деді: "1957 жылға дейін трактор, электр стансалары және қол сағаттарын өндіре алмаған ел қазір компьютерлер, жерсеріктер, ауызша контрацепциялық құралдар мен ядролық қарулар шығаруда. Өнеркәсіптік дамуға қажетті техникалық білік енді бірнеше оқшауланған қалалық аймақтармен ғана шектелмейді". Реформа бағдарламасының негізгі қағидалары қайта реттеу кезеңінде тәжірибелік жолмен енгізілді. Ең табысты реформа – ауыл шаруашылығындағы шаруашылық жауапкершілігі жүйесі 1979 жылы таулы немесе шөлейтті аймақтардағы шаруалардың табысын арттыру мақсатымен дамытыла бастады. Шетелдік тікелей инвестицияларды ынталандыру үшін Бірлескен кәсіпорын туралы заң қабылданды, зерттеуші Зонгюан Зои Лю жазғандай, бұл "ҚКП-ның идеологиялық және тарихи себептерге негізделген шетелдік инвестицияларға қатысты дәстүрлі күмәнданушылығынан түбірлі бас тартылуы" болды. 1986 жылы Еңбек шарты туралы заң қабылданды, ол басқарудың өкілеттіктерін арттырды. 1991 жылдан бері Қытай экономикасы жыл сайынғы нақты ЖІӨ-нің кемінде 5%-дық өсуін қамтамасыз етіп келеді. 1992 жылдың басында Қытайдың басшысы Дэн Сяопин экономикалық реформаларға жаңа серпін беру және оны жандандыру мақсатымен Қытайдың оңтүстігіне сапар жасады. Оңтүстік сапары барысында Дэн мемлекеттік жоспарлау мен нарықтың қолданылуының екеуі де социализммен үйлесімді экономикалық құралдар екенін айтты. Мемлекеттік жоспарлау жойылған жоқ, оның орнына макроэкономикалық бақылаудың үш негізгі механизмінің бірі ретінде қайта қарастырылды, оларға фискалдық және ақша-кредиттік саясат та кірді. 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы Қытайға шетелдік тікелей инвестициялардың азаюы және экспорт өсуінің күрт төмендеуі арқылы ықпал етті. Қытайдың айналымға жатпайтын капитал есебі және валюлық бақылау шаралары дағдарыстың салдарына шек қоюға көмектесті. Қытайдың еңбекқор және арзан жұмыс күші шетелдік инвестициялар үшін тартымды болды. 2000 жылдардың басынан бастап Қытайдың жасыл энергетика секторы қарқынды дамыды. Бұл өсім жаңартылатын энергияның Қытайдың халықаралық ынтымақтастығында маңызды рөл атқаруына мүмкіндік берді, соның ішінде басқа дамушы елдерге жасыл энергетика технологиясын беруде Қытай маңызды көз болып табылады. Ұлттық статистика бюросы (ҰСБ) 2007 жылғы қаржы жылының түзетілген деректерін жариялады, оған сәйкес өсім 11,9 пайыздың орнына 13 пайызды құрады (алдын ала мәліметтер). 2007 жылы Қытайдың жалпы ішкі өнімі 3,4 триллион АҚШ долларын құраса, Германияның ЖІӨ-сі 3,3 триллион АҚШ долларын құрады. Бұл Қытайды жалпы ішкі өнім бойынша әлемдегі үшінші ірі экономикаға айналдырды. Осы деректерге сүйенсек, 2007 жылы Қытайда 1994 жылдан бері ең жылдам өсім тіркелді, ол кезде ЖІӨ 13,1 пайызға өсті. 2008-2009 жылдардағы әлемдік қаржы дағдарысына жауап ретінде Қытай экономиканы ынталандыру жоспарын іске қосты. Қытай дағдарыс кезінде жауапты әлемдік ойыншы ретінде беделін арттырды. Экономикасы экспортқа бағытталған және халықаралық саудаға қатты тәуелді болғандықтан Қытай дағдарыстан айтарлықтай зардап шеккенімен, көбінесе оның ынталандыру шаралары өте табысты болды. Дағдарыс кезінде экономикалық өсімнің жалғасуы Қытайдың даму моделіне сенімін арттырды және әлемдік билік тепе-теңдігінің өзгеретініне элиталарды көздері жеткізді. Біріншіден, Қытайдың инновациялық әлеуетін арттыру, осылайша ол әлемдік экономикалық ережелерді белсенді түрде қалыптастыра алады. Си Цзиньпиннің кезеңінде Қытай үкіметі мемлекеттік кәсіпорындарды (МК) нарықтық емес мақсаттарда пайдалануды жалғастыруда, сондай-ақ ҚКП-ның МК-ға бақылауы күшейді, әсіресе 2017 жылдан бері, технология саласында. Біріншіден, Қытай өзінің ішкі тұтынушыларына көбірек сүйенуді көздейді. 2021 жылы Қытайдың ЖІӨ өсімі 8,1 пайызды құрады (соңғы он жылдағы ең жоғары көрсеткіш), ал сауда артығы рекордтық 687,5 миллиард долларды құрады.

The first few years of the reform program were designated the "period of readjustment," during which key imbalances in the economy were to be corrected and a foundation was to be laid for a well planned modernization drive. The schedule of Hua Guofeng's ten year plan was discarded, although many of its elements were retained. The major goals of the readjustment process were to expand exports rapidly; overcome key deficiencies in transportation, communications, coal, iron, steel, building materials, and electric power; and redress the imbalance between light and heavy industry by increasing the growth rate of light industry and reducing investment in heavy industry. Agricultural production was stimulated in 1979 by an increase of over 22 percent in the procurement prices paid for farm products. Economist Thomas Rawski summarized China's economic development from 1957 to 1979, writing that "a nation that until 1957 could not manufacture tractors, power plants, or wristwatches now produces computers, earth satellites, oral contraceptives, and nuclear weapons. The technical skills required for industrial development are no longer confined within a few isolated urban enclaves." The central policies of the reform program were introduced experimentally during the readjustment period. The most successful reform policy, the household responsibility system in agriculture, began development in 1979 as a way for poor rural units in mountainous or arid areas to increase their incomes. The Joint Venture Law encouraged foreign direct investment, and as researcher Zongyuan Zoe Liu writes, it was a "near complete reversal of the CPC's traditional skepticism toward foreign investment grounded in ideological and historical reasons." In 1986, the Contract Labor Law was passed, increasing management's power.]] China's economy saw continuous real GDP growth of at least 5% since 1991. During a Chinese New Year in early 1992, China's paramount leader Deng Xiaoping made a Southern Tour of China designed to give new impetus to and reinvigorate the process of economic reform. During the Southern Tour, Deng stated his view that both government planning and use of the market are economic means which can be compatible with socialism. State planning was not abolished, but instead reframed as one of three key mechanisms of macro economic control, along with fiscal policy and monetary policy. The 1997 Asian financial crisis affected China at the margin, mainly through decreased foreign direct investment and a sharp drop in the growth of its exports. China's nonconvertible capital account and its foreign exchange controls were decisive in limiting the impacts of the crisis. China's industrious and cheap labor also proved attractive to foreign investments. Since the early 2000s, China's clean energy sector has rapidly developed. This growth has enabled renewable energy to have an important role in China's international cooperation, including South South cooperation in which China is a major source of clean energy technology transfer to other developing countries. the NBS published the revised figures for 2007 financial year in which growth happened at 13 percent instead of 11.9 percent (provisional figures). China's gross domestic product stood at US$3.4 trillion while Germany's GDP was US$3.3 trillion for 2007. This made China the world's third largest economy by gross domestic product. Based on these figures, in 2007 China recorded its fastest growth since 1994 when the GDP grew by 13.1 percent. In response to the Global financial crisis of 2008–2009, China launched its Economic Stimulus Plan. China increased its standing as a responsible global actor during the crisis. Although China was significantly affected by the crisis due to the export oriented nature of the economy which depends heavily upon international trade, by nearly all accounts its stimulus was hugely successful. Continued economic growth during the crisis increased China's confidence in its model of development and convinced elites that the global balance of power was shifting. First, to increase China's capacity for innovation so that it will be able to more actively shape global economic rules. During the Xi Jinping era, the Chinese government continues to use SOEs to serve non market objectives and CCP control of SOEs has increased it has done so particularly strongly since 2017, especially in the technology sector. First, it seeks to rely more on China's domestic consumers. In 2021, China's GDP growth reached 8.1% (its highest in a decade) and its trade surplus reached an all time high $687.5 billion.