Кіріспе
Непалда адам құқықтарының сақталуына шолу
2022 жылы Freedom House Непалдың адам құқықтарын 100 балдық шкала бойынша 57 балға бағалап, елдің негізгі бостандықтар деңгейін "ішінара еркін" деп анықтады.
Шолу
Непал үкіметтік күштері мен Непалдың Коммунистік партиясы (CPN Маоист) арасындағы қақтығыс 1996 және 2006 жылдар аралығында болды, нәтижесінде ел бойынша адам құқықтарын бұзу жағдайлары күрт өсті. Екі тарап та азаптау, заңсыз өлтірулер, негіссіз тұтқындаулар және адамдарды ұрлауда айыпталады. Соғыс кезеңінде Непалда әлемдегі ең көп сандағы жоғалып кеткен адамдар тіркелді. Бұл қақтығыс Непалдағы дамудың тежелуіне, кедейлік, денсаулық сақтау, білім беру және гендерлік теңдік салаларындағы адам құқықтарының нашарлауына ықпал жасаған маңызды факторлардың бірі саналады. Осы мәселелерге байланысты қиындықтар бүгінге дейін сақталуда. Непалдықтар этникалық тегі, кастасы және жынысы бойынша кемсітушілікке ұшырайды, ал елдің ауылдық аймақтарында тұратын азаматтардың денсаулық сақтауға, білім беруге және басқа да қажетті ресурстарға қол жеткізуі шектеулі. Әсіресе әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық елде жалғасуда. Экономикалық теңсіздік кеңінен таралған, сондай-ақ денсаулық сақтау саласындағы мәселелер де шешілмей тұр – оның ішінде кейбір аймақтарда балалар өлімі жоғары деңгейде, психикалық аурулар және денсаулық сақтау қызметтерінің жеткіліксіздігі де бар. Дегенмен, 2006 жылдан бастап жағдай өзгерді, осы жылы үкімет, саяси партиялар мен маоистер арасында 1996-2006 жылдардағы қақтығысты тоқтату және Непалда демократия мен заң үстемдігін қайта орнату мақсатындағы кешенді бейбітшілік келісіміне қол қойылды.
1996-2006 жылдардағы қақтығыс
1996 жылдан 2006 жылға дейін Непал үкіметі мен Непалдың Коммунистік партиясы (маоистер) арасында зорлық-зомбылыққа толы қақтығыс болды. Маоистер жемқорлық пен кемсітушілік деп санайтын үкіметке қарсы күресу үшін қару қолға алды. Зерттеушілердің пікірінше, Непалдағы этникалық, касталық, гендерлік және ауылдық пен қалалық арадағы теңсіздіктер осы қақтығысты қоздырды. 2006 жылы екі тарап та зорлық-зомбылықты тоқтату және бірлескен үкімет құру мақсатындағы Кең ауқымды бейбіт келісімге қол қойды. Дегенмен, саяси тартыстар бейбіт процеске кедергі келтіруде. Паркердің (2013) мәліметінше, соғыс кезінде шамамен 13 000 адам (оның ішінде 500 бала) қаза тапты, ал 100 000–200 000 непалдық (оның ішінде 40 000 бала) қоныс аударды. Непалдағы бала еңбегі жөніндегі ұйым 27 323 баланың соғысқа, мүмкін бала-жауынгер ретінде қатысу үшін өздерінің қауымдарынан алынып кеткенін хабарлады. Непал 1996-2006 жылдар аралығында әлемде ең көп жоғалып кеткен адамдар тізімінде бірінші орында тұр. Қақтығысқа қатысушы екі тарап та азаптаулар мен таңдаусыз өлтірулерге барып, бейбіт тұрғындар көбінесе жазасыз қырғынға ұшырады немесе қарсы тарапты қолдады деген айыппен шабуылға ұшырады. Денсаулық сақтау, білім беру, гендерлік теңдік, азаптауға қарсы күрес, балалар құқықтары және басқа да салалардағы адамның әлеуеті шектелді.
Кедейлік
Кедейлік Непалда адам құқықтарына үнемі зиян келтіруде. Паркер (2013) және Пол (2012) бойынша, непалдықтардың 42–45% кедейлікте өмір сүреді (кедейлік шегінен төмен табыспен күн көреді), ал 2014 жылғы Непал бойынша адам дамуы жөніндегі баяндамада непалдықтардың 25% кедейшілікте екені айтылады. БҰҰ көп өлшемді кедейлік индексін (МӨКІ) пайдалана отырып, кедейлік деңгейін 64,7% деп көрсетеді. Бхусал (2012) хабарлағандай, егер кедейлік шегі күніне 2 доллар делінетін болса, Непал азаматтарының кем дегенде 75% кедейлікте болады; Бхусалдың пікірінше, бұл жоғары кедейлік шегі непалдықтардың практикалық әлеуметтік және мәдени міндеттемелерін жақсырақ ескереді. Непалдың 2014 жылғы адам құқықтары жөніндегі баяндамасына сәйкес, нашар HPI көрсеткіштеріне қарамастан, Непал бойынша теңсіздік деңгейі уақыт өте келе төмендеу үрдісін көрсетуде. Сонымен қатар, Непалдың ауылдық аймақтарында психикалық денсаулық сақтауға қатысты жеткілікті көздер жетіспейді, себебі психикалық денсаулық мамандарының көп бөлігі қалалық аймақтарда орналасқан.
Білім
Балалардың білім алуға қол жеткізуі 1996-2006 жылдар аралығындағы маоистер мен Непал үкіметі арасындағы қақтығыс кезінде күрт бұзылды. Пауль (2012) Непалдағы сауатсыздық деңгейі қазіргі таңда 64% құрайтынын хабарлайды. Бұл көрсеткіш ауылдық және қалалық аймақтарда кеңінен өзгереді; Пауль қалалық аймақтарда сауатсыздық деңгейін 37%, ал ауылдық аймақтарда 67% деп өлшеген.
ЛГБТ
Непал үкіметі 2007 жылы аяқталған монархиядан кейін, бірнеше жаңа заңдар жиынтығын енгізумен бірге, 2007 жылы киім ауыстыруды және үшінші жыныс опциясын заңдастырды. Бұрын киім ауыстыру, қоғамдық әдепсіздікке қарсы түрлі заңдармен тыйым салынған, бірақ қазір еркін рұқсат етілген. 2011 жылдың мамырында Непалда өткізілген халық санағында Орталық статистика бюросы үшінші жынысты, ер және әйелдермен қатар ресми түрде мойындады. Сондай-ақ, үшінші жыныс опциясымен азаматтық, паспорт, Ncell SIM картасын тіркеу және т.б. мүмкіндіктері қарастырылған. Дегенмен, қоғамда оларға толыққанды қабылдау жоқ. Зорлық-зомбылық пен кемсітудің көп бөлігі үшінші жынысты адамдарға қатысты.
Интерсексуалдық құқықтар
Жергілікті интерсекс белсенділері адам құқықтарының бұзылуын анықтады, оның ішінде дене тұтастығы мен дербестігіне құқықтарды қорғаудағы және кемсітушіліктерден қорғаудағы маңызды кемшіліктерді атап өтті. 2016 жылдың басында БҰҰДБ қолдауымен интерсекс адамдардың тұңғыш ұлттық жиыны өтті.
Құлдық
Непалда құлдық көбінесе шетелден құл әкелу арқылы емес, жергілікті халықты құл ету арқылы пайда болды, ал қарыздық құлдық – кең таралған құлдық түрі болатын. Көбінесе қарызын төлей алмаған адам өз балаларын қарызын өтеу үшін құл ретінде сататын. 1803 жылы ең жоғары екі каста – брахмандар мен раджпут-четрилерді құл етуге заңмен тыйым салынды. 1839 жылы кез келген кастадағы бос адамдарды құл етуге тыйым салынды, бұл құлдардың санын бұрыннан бар адамдармен ресми түрде шектеді. Алайда, заң көбінесе қағаз жүзінде ғана қалды және іске асырылмады. Непалда құлдыққа 1924 жылғы 28 қарашада тыйым салынды, ал заң 1925 жылы күшіне енді. 2016 жылғы Global Slavery Index деректері бойынша, қазіргі Непалда шамамен 234 600 адам құлдықта ұсталады, бұл халықтың 0,82% құрайды. Непалдағы құлдықтың бір түрі – камалари, яғни үй шаруасындағы қарыздық еңбек. Балаларын ата-аналары сатуы мүмкін.
Касталық
2020 жылдың 1 маусымында Human Rights Watch Непал үкіметін соңғы аптада касталық негізде болған бірқатар оқиғалардан кейін далиттерге қарсы жасалған қылмыстарды тергеуге шақырды.
Дінге деген еркіндік
2023 жылы ел діни бостандық бойынша 4 баллдан 2 балл алды. Дінді таратуға тыйым салынған.