Кіріспе

Оңтүстік Үндістандағы императорлық Чолалар дәуіріндегі (шамамен 850-1250 жж.) өнер.

Оңтүстік Үндістандағы императорлық Чолалар дәуірі (шамамен 850-1250 жж.) Чола өнері мен сәулетінің үнемі жетілдірілу және даму дәуірі болды. Олар кең аумақты жаулап алып, тапқан байлықтарын ұзақ сақталатын тас ғибадатханалар мен тамаша қола мүсіндерін салуға жұмсады, мұның бәрі дерлік тек қана индуисттік мәдени ортада болды. Чолалар ғибадатханаларын Паллава әулетінің дәстүрлі әдісімен салды, ал Паллава әулетіне Амаравати сәулет мектебінің ықпалы тиген. Чола суретшілері мен шеберлері сол замандағы басқа да өнер және сәулет мектептерінен әріптес болып, Чола ғибадатханасының дизайнын жаңа биіктерге көтерді. Чола патшалары өздерінің мемлекетінің ішінде көптеген ғибадатханалар салды, олар әдетте жазықтарды, Орталық және Солтүстік Тамил Надуды, ал кейде Тамил Наду штатының барлық аймақтарын, сондай-ақ қазіргі Карнатака мен Андхра-Прадештің іргелес аймақтарын қамтыды. Чола ғибадатханасы сәулетінің дамуында үш негізгі кезеңді көруге болады: Виджаялая Чоладан бастап Сундара Чолаға дейінгі ерте кезең, Раджаража Чола мен Ражендра Чоланың орта кезеңі, олардың жетістіктері бұрынғыдан да жоғары деңгейге жеткен, және Чалкуя Чоланың Кулотунга I дәуірінен бастап Чола империясының құлауына дейінгі соңғы кезең. Чолалар ғибадатханалардан басқа, ауруханалар, қоғамдық пайдалы ғимараттар мен сарайлар сияқты көптеген ғимараттар да салды. Мұндай ғимараттар туралы олардың жазуларында және сол заманғы есептерде айтылады. Әддйа Карикаланың әкесі Сундара Чола үшін салған алтын сарай осындай ғимараттың мысалы болып табылады. Дегенмен, мұндай ғимараттар ағаш және күйдірілген кірпіш сияқты бұзылатын материалдардан салынғандықтан, уақыттың сынағына шыдамады.

Ерте Чола дәуірі

Паллавалар Оңтүстік Үндістанның алғашқы танымал әулеті болды, архитектуралық жаңалықтарды іздеумен айналысты. Тамил Надудағы Чола ғибадатханасының алғашқы тұқымдары осы кезеңде себілген болуы мүмкін. Ғибадатхана архитектурасы Мамаллапурамдағы ерте үңгір ғибадатханалары мен монолит ғибадатханаларынан басталып, Канчипурамдағы Вайкунта Перумал ғибадатханасына дейін дамыды. Бұл архитектуралық стиль Паллавалардың құлдырау кезеңінде олармен тығыз байланыста болған Чолалардың негізін құрады, олар Нилаканта Састридің "Оңтүстік Үндістан тарихы" еңбегінде айтқандай, құнды сабақтар алды. Алғашқы Чолалар көптеген ғибадатханалар салды. Адитья I және Парантака I өздерінің сенімдері үшін белсенді құрылысшылар болды. Адитья I-нің жазбаларында оның Кавери өзенінің жағасында бірнеше ғибадатхана салғаны көрсетілген. Бұл ғибадатханалар кейінгі Чолалардың алып құрылыстарымен салыстырғанда әлдеқайда кішкентай болды және тас емес, кірпіштен салынған болуы мүмкін. Тамил Надудағы Пудуккоттай маңындағы Виджаялая Чолешварам – ерте Чола құрылысының сақталған мысалы. Бұл құрылыстың стилінде Паллавалардың ықпалы анық көрінеді. Онда дөңгелек гарбхагриха (құдайдың орналасқан жері) төртбұрышты пракараның (айналмалы дәліз) ішінде ерекше орналасқан. Оның үстінде вимана, яки мұнара, төрт қабаттан тұрады, төменгі үш қабаты төртбұрышты, ал жоғарғысы дөңгелек. Әр деңгей келесі деңгейден карнизбен бөлінеді. Бүкіл құрылыстың үстінде күмбез орналасқан, оның үстінде тас каласа (шере) тұр. Қабырғалардағы суреттердің әлсіз іздері байқалады. Бұл жерде Вишну құдайына арналған Паллава архитектурасына ұқсас ою-өрнектер мен тасқа қашалған ғибадатханалар бар. Ғибадатханада Маха Вишнудың 12 мүсіні сақталған. Бұл суреттер 17 ғасырдан бұрын жасалмаған. Құмбақонамдағы Нагешвараның кішкентай ғибадатханасы да осы кезеңге жатады. Варадхараджа Перумал ғибадатханасы индуист құдайы Маха Вишнуға арналған. Ол Пуддучерридің шетінде орналасқан Тирубуванаи ауылында орналасқан. Дравидия стилінде салынған бұл ғибадатхана Чола архитектурасының қазынасы және I Парантака (907-950 жж.) салған. Ғибадатханада Парантака I, Раджараджа Чола (985-1014 жж.), Раджадхираджа I (шамамен 1048 ж.) дәуіріндегі жазбалар бар және Ведалар мен Шастраларды оқытатын білім беру орталығы ретінде танылған. Мұғалімдер мен студенттерге астық түрінде жалақы төленгені туралы да мәліметтер бар. Ғибадатхананы қорғалатын ескерткіш ретінде Үндістанның археологиялық зерттеу қызметі күтіп ұстайды. Тоттиям маңындағы Шринивасаналлурда орналасқан Лорд Ранганаттаға (Маха Вишнуның бір түрі) арналған Коранганатта ғибадатханасы I Парантака дәуірінің мысалы. Ғибадатхананы ортағасырлық Чолалар салған. Ғибадатхананы Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасы (ASI) қорғайды. Бұл ғибадатхана Кавери өзенінің жағасында орналасқан, кішкентай ғибадатхана, әр бетінде әдемі мүсіндер бар. Қабырғаның негізінде Чола архитектурасының ерекшелігі болған мифтік жануарлардың мүсіндері қатары орналасқан. Бірінші қабат кірпіштен салынған және жабынмен жабылған. Тарихшы Харлдің айтуынша, бұл ғибадатхана Чола империясының әлі күнге дейін сақталған төрт ғибадатханасының біріне жатады. Пудуккоттай ауданындағы Муварковил ғибадатханасын Х ғасырдың екінші жартысында Парантака II-нің вассалы салған. Аты айтқандай, ғибадатхана кешенінде үш негізгі киіз үй бар, олар Шива құдайына арналған және солтүстік-оңтүстік бағытта бір қатарға орналасқан, батысқа қарап тұр. Осы үш киіз үйдің тек екеуі ғана, яки орталық және оңтүстік виманалар (мұнаралар) қазір сақталған. Үшінші, яки солтүстік киіз үйінен тек жертөлесі ғана қалған. Бұл киіз үйлердің архитектуралық стилі кейінгі Чола ғибадатханаларымен айқын сәйкестік көрсетеді.

Орта ғасырлар

Раджараджа Чола мен оның ұлы Раджендра Чола I-нің жаулаулары мен генийі ғибадатхана салуға үлкен түрткіс берді. Осы кезеңнің алғашқы кезеңінде көптеген кішігірім киіз үйлер салынды. Олардың ішінде Тирунелвели маңындағы Тирувалисварам киіз үйі ерекше көзге түседі. Киіз үйдің қабырғалары тамаша мүсіндермен және фриздермен жабылған, олардың кейбіреулерінде күлкілі бейнелер бар. Киіз үй мұнарасының барлық карнизі өсімдіктер мен жапырақтардың ою-өрнектерімен безендірілген. Мұндай киіз үйлердің басқа мысалдары Тирумалавадидегі Вайдянатха киіз үйінде және Танджавурдағы Уттара Кайласа киіз үйінде көруге болады. Чола сәулетінің жетілуі мен шарықталуы Танджавур мен Гангэйкондачолапурамның екі ұлы киіз үйінде көрініс тапты. Шамамен 1009 жылы салынған Танджавурдың керемет Шива киіз үйі Раджараджа дәуіріндегі материалдық жетістіктердің лайықты ескерткіші болып табылады. Үндістанның ең үлкен және ең биік киіз үйі, ол Оңтүстік Үндістан сәулетінің биік деңгейін көрсететін шедевр. Осы киіз үйде алғаш рет екі гопура (қақпа мұнаралары, мұнда бір бағытта орналасқан) байқалады. Олар негізгі виманамен бір уақытта салынған және жазуларда Раджаражан тирувасал және Кералантакан тирувасал деп аталады. Гопуралардың үлкен өлшемдеріне қарамастан, 190 фут биіктікте көтерілетін вимана үстемдік етеді және тек кейінгі кезеңде ғана масштабтың өзгеруі байқалады. Эпиграфикалық деректер Раджараджаның осы киіз үйді өзінің билік еткен 19-шы жылында салуды бастағанын және оны өзінің билік еткен 25-шы жылының 275-ші күнінде (1010 ж.) аяқтағанын, бар болғаны 6 жыл уақыт кеткенін көрсетеді. Раджараджа осы киіз үйді Раджараджесварам деп атады, ал линга түріндегі Шива құдайы Перувудайяр деп аталды, сондықтан киіз үй де Перувудайяр ковил деп белгілі. Кейінгі кезеңде Маратха және Найяк билеушілері киіз үйдің әртүрлі киіз үйлерін және гопураларын салды. Маратха билігі кезінде санскрит тілі кең таралғандықтан, киіз үй санскритте Брихадисварам деп, ал құдай Брихадисвара деп аталды. Бұл киіз үйдің қабырғаларында киіз үйдің күнделікті басқару және қаржылық процедураларына қатысты толық жазбалар сақталған. Жазулар сол заманның толық тарихын берумен қатар, киіз үйде орнатылған барлық металл мүсіндердің толық тізімін ұсынады. Шамамен алпыс алты мүсін, олардың мөлшері, пішіні және құрамы туралы ең ұсақ бөлшектері де сипатталған. Бұл өнер тарихшысы үшін құнды ақпараттардың қоймасы. Киіз үй 16 ғасырда Танджордың Найяктары салған қабырғалары бар бекініс ішінде орналасқан. Биік вимананың биіктігі 200 футқа жуық, ол Дакшина Меру (Оңтүстік тауы) деп аталады. Сегіз бұрышты Шихарам (оңба) 81 тонна салмақтағы гранит тасқа орналасқан. Гангэйконда Чолапурам киіз үйі Танджавурдың үлкен киіз үйінің жоспарына көп жағынан сәйкес болғанымен, өзіне тән ерекшеліктері де бар. Қалдықтардан оның тек бір қоршау қабырғасы және гопурасы болғанын көруге болады, ал Танджавур киіз үйінде екі гопура және қоршау бар. Оның жоспары үлкен болғанымен, биіктігі аз, вимананың негізі 100 фут шаршы, ал биіктігі 186 фут. 340 фут ұзындығы және 110 фут ені бар үлкен тіктөртбұрыш пішіндес киіз үй, негізінен қорғаныс мақсатында салынған орасан зор қабырғалы қоршаудың ортасында орналасқан. Вимананың құрылысы Танджавурдағыдай, бірақ пирамидалық дене құрайтын қабаттар саны Танджавурдағы 13-ке қарағанда сегіз. Ең маңызды айырмашылық - Танджавур виманасының берік түзу сызықтарының орнына қисықтардың енгізілуі. Пирамидалық дене бұрыштарында аздап иіліс байқалады, ал бүйірлері сәл дөңгелектелген контурды құрайды. Бұл қисықтар вимананың сұлулығын арттырғанымен, оның сәнділігі мен күшінен ажыратады.

Кейінгі кезең

Чола стилі тағы бір ғасыр бойы дамып, көптеген ғибадатханаларда өрнек тапты. Олардың ішінде екі ірі ғибадатхана Раджараджа мен Ражендраның ғибадатханаларымен салыстыруға лайық. II Раджараджаның билігі тұсында Таңжавурдың жанындағы Дарасурамда салынған Айраватасвара ғибадатханасы – 12-шы ғасырдағы сәулет өркендеуінің деңгейін көрсететін тамаша құрылыс. Бұл ғибадатханада көркем тас бағаналар мен қабырғалардағы әшекейлер, стильге жақын, созылған мүшелерге және тегіс өңделген ерекшеліктерге баса назар аударады. Олардың ең таңғажайыптары – Дакшинамуртидің ғибадатхана нишаларындағы қара базальттан жасалған мүсіндер, Шиваның оңтүстік жағындағы оқушылық позадағы бейнесі және батыста, Шиваның Брахма мен Вишнуды өзінің басымдығына көндіру үшін жарық бағанасынан атып шығуы. Алдыңғы мандапам – жылқылар жекеп-жеке сүйреп бара жатқан алып күйме нысанында. Осы кезеңнің соңғы мысалы – Кулотунга III салған Трибхуванамадағы Кампахесварар ғибадатханасы, ол жақсы сақталған күйде жетіп келді. Бұл ғибадатхананың сәулеті Танжоре, Гангякондачолапурам және Дарасурамдағы ғибадатханаларға ұқсас.

Мүсіндер мен қола бұйымдар

Шола дәуірі мүсіндері мен қола бұйымдарымен де ерекшеленеді. Әлемнің түрлі мұражайларында және Оңтүстік Үндістан ғибадатханаларында сақталған экспонаттар арасында Шиваның әртүрлі бейнелері, оның жұбайы Парвати және басқа да құдайлар, жартылай құдайлар мен құдайшалар, Сайва пантеонының құдайлары, Вишну мен оның жұбайы Лакшми, Наянмарлар, басқа да Сайва қасиеттілері және тағы да басқалары бар. Бұл техника "Cire Perdue" деп аталады. Санскрит тіліндегі Шильпа мәтіндері оны Мадху Уччишта Видхана деп атайды. Ара шайы мен кунгилийді (камфордың бір түрі) аздап маймен араластырып, жақсылап иеді. Бұл қоспадан барлық ұсақ-түйек бөлшектерімен фигура жасалады. Бұл – бастапқы балауыз модель. Содан соң бүкіл фигура термит төбелерінен жасалған балшықпен қапталады, қалып қажетті қалыңдыққа жеткенше. Сосын оны құрғатып, пешке қойып, сиырдың қамырымен пісіреді. Балауыз модель еріп ағып шығады, ал бір бөлігі буланып кетеді. Қоладан жасалған металл қорытпасы ерітіліп, бос балшық қалыпқа құйылады. Бұл қола қорытпасы Панча Лохам деп аталады. Металл барлық жарықтарды толтырып, тұншығып, қатып, суығаннан кейін қалып бұзылады. Содан кейін қола мүсіні тазаланып, ұсақ бөлшектері қосылып, ақаулары жойылады, тегістеліп, жылтыратылады. Сондықтан әр қола икона бірегей болып табылады және қалыпты көшірме жасау үшін пайдалануға болмайды.

Стиль

Шола қолалары Виджаянагар және Наяка дәуірі қолаларымен салыстырғанда, әсемдікпен онша безендірілмеген. Оларда нәзік әдемілік, ұстамды және тыныш сәнділік, тұншықтырғандай, әлемнен тыс сұлулық және, ең бастысы, қола мүсінін жандандырып, соққымен дірдейтін өмір бар. Бет-әлпеттері, қимыл-қозғалыстары немесе мудралары, дененің жалпы жағдайы және басқа да қоса жасалған қолалар арқылы, біз құдай немесе құдайының айналасын және діни контекстін көзге елестете аламыз; ол қандай құрал немесе қару ұстап тұр; ол неге сүйеніп тұр; және ол не істеп жатыр немесе істемекші. Мысалы, Ришабандхика немесе Вришабавахана мүсінінде Шива бір аяғын екіншісіне жастықпен кесіп, қолын әдемі иіп, бір нәрсеге сүйеніп тұрғандай көтеріп тұрғанын көреміз. Осы көркем жағдайда, жас және денелі Шива өзінің иығына сүйеніп тұрған Нанди бұқасына сүйеніп тұрғанын болжауға болады. Бронзадан жасалған ең танымал бейне – Натараджа немесе Адаваллар. Символизм Шиваны жаратылыс пен жойылған ғаламдық бидің иесі ретінде көрсетеді. Ол белсенді, бірақ алыс, Парфенон фризіндегі құдайлар сияқты. Шиваны қоршаған от шеңбері – ғаламды білдіреді, оның оты Шиваның сол артқы алақанында сақталған. Сол жақ алдыңғы қолы кеудесімен қиылысады, қолы «пілдің түсі» (гая хаста) позында жоғары көтерілген сол аяғына бағытталған, ол бостандыққа шақыруды білдіреді. Оның оң аяғы білімсіздікті бейнелейтін Апасмараны басады. Шиваның оң қолы бата берудің «қорқудың қажеті жоқ» (абхая мудра) қимылымен көтерілген, ал оң артқы қолы бидің ырғағын соғатын барабанды ұстап тұр. Жылан – Шиваның белгісі, оның қолына оралған. Шашында ай, тағы бір белгі және Гангтың кішкентай бейнесі бар, бұл аспаннан жерге құлайтын өзен құдайы, Шиваның шашымен тоқтатылған. Шива Натараджа немесе Адаваллар ретінде әйелі Сивакамимен бірге келеді.

Мұражай қоры

Бронзадан жасалған ерекше жинақтар Таңжавур Маратха сарайындағы музейде, Ченнайдағы Үкіметтік мұражайда, Пондичерри мұражайында және Калькуттадағы Үнді мұражайында сақталады. Үндістанның шегінен тыс, Чола қола мүсіндері Британ мұражайында, Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайында, Пасаденадағы Нортон Саймон мұражайында, Сан-Францискодағы Азия өнер мұражайында және Амстердамдағы Рейксмюзейде орналасқан.

Чол фрескалары

1931 жылы Аннамалай университетінің профессоры С. К. Говиндасами Брихадишвара ғибадатханасының айналмалы дәлізінде Чола фрескаларын тапты. Бұл – Чола кезеңінің алғашқы суреттері. Дәліздің өту жолы қараңғы, екі жағындағы қабырғалар еденнен төбеге дейін екі қабат суреттермен жабылған. Зерттеушілер осы фрескаларда қолданылған техниканы анықтады. Тасқа тегіс әк қоспасынан жасалған қамыр жағылды, оның қатаюы екі-үш күнге созылды. Осы қысқа мерзім ішінде осындай үлкен суреттер табиғи органикалық пигменттермен салынды. Наяк кезеңінде Чола суреттері үстінен жабылды. Төменде жатқан Чола фрескаларында саивизмнің ынталы рухы бейнеленген. Олар, әдетте, Раджараджа Чоланың ғибадатхананы аяқтауымен бірге аяқталған болуы мүмкін.

Басқа да қолөнер кемелер

Алтын мен құнды тастардан жасалған әшекейлерді дайындау өнері 11-шы ғасырдың басында жоғары деңгейге жеткен. Танжавур жазуларында көптеген әшекейлер туралы мәліметтер келтірілген.