Кіріспе

Нишада (нишада) – ежелгі үнді әдебиетінде (мысалы, Махабхарата эпосында) еске алынатын тайпа. Ежелгі мәтіндерде осы тайпаның басқарған бірнеше мемлекеттері туралы айтылады. Махабхаратада және басқа да кітаптарда нишадалар аңшылар, балықшылар, таушылар, бхилдер, пулиндалар, кираттар, сабирлер немесе қарақшылар ретінде сипатталады, олардың мекені – төбелер мен орман. Олардың тегі ашу мен қастыққа құл болып, жолдан жаңылған Вена атты патшамен байланысты. Оның қастығы мен жасаған зұлымдықтары үшін даналар оны өлтірді. Мәтінде Екалавьяның нишада тайпасынан шыққан мерген екені айтылады. Рамаяна эпосында Нишада тайпасының Гуха есімді патшасы Раманың жер аударылу кезеңінде оған көмек көрсетеді.

Жеке тұлға

Индо-арий мәтіндерінің ең ерте кезеңдерінде "Нишада" термині жеке рудың орнына, барлық жергілікті арий емес тайпаларды білдіретін жалпы атау ретінде қолданылған болуы мүмкін. Бұл туралы Ясканың "Нирукта" еңбегінде Аупаманиява "панча джана" ("бес халық") терминін Индо-арий қоғамының төрт варнасы және нишадалар деп түсіндіреді. Тіл білімі маманы С. К. Чаттерджи нишадалардың дасалар мен дасьюлардан ерекшеленетінін айтады, ал дасалар мен дасьюлар – Ведалық мәтіндерде есімдері жиі кездесетін басқа арий емес халықтар. Тарихшы Рамапрасад Чанда нишадаларды мунда тілдерінің түпкі шежіресін білетін халық деп санайды. Н. К. Датт оларды Үндістанның дравид тілдеріне дейінгі халықтарымен байланыстырады, олар, болжам бойынша, мунда тілдерінің туысқан отбасы болып табылатын аустроазиялық тілдер тобына жататын тілде сөйлеген. Нишадалар кейде Нишадха (IAST: Niṣādha) тайпасымен шатастырылады, ол жеке, Индо-арий тайпасы болған.

Сыртқы келбеті

Махабхаратаның Шанти Парвасында Нишадалардың терісі күйген ағаш сияқты қараңғы, шаштары қара, көздері қан қызыл түсті және дене мүшелері қысқа болып сипатталған. Вишну Пурана мен Ваю Пурана сияқты кейінгі мәтіндер де Нишадалардың терісінің қара түсті екенін айтады. Бхагавата Пуранада Нишадалардың шаштары мыс түстес, жақ сүйектері жоғары, мұрындары төмен деп көрсетілген.

Кәсібі

Әртүрлі көне мәтіндер нишадаларды аң аулау және балық аулаумен байланысты етеді. Нишадалар Рамаянаның Бала Кандасында, Утпаланың 8-ғасырдағы Брихат Самитаға берген түсіндірмесінде және Вайханса мен Ушаналардың Дхармасутраларында аңшылар ретінде бейнеленген. Махабхаратаның "Ади Парва" кітабы Нишада ханзадасы Экалавияны садақшының ұлы ретінде сипаттайды, бұл садақ ату нишадалардың мұрагерлік қасиеті болғанын көрсетеді. Махабхаратаның "Манусмрити" және "Анушасана Парва" кітабында балық аулау нишадалардың кәсібі ретінде айтылады. Вишну Смритисі де балық аулаумен күнкөріс ілу нишадалардың ерекшелігі деп санайды, бұл туралы Нанда пандитаның мәтінге және Катха сарит сагараға берген түсіндірмесі куәлік етеді. Рагхувамша нишадаларды қайықшылар ретінде көрсетеді. Рамаянаның Айодхья Кандасында нишадалар кәсіби каста (джати) атауы ретінде аталады және нишада патшасы Рамаға Ганг өзенін кесіп өтуге көмектескендігі айтылады. Харивамша нишадалар өзен төсектерінен бағалы тастар мен әшекейлер жинағанын мәлімдейді. Маскариннің Гаутама Дхармасутраға берген түсіндірмесі піл бағудың да нишадалармен байланысты кәсіп болғанын көрсетеді. Бұл Бананың "Харша-харита" және Мағаның "Шишупала-вадха" шығармаларында піл бақтарушыны сипаттау үшін "Нишадин" терминінің қолданылуымен расталады. Көптеген көне мәтіндер нишадаларды әртүрлі кәсіби топтардан шыққан ата-аналардың ұрпақтары ретінде көрсетеді, олар варна деп аталады (төмендегі әлеуметтік мәртебе бөлімін қараңыз). Дегенмен, мұндай жіктемелер нишадалардың қазіргі кездегі кәсіптерін көрсетпейді: керісінше, олар нишадалардың басқа варналарға қатысты мәртебесін анықтауға бағытталған заңдық әрекет сияқты көрінеді, осылайша варнаға қатысты заңдар оларға қолданылуы мүмкін.

Ертедегі индо-арийлермен қарым-қатынастар

Нишадалар Үндістанда индо-арийлер кездескен алғашқы жергілікті тайпалардың бірі болған секілді. Басқа жергілікті тайпалар туралы Веда мәтіндерінде аз мәлімет кездеседі. Нишадалар осы мәтіндерде бірнеше рет айтылады және индо-арий әлеуметтік құрылымында толыққанды тайпа ретінде бейнеленеді. Аитарея Брахмана, ертедегі мәтін, Нишадаларды орманды жерлерде қарақшылықпен айналысатын тайпа ретінде сипаттайды. Дегенмен, кейінгі Шраута мәтіндері олардың біртіндеп индо-арий қоғамына сіңірілгенін және сол кезде оларды ерекше топ деп санамағанын көрсетеді. Мысалы:

Апастамба Шраута Сутрасы мен Латяяна Шраута Сутрасы Нишадалардың ауылдарда тұрғанын көрсетеді: Вишважит Ведалық құрбандық ритуалын орындау үшін орындаушы Нишадалармен үш түн бойы бірге тұрып, олардың тағамын бөлісуі керек болған. Апастамба, Катяяна және Вараханың Шраута Сутралары Нишадалардың құрбандыққа қатысуы туралы айтады: Нишада лауазымды адамы (штапати) Рудра құдайына жарасу үшін отқа құрбандық шалады, бірақ бұл ритуал Ведалық мантраларды оқуды қамтымайды. Манава Шраута Сутрасы Нишада басшысына арналған Шраута (Ведалық) құрбандықты нақты көрсетеді. Сатьяшадха Шраута Сутрасы агнихотра және дарша пурна маса ритуалдарымен байланысты Нишаданы (бір түсіндірме бойынша Нишада басшысын) еске алады. Жайминидің Пурва Мимамса Сутрасы жоғарыда аталған ритуалдарға қатысатын Нишада штапатисі тайпа басшысы болуы керек пе, әлде үш жоғары варнаның ("трайварника") бірінен болуы керек пе деген мәселені талқылайды. Ол штапати тайпа басшысы болуы керек деген қорытындыға келеді. Шатпатха Брахманада олар Веда дінінің жұртшылары Итихаса, Атхарваведа, жылан бағу өнері (сарпа видъя) және демонтану (дева джана видъя) үйреткен топтардың бірі ретінде еске алынады. Басқа топтарға асуралар, гандхарвалар, селагалар (мүмкін қарақшылар немесе ұрылар), жылан бағушылар, құс аулаушылар және т.б. кірді. Бұл сілтемелер индо-арийлердің Нишадаларды өз әлеуметтік құрылымына сіңіруге тырысқанын көрсетеді, бірақ Нишадаларға берілген Ведалық ритуалдық мәртебе шектеулі болған. Тарихшы Рамапрасад Чанда Нишадалардың тым көп және тым күшті болғандықтан, индо-арийлер оларды жоя алмаған, құлдыққа түсіре алмаған немесе қуғынға шығара алмаған деп болжайды: бұл оларды сіңіруге жасалған шектеулі әрекеттерді түсіндіруге болады. Нишадалардың ішіндегі жоғары топтың ғана индо-арий қоғамына қабылданғаны мүмкін, ал көпшілігі сіңірілмеген болып қалған. Панинидің Ганапатхасында Нишада деп аталатын готра туралы айтылады, ғалым Д.Д. Косамбидің пікірінше, бұл кейбір тайпалық діни қызметкерлердің индо-арий қоғамында брахман ретінде сіңірілгенін көрсетеді.

Рамаянадағы сипаттама

Нишадалардың негізгі кәсібі балық аулау және аң аулау болды. Бір әңгіме бойынша, бір нишада бір құсты өлтіргенде, қалған құс жоғалтудан қайғырып, қатты ауырсыну сезінген. Осы терең қайғыны көрген Вальмики данасы Айодхья патшасы Рама және ракшас патшасы Равананың тұтқындауына байланысты бөлек қалған оның адал әйелі Сита патшайым туралы аңызды жазуға шабыттанды. Рамаянада Нишадалардың патшасы Гуха Раманың одақтасы ретінде айтылады. Ол Рама мен Ситаға Шрингиверапура жанындағы Ганг өзенінен өтуге көмектеседі.

Маһабхаратадағы сілтемелер

Махабхарата нишадаларды орман аңшылары және балықшылар ретінде көрсетеді. Нишадалар – таулар мен ормандарды мекендеп, балық аулауды негізгі кәсіп еткен тайпалар еді. Олар таулардың, жазықтардың, жердің үстінен билік етіп, суларға да үстемдік құрды. Олар Вена (Сарасвата патшалығы) деп аталатын бір патшамен байланысты болған (12,58). Нишадалар кішкентай елді мекендерде (12,328) тұрған. Аушмикалар, нишадалар және ромакалар Юдхиштхира патшаның Раджасуя құрбандығы кезінде салық төлегендері айтылады (2,50).

Нишада Екалавия патшалығы

Екалавья Нишадалардың патшасы Хиранядханның ұлы болды (1134). Ол Дронаның әскери мектебіне оқуға Хастинапураға келді. Екалавья патшалығы Пандавалар заманындағы ең танымал Нишада патшалығы болды. Юдхиштхираның Раджасуя құрбандығы үшін алым-салық жинау мақсатымен Сахадева оңтүстікке жасаған әскери жорығы барысында осы патшалыққа келді; Куру жауынгері Сахадева Нишадалар елін, Госринга деп аталатын биік төбені және Среньмат (2,30) деп аталатын жердің иесін бағындырды. Нишада және Среньмат (5,4) нөмірде тағы да бірге есімдері аталды. Нишадалардың патшасы Екалавья Васудева Кришнаны әрдайым шайқасқа шақырып тұратын, бірақ Кришна оны шайқаста өлтірді (5,48), (7 178,179) (16,6). Арджуна Курукшетра соғысынан кейін Юдхиштхираның Ашвамеда құрбандығы үшін алым-салық жинауға Екалавьяның Нишада патшалығына келді. Арджуна Нишада патшасы Екалавьяның ұлының иеліктеріне барды. Екалавьяның ұлы Арджунаны шайқаста қарсы алды. Куру батыры мен Нишадалар арасындағы кездесу қызыл дауыл болды. Күнты ұлы, жеңіске жеткен батыры Нишада патшасын жеңіп, құрбандыққа кедергі келтірді. Екалавьяның ұлын бағындырғаннан кейін ол оңтүстік мұхитына қарай жол тартты (14,83).

Сарасвати өзенінің жағалауындағы нишадалар

Сарасвати өзенінің жағасындағы Винасана деген жер Нишадалар патшалығының қақпасы деп еске алынады. Бұл жерде өзен толығымен құрғап, құрғақ арнаға айналған (3130). Пандавалар бүкіл Үндістанды қажылық сапарында аралағанда, дана Ломаса оларды осы жерге жетектеген.

Оңтүстік Үндістандағы Нишада патшалығы

Бұл патшалықты Сахадева оңтүстікке жасаған әскери жорығы барысында Юдхиштхираның Раджасуя құрбандығына арналған салық жинау үшін аралады. Дандакаларды (Аурангабад, Махараштра) жеңген соң, Куру батыры Сахадева теңіз жағалауында өмір сүретін Млечха тайпасының көптеген патшаларын, Нишадаларды, адам жеушілерді және тіпті Карнаправарналарды, сондай-ақ Каламукха деп аталатын тайпаларды жеңіп, оларды өз билігіне бағындырды (2,30). Осы Нишадалар Курукшетра соғысында Пандавалар үшін күресті: Дравидалар, Андакалар және Нишада жаяу әскерлері Сатьякиның ынталандыруымен сол шайқаста (Курукшетра соғысы) (8,49) тағы да Карнаға қарсы шабуылдады.

Нишада Манимат патшалығы

Маниматтың патшалығы Косаланың оңтүстігінде орналасқан. Бхима Юдхиштхираның Раджасуя құрбандығы үшін алым-салық жинау мақсатымен шығысқа жасаған әскери жорығы барысында осы патшалыққа келді. Ватсабхумиді бағындырғаннан кейін Бхима Бхарга патшасын, сондай-ақ Нишадалардың билеушісі Маниматты және көптеген басқа патшаларды жеңіске бұйырды (2,29). Бұл патшалық, мүмкін, Уттар-Прадеш штатының Джаунпур ауданы болған. Косала ханзадасы Рагхава Рамамен дос болған Гуха есімді танымал Нишада патшасы да осы патшалықтың билеушісі болды.

Нишада патшалығы Калинга мен Вангаға жақын

Кетумат есімді ханзада Калингалармен бірге Бхимаға қарсы Күркшетра соғысында шайқасқандығы айтылады. Ол Нишада патшасының ұлы ретінде еске алынады. Бұрын Бхима жеңген Нишада патшасы Маниматтың ұлы болуы мүмкін. Кетуматты Бхима, калинга батырларымен бірге өлтірді (6,54). Күркшетра соғысында Арджунаға қарсы пілдерде шабуыл жасаған Калинга, Ванга және Нишада батырлары туралы айтылады (8,17). Мекалалар (Чатисгардтағы Дакшина Косала патшалығына жақын мемлекет) және Уткалалар (Батыс Орисса), Калингалар, Нишадалар және Тамаралиптакалар (Батыс Бенгалияның оңтүстігі) Накулаға қарсы жорыққа шықты (8,22). Калингалар, Вангалар, Ангалар, Нишадалар және Магадалар Кауравалар тарапында бірге аталған (8,70).

Пандавалар жағында

Нишадалар Пауравактар мен Патахчарлармен бірге Пандавалар үшін шайқасқандығы айтылады (6,50). Оңтүстік Нишадалар Пандавалар армиясында да есімдері жиі кездеседі (8,49).

Кауравалар жағында

Нишада князі Кетумат есімді адамды айтқан, оны Бхима Калиңга батырларымен бірге өлтірген (6,54). Нишада әскерінің Кауравалар үшін әр түрлі жағдайларда шайқасқаны айтылған (6 118), (7,44), (8 17,20,22,60,70). Бхима Кетуматтан басқа Нишада князін өлтіргендігі айтылады (8,60).

Нишада деп аталатын тау жотасы

Ежелгі Үндістанда Нишада деп аталатын тау тізбегі бар, ол Меру, Махендра, Малая, Света, Шрингава, Мандара, Нила Дардурна, Читракута, Аньжанабха, Гандамадана тауларымен және қасиетті Сомагиримен (13,165) бірге есімдері жиі кездеседі.

Нишада музыка нотасы ретінде

Шаджа, Ришбха, Гандара, Мадхьяма және Панчамамен бірге; одан кейін Нишада, содан кейін Дхаивата деп білу керек (14,50). Жеті бастапқы ноталар: Шаджа, Ришбха, Гандара, Махдхьяма, Панчама, Дхаивата және Нишада (12,183).