Кіріспе

Туунгафаси немесе тонга музыкалық нотациясы – 19 ғасырда миссионер Джеймс Иган Моултонның Тонгадағы шіркеу әндерін орындау үшін жасаған стандартты музыкалық нотацияның бір бөлігі.

Жазу

Еуропаға дейінгі Тоңга музыкасы қазіргі мағынада музыка емес, керісінше, тоникалық емес речитатив ("Атамыз" сияқты), бұл стиль әлі күнге дейін тау факаниуа деп аталады. Сондықтан миссионерлер ән үйретуді бастағанда, музыканы да бастапқыдан үйретуге тура келді. Олар do re mi fa sol la si do гаммасы өздерінің қажеттіліктеріне жеткілікті деп тапты, өте күрделі және халықаралық музыкалық нотацияны үйренуден жаңылды. Бірақ тонга тілінде дауыссыздардың саны шектеулі болғандықтан, ноталардың атаулары to le mi деп жергіліктіленді. Алайда, "толе" сөзі әйелдердің жыныс мүшесін білдіретін ұғым болып табылады және оны қолдануға болмайды. Содан кейін Моултон негізгі ноталарды 3-тен 9-ға дейінгі сандармен көрсеткен жүйені жасады, ал сандарды өзгерткен ноталарды белгілеу үшін олардың үстіне сызықтар қойылды, мысалы: 7, 7 немесе 8 болып табылады. Нәтижеде октаваның толық 12 нотасы: 3 3 4 4 5 6 6 7 7 8 8 9 болды, олар былай айтылады: to lu fa ma ni o no tu fi va a hi, (Тонга тіліндегі 3-тен 9-ға дейінгі сандардың нұсқалары tolu, fā, nima, ono, fitu, valu, hiva). Бір октаваны (MIDI октавасының 4-нөмірі) келесі жоғары октаваға кеңейту үшін санның үстіне нүкте қойылады. Келесі төменгі октаваға жету үшін олардың астына нүкте немесе кішкентай сызық қойылады. Қажет болса, одан да төменгі биіктікке жету үшін екі сызық қолданылуы мүмкін, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Бұл нотация адам дауысы үшін жасалғандықтан, музыкалық аспаптардың кең ауқымына мұқтаж емес. Моултон нотациясы немесе тонга нотациясы өте танымал болды және әлі күнге дейін тонгалықтар тарапынан құрметтеледі. Ән жетекшілерінің хор репетициялары кезінде шіркеу залдарындағы тақтаға әндерді жазып отыруы жиі кездеседі.

Ауыртпалық

Тоңғалық әншілер 4 дауысты ажырата алады, нәтижесінде нотациядағы сандардың әдеттегі 4 қатары пайда болады. Басты дауыс «фази» деп аталады, ол еркек дауысы. Келесісі – канокано немесе альт, әйел дауысы. Үшіншісі – теноа, ал соңғысы – лаулало немесе бас. Кейде бас қалғандарынан өзгеше мәтін айтады. Жоғарыда айтылған 3 октавалық диапазонның ортаңғы октавасы дауысқа қарай өзгереді, канокано әдетте теноадан бір октава жоғары, ал лаулало бір октава төмен болады. Сонымен қатар, ортаңғы C-нің нақты орны осы кестедегідей тональдық белгіге байланысты: 3 нота көрсетілгенде фази мен альт бірге жоғарыда, тенор ортада, ал бас төменде болады. Екі нота көрсетілгенде тенор мен бас біріктіріледі, әйтпесе бас тым төмен болып келеді. Дегенмен, кейбір музыканттар бас октавасын әрқашан тенормен бірдей деп есептейді, бұл кейбір тональдық белгілерде бас тым жоғары болып шығады. Ондай жағдайда, шынымен төмен нотаға жету үшін санның астына 2 сызық қою қажет.

Ұзақтығы

Нотаның ұзақтығы халықаралық музыка жазу сияқты түрлі символдармен емес, бір соққыдағы ноталардың санымен көрсетіледі. Бір соққыдағы ноталардың саны неғұрлым көп болса, әрқайсысы соғұрлым қысқа болады. Мысалы, "Ko e fasi ʻo e tuʻi ʻo e ʻOtu Tonga" (ұлттық әнұраны) алғашқы өлшем ретінде: |3: 3/5:5|6:4/5: 5| келеді.

Кез келген тік сызық (|) – өлшемді бөліп көрсетеді (әдетте, шумақтың басында және соңында екі рет болады). Бұл музыкада уақыт өлшемі болғандықтан, 4 соққы пайда болады, әр соққы қысқаша жолақ (:) немесе слэш (/) арқылы бөлінеді (олар бірдей, бірақ слэш көбінесе ортасында, ал қысқаша жолақ басқа жерде қолданылады). Уақыт өлшемі сондай-ақ әр соққының бір ширек нотаға тең екенін көрсетеді. Сондықтан, әрбір сан бір ширек нота болып табылады. Егер 2 сан келсе, олар әрқайсысы сегіздік ноталар болып табылады, және т.б. Нотаның болмауы немесе нөл – үнсіздік үшін қолданылады, ал сызықша – байланыс белгісі. Жоғарыдағы мысалдың алғашқы өлшемі мынадай болады: нүктелі ширек нота ұзақтығындағы C нотасы, одан кейін сегіздік C нотасы, содан кейін екі ширек E нотасы. |3: | : | – уақыт өлшемінің мысалы; бір өлшемде 2 соққы, әр соққы бір ширек нотаға созылады. Бұл толық C нотасын береді. Байланыс сызықтары келесі өлшемдерге дейін созылуы мүмкін, халықаралық музыка жазудан айырмашылығы, онда нота қайталанып, содан кейін байланыс доғалары қажет. Кейбір Тонга музыканттары осы мысалға сәйкес екінші өлшемде сызықшаның орнына 3 санын жазып, содан кейін байланыс доғаларын қосуы мүмкін.

Уақыт белгілері

3:4, 3:4:5 және 3:4/5:6 такт мөлшерінде әрбір соққы – төрттен бір нота. Екі сан (:34:) әрқайсысы сегіздік нотаны білдіреді; төртеуі (:3456:) болса, әрқайсысы он алтылық нота. Үш сан (:345:) болуы мүмкін, біріншісі – төрттен бір, ал қалған екеуі – сегізден бір, бірақ бұл жаңсақтыр болуы мүмкін. Кейбір музыканттар соққының ішінде үтір немесе нүкте (:3,45:) қойып, әншілерге оның ұзақтығы тең емес екенін еске салады. Бірақ нақты қолданылуы – байланыс белгісімен (:3 4:), нүктелі төрттен бір нотаны сегіздік нотамен жалғастыру үшін. және такт мөлшерлері сирек кездеседі, бірақ төрттік негіздегі такт мөлшерлері сияқты жұмыс істейді, тек барлық соққылар екі есе ұзын. Бір сан соққыда – жарты нота және т.б. Кейде 3:4 және 3:4:5:6 сияқты такт мөлшерлерін кездестіруге болады. Онда әрбір сан – нүктелі төрттен бір нота, ал ең көп кездесетін жағдай – бір соққыда үш сан (:345:), олардың әрқайсысы әрине сегіздік нота. Мұнда да екі сан болуы мүмкін, біріншісі – төрттен бір, екіншісі – сегіздік, бірақ тағы да төрттен бір нота белгісіндегі үш сан сияқты қиындықтар бар. Ол негізінен (:3: 4:) үшін қолданылады, яғни бес сегіздік нота (төрттен бір нотаға байланысты нүктелі) бір сегіздік нотамен жалғастырылған.