Кіріспе
Индонезиядағы адам құқықтары 1945 жылғы Конституциямен (UUD 1945) және оған сәйкес заңдармен анықталады; бірнеше құқықтар, әсіресе реформа кезеңінен кейінгі конституциялық түзетулердің нәтижесінде кепілдендірілген. Заң және адам құқықтары министрлігі кабинетте адам құқықтары мәселелерімен айналысады, ал 1993 жылы Сухартоның жаңа тәртіп әкімшілігінде құрылған Адам құқықтары жөніндегі ұлттық комиссия (Комнас ХАМ) елдің ұлттық адам құқықтары институты болып табылады. 2022 жылы Freedom House Индонезияның адам құқықтарының қамтамасыз етілу деңгейін 100 балдық шкала бойынша 59 деп бағалады (ішінара еркін).
Human rights in Indonesia are defined by the 1945 Constitution (UUD 1945) and the laws under it; several rights are guaranteed especially as a result of the constitutional amendments following the Reform era. The Ministry of Law and Human Rights deals with human rights issues in the cabinet, and the National Commission on Human Rights (Komnas HAM), established in Suharto's New Order administration in 1993, is the country's national human rights institution. In 2022, Freedom House rated Indonesia's human rights freedom as 59 out of 100 (partly free).
Шолу
Адам құқықтарын қорғайтындар Индонезия үкіметінің әрекеттерін алаңдатушылық тудырады деп мәлімдеді. Елде белгілі бір деңгейде тәуелсіздігі бар және Біріккен Ұлттар Ұйымының аккредитациясын алған "Комнас ХАМ" комиссиясы болғанымен, комиссияның өзі үкімет тарапынан жасалған кемсітушілікке қарсы заңдық құралдары болмағандықтан тиімділігі шектеулі. Amnesty International, Human Rights Watch және АҚШ Мемлекеттік департаментінің баяндамалары Индонезиядағы ең көп кездесетін адам құқықтары мәселелерін көрсетті, атап айтқанда Батыс Жаңа Гвинея аймағындағы жағдай, діни, гендерлік және сексуалдық азшылықтарға қатысты мәселелер, сексуалдық және репродуктивтік құқықтар, әйелдердің, балалардың, ЛГБТ+ қауымдастығының және мүгедектердің құқықтары, сондай-ақ сөз және бірігу бостандығы. Жоко Видодо өзінің еліндегі бұрынғы адам құқықтары бұзушылықтарын мойындаған екінші Индонезия президенті болды. Ол 1960 жылдардағы қанды оқиғаларды ашық мойындады. Сонымен қатар, ол 1965-1969 жылдар аралығында коммунистерге қарсы жасалған жаппай қырғынды қоса алғанда, Папуа аймағындағы адам құқықтары бұзушылықтарының 12 дерегін атап көрсетті. Ол мұндай ауыр адам құқықтары бұзушылықтары енді қайталанбауға тиіс екенін жеткізді.
Заңнама
1945 жылғы Конституцияның бастапқы мәтінінде (өзгерістерге дейін) азаматтардың әртүрлі негізгі құқықтары мен міндеттері қарастырылған, бірақ «адам құқықтары» термині мәтінде айтылмаған. Индонезиялық құқықтанушы және қазіргі Саяси, құқықтық және қауіпсіздік саласындағы үйлестіруші министр Махфуд МД-ның пікірінше, адам құқықтары 1945 жылғы Конституцияда қамтылған азаматтардың құқықтарынан өзгеше, себебі адам құқықтары табиғи түрде адамға тән құқықтар саналады, ал азаматтардың құқықтары – Индонезия азаматтығына ие болу арқылы қол жеткізілетін ерекше құқықтар. Соджоно Сумобротоның айтуынша, 1945 жылғы Конституцияда Панчасила арқылы адам құқықтары көрініс тапқан. Сонымен қатар, қазіргі Конституцияның кіріспесінде, мазмұнында және түсіндірмесінде кем дегенде 15 адам құқықтары қағидасы бар. Ал басқа құқықтанушылар, мысалы, Кунтжоро Пурбопраното, 1945 жылғы Конституцияда адам құқықтарына кепілдіктер қарастырылғанын, бірақ олар жүйелі түрде енгізілмегенін атап өтеді. Оның сөзіне сәйкес, адам құқықтарын қамтитын төрт бап бар: 27, 28, 29 және 31-баптар. Құқықтанушы Солли Любис Конституциядағы құқықтарды қалыптастыру өте қарапайым және қысқа екенін айтады, бірақ Мажда Эль Мухтаж мұның себебін 1945 жылғы Конституцияның жобасын дайындау уақыт жетіспеуімен байланыстырады, сондықтан ол жаңа тәуелсіз Индонезия мемлекетінің негізі болды. Конституцияның өзі 1945 жылдың 18 тамызынан 1945 жылдың 27 желтоқсанына дейін қолданыста болды, бірақ ұлттық революция мен сол кездегі қолайсыз әлеуметтік-саяси жағдайларға байланысты толыққанды күшіне енбеді. Дөңгелек үстел конференциясынан кейін 1949 жылы Индонезия Біріккен Штаттарының Конституциясы (RIS Конституциясы) қолданысқа енді. Конституцияда «адам құқықтары» термині тікелей айтылмаған, бірақ ол «Адамның негізгі құқықтары мен бостандықтары» деп аталатын V бөлімінде адам құқықтарын нақты белгілейді. Бұл бөлімде 27 бап бар, атап айтқанда 7-33 баптар. Сонымен қатар, 1949 жылғы RIS Конституциясы 6-бөлімінде («Негізгі қағидалар») адам құқықтарын қорғау бойынша мемлекеттің негізгі міндеттемелерін белгілейді, ол 8 баптан тұрады. Адам құқықтарына осы деңгейде назар аудару 1948 жылдың 10 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы қабылдаған Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияның ықпалынан туындады. 1945 жылғы Конституция 1959 жылы қайта қолданысқа енгізілді және Жаңа тәртіп құлағаннан кейін бірқатар түзетулерге (адам құқықтары туралы ережелерді қоса алғанда) ұшырады. Адам құқықтары туралы ережелер 1999 жылғы 39-заңмен (Undang Undang Nomor 39 Tahun 1999 tentang Hak Asasi Manusia) одан әрі нақтыланды.
Күші қолданылуы және жазасыз қалу
Индонезияның Ұлттық полициясы (Polri) демонстрациялар мен наразылық білдірушілерге, әсіресе жер дауларына қатысты қажетсіз және шамадан тыс күш қолданды. Тергеу жүргізілген сирек жағдайларда қылмыскерлерді сотқа тартуда аз ғана жетістікке қол жеткізілді. Қаңтар айында Жамби провинциясында алты пальма майы фермері жұмыс істеп жатқан плантациядан шығарып жіберуге тырысқан кезде Полиция мобильді бригадасының (Brimob) қызметкерлері оларға резеңке оқтармен атқаннан кейін ауыр жарақат алды. Плантация фермерлер мен пальма майы компаниясы арасындағы жер дауының нысаны болды. Маусым айында қауіпсіздік күштері Солтүстік Суматрадағы Лангкат ауданындағы бір қауымды күшпен шығарып жіберуге тырысқанда қажетсіз және шамадан тыс күш қолданды. Бұл қауым жер мәселесі бойынша жергілікті билікпен дауласып жатқан. Қауымның тұрғындары шығарылуға наразылық білдірген кезде полиция қызметкерлері ескертусіз көрермендерге оқ атты, кем дегенде тоғыз адам жарақаттанды. Алты адам тепкіленіп, ұрылып-соғылды. Amnesty International соңғы он жылда Polri реформасына маңызды қадамдар жасалғанын хабарлады. Үкімет қылмыстың алдын алу және анықтау, қоғамдық тәртіпті сақтау және заң үстемдігін нығайту үшін заңнамалық және құрылымдық реформаларды жүзеге асырды. Полиция халықаралық адам құқықтары стандарттарының сақталуын қамтамасыз ету үшін ішкі ережелерді енгізді. Осы оң қадамдарға қарамастан, полиция жасаған адам құқықтары бұзушылықтары туралы сенімді хабарлар келе беріп тұр, полиция бейбіт наразылықтарды тарату үшін қажетсіз және шамадан тыс күш пен атыс қаруын жиі қолданады. Полиция бұқаралық демонстрациялар, жер даулары немесе тіпті әдеттегі тұтқындаулар кезінде адамдарды ұрып-соғу, ату және өлтіруге қатысқан. Билік ішкі тәртіптік шаралар арқылы күдіктілерді сотқа тартуға тырысқанмен, полиция жасаған адам құқықтары бұзушылықтары бойынша қылмыстық тергеулер өте сирек жүргізіледі, көптеген құрбандар әділетке қол жеткізе алмайды және өтемақы ала алмайды. Бұл жағдайды полиция қызметкерлерінің қанағаттандырмас әрекеттері, соның ішінде адам құқықтарын бұзуға байланысты қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы қоғамдық шағымдарды қарауға арналған тәуелсіз, тиімді және бейтарап шағымдар механизмі болмауы нашарлатады. Қазіргі уақыттағы органдар, мысалы, Komnas HAM немесе Ұлттық полиция комиссиясы (Kompolnas) қоғамдық шағымдарды қабылдап, тергеуге қабілетті, бірақ оларға бұл істерді тікелей прокуратураға немесе полицияның ішкі тәртіптік органына жіберу құқығы жоқ. Қауіпсіздік күштерінің тұтқындарды, әсіресе бейбіт саяси белсенділерді, тәуелсіздік қозғалысы тарихы бар Папуа және Малуку аймақтарында азаптау және басқа да жаман қарым-қатынас жасады деген бірнеше хабарламалар түсті. Мұндай айыптаулар бойынша тәуелсіз тергеулер өте сирек болды. Полицияның терроризмге қарсы күрес бөлімінің 88-ші арнайы бөлімшесі (Densus 88) 21 бейбіт саяси белсендіге қатысты азаптау және басқа да жаман мінез-құлықтар бойынша тергеу жүргізбеді. 21 адам 2010 жылдың тамызында Малукуда тұтқындалғанда, ұсталғанда және тергеу кезінде азап шекті. Ачехте сот жазасы ретінде таяқпен соғу жиі қолданылды. Кем дегенде 72 адам түрлі қылмыстар үшін, соның ішінде алкоголь ішу, некедегі серігі немесе туысы емес қарсы жынысты адаммен жалғыз болу (khalwat) және құмар ойындар ойнау үшін сабалды. Ачех билігі 2001 жылы провинцияның Арнайы автономия заңы қабылданғаннан кейін шариғат заңын жүзеге асыруды реттейтін бірқатар заңдарды қабылдады.
Өлiм жазасы
Индонезияның өлім жазасын сақтап беруі, сондай-ақ, көбінесе жемқор сот жүйесі мен әскери құрылымдары бірнеше адам құқығы қорғау ұйымдарымен саяси шиеленістерге себеп болды.
Еңбек құқықтары
2020 жылдың қазан айында Индонезияның Халық өкілдері кеңесі "еңбек құқықтарын шектейтін және қоршаған ортаны қорғау шараларын жойлайтын, оның ішінде жергілікті халықтың жерге қол жеткізуін және елдің азайып бара жатқан жаңбырлы ормандарын қауіпке тікейтін" жаңа жұмыс заңын қабылдады. Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, жаңа заң 2003 жылғы заңда жұмыскерлерге берілген қорғауды, сондай-ақ қолданыстағы экологиялық заңдар мен жергілікті топтарға арналған құқықтық қорғауды әлсіретеді.
Аборт
Аборт Undang Undang Nomor 39 Tahun 2009 Tentang Kesehatan (Денсаулық сақтау туралы заңның 39 нөмірі) 75-баптың 1-тармағына сәйкес заңсыз болып табылады. Денсаулық сақтау туралы заңның 75-бабының 2-тармағы жүктіліктің алғашқы кезеңіндегі медициналық шұғыл жағдайларға, ана мен ұрықтың өміріне қауіп төндіретін жағдайларға, баланың өмірін қиындататын генетикалық немесе туа біткен кемістіктерге, сондай-ақ зорлау салдарынан туған жүктілікке рұхсат береді. Заңның 76-бабына сәйкес, жүктіліктің соңғы менструациядан бастап санағанда алты аптасына дейін аборт жасауға болады, бірақ шұғыл жағдай болмаса, жүкті әйелдің келісімімен, күйеуінің келісімімен (егер жүктілік зорлаудан туындамаса) және министрлік бекіткен орында жүзеге асырылуы тиіс. Заңның 194-бабына сәйкес, егер аборт 75-баптың 2-тармағына сәйкес жасалмаса, оны жасаған әрбір адам 10 жылға дейін бас бостандығынан айырылуға және 1 миллиард рупияға дейін айыппұл төлеуге жазаланады.