Кіріспе

Буддалық өнер тарихын зерттеу 1890 жылдардан басталып, біздің заманымыздың 1-ғасырына дейін созылған алғашқы кезең аникондық деп сипатталды; Будда тек бос тақ, Бодхи ағашы, Санчидегідей шамырауы бар атсыз жылқы, бос кеңістікте тіршілік табатын шамырау, Будданың қадамдары және дхарма дөңгелегі сияқты символдар арқылы бейнеленді. Будданың бейнесіне қатысты осы аниконизм, Будданың өзін адам бейнесінде көрсетуге қарсы ерте буддалық тыйымға сәйкес болуы мүмкін. Бұл тыйым Сарвастивада винаясынан (Сарвастивада мектебінің ерте буддалық ережелері) белгілі: «Будданың денесін жасауға рұқсат жоқ болғандықтан, Будданың көмекшісі Бодхисаттваның бейнесін жасауға рұқсат беруін тілеймін. Бұл дұрыс па?» Будда: «Бодхисаттваның мүсінін жасауға болады», - деп жауап берді. Пікірталас әлі де жалғасуда, бірақ Будданың алғашқы антропоморфты бейнелері көбінесе Грек-буддалық байланыстың нәтижесі деп есептеледі, әсіресе Гандарада. Бұл теорияны алғаш рет Альфред А. Фучер толыққанды түсіндірді, бірақ Ананда Кумарасвами бастапқыда сынға алды. Фучер аникондық символдардың шығу тегін де түсіндірді. Олар негізгі қасиетті орындардан алынған шағын сыйлықтар ретінде таралып, сол орынмен байланысты оқиғалардың символы ретінде танылып, кеңінен таралды. Басқа түсіндірмелер бойынша, нирванаға жеткенді бейнелеу жөнсіз. Алайда, 1990 жылы Сьюзан Хантингтон буддизмдегі аниконизм тұжырымын сынға алды, бұл сарапшылар арасында әлі де жалғасып келе жатқан қызу пікірталастың бастауы болды. Ол көптеген ерте көріністерді аникондық деп санаудың қате екенін, олардың Будданың өмірінен емес, реликвияларға (цетия) құлшылық ету немесе сол жерде оқиғалардың қайта жаңғыруын бейнелейтінін айтады. Мысалы, бос тақ – Бодх-Гаядағы немесе басқа жердегі нақты реликвиялық тақты көрсетеді. Ол буддизмдегі нақты аникондық доктринаға қатысты тек бір ғана тікелей емес сілтеме бар екенін, және ол тек бір сектаға қатысты екенін атап көрсетеді. Археологиялық деректер көрсетіп тұрғанындай, аникондық кезеңде Будданың антропоморфты мүсіндерінің болғаны анықталды, бұл кезең біздің заманымыздың 1-ғасырында аяқталды. Хантингтон сондай-ақ «аникондық» және «икондық» өнерді Теравада мен Махаяна буддизмінің арасындағы дамумен байланыстыруды жоққа шығарады. Хантингтонның пікірлері Видья Дехеджия және басқалар тарапынан сынға алынды. Соңғы жылдары ертерек мысалдар табылып жатса да, Будданың ірі, тұрған мүсіндері, кейінгі буддалық өнерде кең таралған, ертеректе табылмады. Қазіргі талқылаулар рельефтік панельдердегі кішігірім суреттерге бағытталған, олар дәстүрлі түрде Будданың өмірінен көріністерді бейнелейді, бірақ Хантингтон және оның жақтастары оларды қайта қарастыруда.

Аниконизм және антропоморфизм

Өнер мектептеріне немесе дәуірлеріне байланысты Будда тек өзінің белгілері арқылы ғана немесе ұқсас өнер туындыларында адам тәрізді бейнелене алады. Санчи және Гандхараның грек-буддистік өнеріМаяның түсіҰлы аттандыруМараның шабуылыАғартуБудданың уағыздауыСанчи (б.з.д. I ғ./б.з. I ғ.)Арбадағы шатыр астында тұрған Будда бейнеленбеген. Будда бос тақ арқылы бейнеленген. Будда бос тақ арқылы бейнеленген. Будда бос тақ арқылы бейнеленген. Гандхараның грек-буддистік өнері (I ғ. б.з. – IV ғ. б.з.)Гандхарадан ұқсас бейнелеу. Будда жеке өзі қаладан шығып кетеді. Будда бейнесі орталықта орналасқан. Будда бейнесі орталықта орналасқан. Будда бейнесі орталықта орналасқан.

Кейінгі кезеңдер

Кейінгі кезеңдерде буддизмнің екі негізгі мектебі де бейнелеу өнерін кеңінен пайдаланды, бірақ Тхеравада храмдары мен басқа да орындарында көбінесе Будданың бір үлкен мүсініне назар аударылады, ал Махаяна храмдарында рухани маңызы әртүрлі дәрежеде болатын көптеген түрлі суреттер кездеседі. Дегенмен, кейбір мектептер, мысалы Жапониядағы Дзен буддизмі, фигуративтік бейнелерге нақты тыйым салынбаса да, аниконизмге бейімділік танытты.