Кіріспе

Католик неке істеріндегі лауазымды тұлға. Неке байланысын қорғаушы (defensor vinculi немесе defensor matrimonii) – католик шіркеуінің лауазымды адамы, оның міндеті – бұрын жасалған некенің жарамдылығы немесе жарамсыздығын қарау рәсімінде некелік байланысты қорғау. Қазіргі канондық құқықта бұл рөл VII кітаптың 1-тарауында қарастырылған, ол неке процестерімен айналысады.

Тарих

Бенедикт XIV 1741 жылғы 3 қарашадағы Dei miseratione бұйрығымен бұл лауазымды адамды неке рәсіміне енгізіп, қалыпты тәртіптерден туындайтын теріс ахуалдардың алдын алуды мақсат етті. Некені жоюға себеп болатыны – жаңа некеге тұруға ниетті жұбайдың ғана қатысуы, ал екінші жұбай бейжай қарап, неке жоюға келісімін бергені немесе кейде некені сақтау үшін шығын шығаруға шамасы келмегені немесе ынтасы болмауы мүмкін, әсіресе жоғары сотқа шағымдану қажет болған жағдайда. Некелердің жиі бұзылуы және жаңа келісімдер жасауға еркіндік беруі салдарынан қоғамда жағымсыз пікірлер туды.

Біліктілік пен міндеттер

Бұл бұйрық әрбір дін аймағында, әдеттегі билік өкілі мінез-құлқы тура, заңды білімі бар, мүмкін болса дін қызметкері, ал қажет болса – дін қызметкері емес, неке қорғаушысын тағайындауын талап етеді. Епископ оны негізді себептермен қызметтен шеттетуге немесе уақытша тоқтатуға құқылы, және егер ол процедураға қатыса алмаса, тиісті біліктілігі бар басқа адамды тағайындауға болады.

Бірінші сатыдағы іс

Ол құзыретті судьяның алдында некенің заңдылығына немесе жарамсыздығына қатысты мәселе туындаған кез келген сотқа шақырылуы тиіс, ал егер ол тиісінше шақырылмаса, кез келген сот ісі жарамсыз болады. Ол куәларды тексеруге және некенің жарамдылығын қолдайтын кез келген аргументтерді ауызша немесе жазбаша түрде ұсынуға мүмкіндікке ие болуы керек. Некеге қызығушы тарап сотта болған жағдайда да, ол шақырылуы тиіс, соттың барлық актілеріне оның қолжетімділігі болуы керек, және ол кез келген уақытта некенің жарамдылығын растайтын жаңа құжаттарды немесе куәларды ұсынуға құқылы. Ол лауазымына кіріскен кезде өзінің міндеттерін орындауға ант беруі керек, және әрбір істе антты жаңаруы күтіледі. Егер судья некенің жарамдылығы туралы шешім қабылдаса, қорғаушы оның қарсыласы жоғары сотқа шағымданбаса, басқа шаралар қабылдамайды. Осы жағдайда қорғаушы оның жарамдылығын қорғауды қайтадан қолға алады. Егер бірінші инстанция судьясы некенің жарамсыздығы туралы шешім қабылдаса және ешкім шағымданбаса, некенің қорғаушысы жоғары сотқа шағымдануға құқылы. Егер ол шағымдануды өзінің міндеті деп санаса, оның өтініші қарастырылғанға дейін жаңа неке тіркелмейді. Бұл канондық заңнама 1883 жылы Балтимордың үшінші пленарлық кеңесінің актілері мен қаулыларымен бірге жарияланған Пропаганда нұсқаулығы арқылы АҚШ-та кеңейтілді және күшіне енді. Бұл бұйрық мұны талап етпесе де, Рим шіркеуінің тәжірибесі қорғаушының араласуын жаңа некеге рұқсат беру үшін Әулие Тақтың өтініші бойынша толыққанды емес, бірақ шын некелерге қатысты жағдайларға дейін кеңейтеді.

Екінші сатыдағы іс

Қорғаушының неке жарамдылығына қарсы бірінші инстанция шешіміне шағымдану міндеті, жарамсыздық даусыз дәлелденген жағдайларда, Ватикан тарапынан бірнеше рет өзгертілді. Егер Трент кеңесінің «Тамеци» декретінде талап етілгендей, некенің жарамдылығы үшін приход пасторының болуы қажет болса, және егер тек азаматтық рәсім болған жағдайда, епископ қорғаушының қатысуынсыз некені жоқ деп жариялай алады. Пий X-тің «Не Темре» декретіндегі жаңа неке заңын ескере отырып, егер неке тек азаматтық билік алдында немесе католик емес дін қызметкерінің алдында жасалса, мұндай жағдай кез келген жерде орын алады. Дегенмен, егер шіркеулік рәсім қолданылса және жасырындықтан туындаған жарамсыздық күмәнді болса, қорғаушының қатысуы міндетті; бірақ егер жасырындыққа кедергі анық байқалса, шағымдану қажет емес. Бұл сондай-ақ, егер шіркеулік рұхсат болмаса, дінге сенудегі айырмашылық, немесе туыстық, немесе заңды қатынастан туындаған туыстық, немесе рухани туыстық, немесе әлі де күшіндегі бұрынғы заңды неке болса да дұрыс. Мұндай жағдайларда, епископ қорғаушының қатысуымен некені жоқ деп жариялай алады және қорғаушының шағымдануы талап етілмейді. Алайда, Қасиетті Офис (1901 жылдың 27 мамырында) бұл тек кедергі нақты және анық дәлелденген жағдайларда ғана түсінілуі керек екенін мәлімдеді; әйтпесе қорғаушы жоғары сотқа жүгінуі керек. Қорғаушы өз міндеттерін тегін атқаруға шақырылады, бірақ оған сот төлеген ақыдан немесе басқа епархиялық қаражаттардан сыйақы төленуі мүмкін. Сотқа ұсынылған қорғаушының құжаттары істің «материалдарының» бөлігі болып есептеледі және тараптар судья шешім қабылдамас бұрын материалдармен танысып, пікір білдіруге құқылы.