Кіріспе

Бірінші Митрида соғысына дейін болған қырғын. Азиялық кештеулер (кейде Азиялық кеш, Ефес кештеуі немесе б.з.д. 88 жылғы кеш деп те аталады) – б.з.д. 88 жылдың басында Понт патшалығының билеушісі Митридат VI Евпаторға адал күштердің батыс Анатолияның бір бөлігінде тұратын римдіктер мен басқа латын тілінде сөйлейтін халықтарды жаппай қырғынға салуын білдіреді. Митридат бұл қырғынды Азия Кішісінен римдіктердің ықпалын жою үшін ұйымдастырған. Оқиға кезінде шамамен 80 000 адам қаза тапты. Бұл оқиға Рим Республикасы мен Понт патшалығы арасындағы Бірінші Митрида соғысының casus belli, яғни тікелей себебі болды.

Қазалау

Бұл қырғындар Римнің соғыс жариялауына салынған есептелген жауап болды. Олар қалаларды бір жаққа итермелеу үшін жасалған: "оның бұйрығын орындаған ешбір қала Римге қайта оралуға үміт ете алмайды". Бұл кісі өлтірулер б.з.б. 88 жылдың бірінші жартысында болған болуы мүмкін. Валериус Максим мен Мемнон шамамен 80 000 адамның қаза тапқанын көрсетеді; ал Плутарх – "сенімсізрек" – 150 000 адамның қаза тапқанын айтады. Алайда, Дионың үзінділеріне сәйкес, хабарланған сандар, әдетте, асыра сілтеген. Олар жоспарланған, Митридат аймақтық сатраптар мен басшыларға құпия хат жазып, барлық итальяндықтарды (олардың әйелдері, балалары және итальяндық текті бостандық алғандармен бірге) хат жазылған күнінен кейін отыз күн өткен соң өлтіруге бұйрық берген. Митридат сонымен қатар итальяндық қожайындары туралы ақпарат берген құлдарға бостандық сыйлап, қарыздарды өлтіргендерге қарыздан босату мүмкіндігін ұсынған. Кісі өлтірушілер мен хабаршылар өлтірілгендердің мүлкінің жартысын Понт қазынасына бөлісуге тиіс болған. Эфес, Пергам, Адрамит, Каун, Траль, Ниса және Хиос аралдары зұлматтың ошағы болды. Бұл қалалардың көпшілігі тирандардың билігінде болған, ал тұрғындарының көпшілігі "үстем ашкөздік, дүниеқоңыздық және қастық сот процестерінің" салдарынан кінәлі деп танылған итальяндық көршілеріне қарсы күшпен шабуыл жасаған.

Римдіктердің жауабы

Соғыс жариялау дереу болды, бірақ мандатты іске асыру Рим Республикасында осыдан бұрын басталған, ешқандай байланысы жоқ азаматтық соғыс салдарынан кешіктірілді. Сулла оны алғашқыда Сенаттан алды. Нолада легиондарға басшылық еткеннен кейін, Рим Ассамблеясы Гай Марийдің пайдасына оны биліктен айырып, заң қабылдады. Әскерлерінің ықпалымен ол Римге Сенаттың билігін қайта орнату үшін жорық жасады. Өзінің және Сенаттың билігіне сенімді болған соң, ол шығыс майданда бір жыл бойы ештеңе жасамағаннан кейін, аз ғана әскермен және бірде-бір ауыр соғыс кемесіз Адриатика теңізін кесіп өтті. Осы уақыт аралығында Митридат Эгей теңізін римдіктерден тазалаған үлкен флот құрды. Понт әскерлері грек әлемінің бос қалған көптеген аймақтарын басып алды. Митридат Афина қаласын ықпалына алды, ондағы жақтастарын, соның ішінде саяхатшы философтарды пайдаланды. Бірақ, бар күшін салғанмен, Родос портын ала алмады, себебі родостықтар кеме жасау шеберлері болды, ал римдіктер өз кемелерін олардың үлгісімен қайта жасады. Сулланың әскері Афинаны қоршауға келген кезде, материктік Грекияның бәрі римдіктердің жағына бірікті. Содан кейін Митридат соғыстары деп аталатын бірқатар қақтығыстар болды.

Қазалаудың уақыты

Бұл қырғынның нақты күні туралы қазіргі тарихшылар пікір таластырып, осы мәселе туралы кеңінен жазған. А. Н. Шервин Уайт оқиғаны б.з.б. 89 жылдың соңында немесе 88 жылдың басында болған деп санайды. Эрнст Бадиан "нақтылыққа қол жеткізу мүмкін емес сияқты" десе, оны 88 жылдың бірінші жартысына, осы жылдың ортасына дейін жатқызады. Тарихшы Теодор Рейнах 1890 жылы осы қырғынды сипаттау үшін "Vêpres éphésiennes" деген атауды ойлап тапты, бұл 1282 жылғы Сицилиялық Веспермен ретроспективті салыстыру жасады. Кейінгі тарихшылар осы тіркестің әртүрлі нұсқаларын қолданып, "Веспер" сөзін "қырғын" деген эвфемизм ретінде пайдаланады.