Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Тарих
Партия 2005 жылы ДЕХАП пен Демократиялық қоғам қозғалысының (ДТҚ) бірігуі нәтижесінде құрылды. DTH 2004 жылы түрмеден босатылған соң, тәжірибелі күрд саясаткерлері, бұрынғы депутаттар Лейла Зана, Орхан Доған, Хатип Дикле және Селим Садак тарапынан құрылды. Партия барлық шешім қабылдау деңгейлерінде 40% гендерлік квота мен тең төрағалық жүйесін қабылдады. Ахмет Түрк пен Айсель Туғлук партияның алғашқы тең төрағалары болып сайланды. Партия күрд мәселесін шешу және Түркияның демократиялануы Таяу Шығыста демократияның кеңеюіне ықпал етеді деп есептеді. Бұдан бөлек, Конституцияда күрд ұлтының мойындалуын және күрд тілінде білім беруді талап етті. Бірақ, келесі айда Нүреттин Демирташ әскери қызметтен жалтартуға мүмкіндік берген жалған медициналық анықтамасы үшін түрмеге қамалды. 2008 жылдың мамыр айында Нүреттин Демирташ түрмеден босатылып, түрік армиясына қабылдануынан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. Оның орнына Мардин депутаты Эмине Айна ДТП төрағасы болып сайланды. Мамыр айының соңында Ахмет Түрк отставкаға кеткеннен кейін Айна ДТП парламенттік фракциясының төрағасы да болды.
The party was founded in 2005, as the merger of the DEHAP and the Democratic Society Movement (DTH). DTH was set up by the veteran Kurdish politicians, former deputies Leyla Zana, Orhan Doğan, Hatip Dicle and Selim Sadak upon their release from prison in 2004. The party adopted a gender quota of 40% and the co chair system on all decision making party levels. Ahmet Türk and Aysel Tuğluk were elected as the first co chairs of the party. The party assumed the solving of the Kurdish question and a democratization of Turkey would also lead to the spread of democracy in the Middle East. Further it demanded the acceptance of the Kurdish identity in the constitution and education in the Kurdish language. However, Nurettin Demirtaş was imprisoned the following month because of a fake health report that enabled him to avoid military service. In May 2008, Nurettin Demirtaş was forced to resign after being released from prison and conscripted into the Turkish Army. Emine Ayna, MP for Mardin, was elected leader of the DTP in his place. Later in May, Ayna also became Chair of the DTP Parliamentary Group, when Ahmet Türk resigned.
Бейбітшілік процесі
2009 жылы АКП үкіметі Ішкі істер министрі Бешир Аталайдың басшылығымен бейбітшілік процесін бастады. Ұлтшыл қозғалыс партиясы (MHP) және Республикалық халық партиясы (CHP) оппозициялық партиялары мемлекеттің этникалық және ұлттық бірлігіне қатысты алаңдаушылық білдіргеніне қарамастан, Күрдістан жұмысшы партиясы (PKK) және АКП бейбітшілік процесін жалғастырды. PKK үкіметтің күрдтердің құқықтарын кеңейту жоспарларын қолдайтынын көрсету үшін олар түрік билігіне бағынды. 2009 жылдың 7 желтоқсанында ПКК жауынгерлерінің түрік әскеріне жасаған қасіретінен кейін бейбітшілік процесі тоқтатылды.
The AKP Government initiated a peace process in 2009 under the leadership of the Interior Minister Beşir Atalay. Despite the fact that the opposition parties of the Nationalist Movement Party (MHP) and the Republican People's Party (CHP) would raise concerns over the ethnic and national unity of the state, the Kurdistan Workers' Party (PKK) and the AKP carried on with the peace process. They surrendered to the Turkish authorities as a sign for the PKK support of the Government plans for greater Kurdish rights. Following a deadly attack on Turkish soldiers by PKK militants on 7 December 2009, the peace process was over.
2007 жылғы қазандағы конгресс
2007 жылдың қазан айында ДТП Демократиялық қоғам конгресін ұйымдастырды, оның барысында «Демократиялық автономия» деп аталатын аймақта саяси және мәдени құқықтарды кеңейту үшін бірнеше реформалар жарияланды. Партия түрік емес тілдерді, әсіресе күрд тілін еркін қолдануды талап етті. Сондай-ақ, бақылаушылар партияны ПКК-ның қарулы әрекеттерінен шегініп, онымен байланысы туралы айыптауларды жоққа шығару үшін жеткілікті шаралар қабылдамағаны үшін сынады. Еуропалық қауіпсіздік зерттеулер институтының (EUISS) 2007 жылғы маусымдағы есебінде «ДТП пен ПКК-ның арасында белгілі бір байланыс бар екені және ПКК – террористік ұйым екені ашық құпия» делінген. ДТП депутаттары Фатма Курталан, Осман Өзелік және Айсель Тұғлықтан құралған делегация 2007 жылы ПКК-ның ұстаған 8 түрік әскерін босату мақсатымен Солтүстік Иракқа сапар жасады. Бұл сапар Түркияда наразылық тудырды, себебі Фатма Куртуланның күйеуі ПКК-ның белсенді мүшесі болып табылады. Ол соңғы 13 жылдан бері оны көрмегенін және олардың некесі тек қағаз жүзінде ғана екенін мәлімдеді. 2007 жылдың қазан айында Түркиядағы Еуроодақ елдері мен АҚШ елшілерінің кездесуінде дипломаттар ДТП-ны ПКК-ны террористік ұйым деп айқындауға қысым жасағаны хабарланды. Бұл қысым ДТП ұйымдастырған конференциядан кейін күшті болды, аталған конференцияның қорытынды декларациясында түрмеде отырған ПКК жетекшісі Абдулла Өжалан «күрд халқының көшбасшысы» деп аталып, оны босату талап етілді. 2007 жылдың қарашасында МХП-ның төрағасы Девлет Бахчели «парламенттегі ПКК-ның марионеткалары» деп атағандардың парламенттік иммунитетін алып тастауды талап етті. Партияның жетекші тұлғасы Лейла Зана: «1999 жылы біздің көшбасшымыз, ПКК жетекшісі Абдулла Өжалан Ымралда болды» деген мәлімдеме жасады, бұл көпшіліктің «Апо аман болсын!» деп ұрандауға себеп болды (Апо – Өжаланның лақап аты). Оның бұл сөздеріне қатысты сот тергеуі басталды. Партияның сол кездегі тең төрағасы Эмине Айна ПКК мен ДТП талаптарының басты айырмашылығы – ПКК күрдтердің құқықтарын кеңейтуді қарулы күрес арқылы жүзеге асыруды көздесе, ДТП осы мәселені саяси жолмен шешуді қалайтынын айтты. Ішінде
In October 2007, the DTP organized a Democratic Society Congress during which several reforms for more political and cultural rights within a so called Democratic Autonomy were announced. The party demanded more liberties for the expression of non Turkish languages, especially the Kurdish language. It was also criticized by observers for not distancing itself from PKK's armed actions to confirm its refutations of its claimed links with the PKK. A report from June 2007 by the European Union Institute for Security Studies (EUISS) stated that "It is an obvious secret that DTP is connected to PKK in a way and PKK is a terrorist group." A delegation consisting of the DTP MP's Fatma Kurtalan, Osman Özçelik and Aysel Tuğluk traveled to Northern Iraq to mediate the release of 8 arrested Turkish soldiers by the PKK in 2007. This visit sparked outrage in Turkey since Fatma Kurtulans husband is an active PKK member. She defended her visit that she has not seen him for the past 13 years and they effectively are only married on paper. In October 2007, in a meeting of the ambassadors of the EU countries and the U. S. to Turkey, it was reported that the diplomats pressured the DTP to denounce the PKK as terrorist, following a DTP sponsored conference, whose final declaration called the imprisoned PKK leader, Abdullah Öcalan, a "leader of the Kurdish people" and called for his release. In November 2007, Devlet Bahçeli of the MHP called for the lifting of the parliamentary immunity of what he called the “PKK straw men in parliament“. Leyla Zana, a leading figure in the party made the statement: "in '99, our leader Abdullah Öcalan, leader of the PKK was in İmralı" which led the crowd to chant "Long Live Apo" the nickname of Öcalan. A judicial investigation was initiated over her remarks. The Co chair of the party at the time, Emine Ayna, stated that the difference between the PKKs and the DTPs demands are mainly that the PKK wants to achieve their demands for more Kurdish rights through an armed struggle while the DTP wants to find a political solution to the conflict. In
Таратылуы
2007 және 2009 жылдар аралығында DTP партиясы жабылу ісіне қатысты, және 2009 жылдың желтоқсанында бұл партияның қызметі тоқтатылды. 2007 жылдың 16 қыркүйегінде Жоғарғы соттың мемлекеттік прокуроры Абдуррахман Ялчынкая Конституциялық сотқа DTP партиясын жабу туралы талапнама ұсынды. DTP партиясы өзін қорғап, талқылаудың көп бөлігі сөз бостандығы шеңберінде қорғалатынын мәлімдеді. Түрік әскеріне қарсы PKK жасаған қасіретті шабуылдан кейін бірнеше күн өткен соң, Сот DTP партиясы Конституцияның 68 және 69-баптарын, сондай-ақ «Саяси партиялар туралы» заңды бұзғанын жариялады. «Бұл партия мемлекеттің тұтастығына қарсы терроризм ошағына айналды», – деді Сот төрағасы Хашим Кılıç. Партия мүшелері: Ахмет Түрк, Лейла Зана, Айсель Туғлук, Хюсейн Калкан, Нүреттин Демирташ, Орхан Мироғлу. Сол күні Еуроодақтың төрағалығы Түркия сотының шешіміне алаңдаушылық білдіріп, саяси партияларға қатысты заңнаманы реформалауға шақырды. Конституциялық соттың шешімі АК партиясының депутаттары арасында әртүрлі реакцияларды тудырды. Мир Денгир Мехмет Фырат: «Түркия жабылып қалған саяси партиялардың зираты болып отыр. Саяси партияларды жабу Түркияға ешқандай пайда әкелмейді. Конституциялық сот шешімінде Испаниядағы Батасуна ісімен салыстыру жасады, бірақ менің ойымша, бұл мысал толыққанды қолданылмайды». Парламент жағдай түсінікті болашаққа дейін депутаттар туралы ақпарат таратуды тоқтатты. Анкара саясаты жаңа депутаттардың заңнамалық сессияларды қадағалай алу мүмкіндігіне қатысты мәселені анықтауға тырысты, себебі 16 жыл бұрын Лейла Зана да осындай мәселеге тап болған болатын, ол түрік тілінің өзінің екінші тілі екенін айтып, парламенттік антты қабылдау кезінде күрд тілін қолданған. 1991 жылы парламенттік ант мәтініне «Мен халқымды биік ұстаймын» деген сөздер енгізілген. Кейбір азаматтар Лейла Занадан «қай халқына адал екеніне» қатысты сұрақтар қойды. Партия төрайымы Айсель Туғлук сенбі күні баспасөз мәслихатында «Біз елімізге қызмет ету үшін келдік» деді.
Between 2007 and 2009 the DTP had to face a closure case which in December 2009 brought the parties existence to an end. On the 16 September 2007, the state prosecutor of the Supreme Court Abdurrahman Yalcinkaya submitted an indictment before Constitutional Court demanding the closure of the DTP. The DTP defended itself arguing that most of what they are accused of is protected by freedom of expression. A few days after the deadly attack by the PKK on Turkish soldiers, The Court declared that DTP violated Articles 68 and 69 of the Constitution and the Political Parties Law. "The party became a focal point for terrorism against the indivisible integrity of the state. ", stated Haşim Kılıç, president of the Court. These party members include: Ahmet Türk, Leyla Zana, Aysel Tuğluk, Hüseyin Kalkan, Nurettin Demirtaş, Orhan Miroğlu. Later the same day, the Presidency of the European Union released a statement, expressing concern over the Turkish court ruling, and calling upon Turkey to reform its legislation on political parties. The decision of the Constitutional Court sparked reaction among AK Party parliamentarians. Mir Dengir Mehmet Fırat said: "Turkey has become a graveyard for political parties that have been shut down. Closing political parties does not bring any benefit to Turkey. The Constitutional Court in its decision drew a parallel to the case of Batasuna in Spain, but in my opinion, that example does not really apply." The parliament stopped the dissemination of information regarding the deputies, until the situation cleared up. The Ankara politics tried to find out the answers regarding these new members ability to follow the legislation sessions, such that 16 years ago same issue happened with Leyla Zana who said that Turkish was her second language and used the Kurdish for the parliamentary oath. In 1991, the script of the parliamentary oath included words such that "I would hold my nation high." Some members of the public questioned Leyla Zana on the grounds of which nation she had sworn to "hold high". Chairwoman Aysel Tuğluk made a statement to the press on Sunday in which she asserted, "We are here to serve our country."