Кіріспе

Вьетнамдық ақын, журналист және әдеби сыншы Нго Сюань Диу (2 ақпан 1916 жыл – 18 желтоқсан 1985 жыл) – вьетнамдық ақын, журналист, әңгімеші және әдеби сыншы, ең белгілісі – 20 ғасырдың «Жаңа поэзия» (Thơ mới) қозғалысының көрнекті тұлғаларының бірі. Сыншылар тарапынан «Жаңа ақындардың ең жаңасы» деп жарияланған Сюань Диу 1938 жылғы «Thơ thơ» жинағымен танымал болды, ол батыс әдебиетінің, әсіресе француз символизмінің ықпалымен ерекше дауысты көрсетеді. 1936-1944 жылдар аралығында оның поэзиясы махаббатқа деген ұмтылыс пен өмір сүру және әлемнің сұлулығын сезіну құштарлығымен сипатталды. 1945 жылы Вьетнам Коммунистік партиясына қосылғаннан кейін, оның туындылары партияға және француз бен американдықтарға қарсы олардың күресіне бағытталды. 1985 жылы қайтыс болғанда ол 450-ге жуық өлең, сондай-ақ бірнеше әңгіме, очерк және әдеби сын қалдырды. Оның махаббат өлеңдерінде әдетте гетеросексуалдық қатынастармен байланысты сөздер мен есімдіктер қолданылса да, Сюань Диудің гомосексуалдығын оның жақын достарының ішінде көптеген адамдар растады. Жазушы То Хоайдың сөзіне сүйенсек, оның гомосексуализмі революциялық базадағы әскери қызметтестері арасында белгілі болған, бұл кейде әскерилердің ескертулеріне әкелді. Күні бүгінге дейін оның сексуалдық бағдарының поэзиясына тигізген әсері талқылау тақырыбы болып қалуда.

Өмір

Нго Сюань Диу Бинь-Джин провинциясының Туй-Фао ауданындағы Фуок-Хоа коммунасындағы Го-Бюи қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Нго Сюань То, ал анасы Нгуен Ти Хьеп болған. Вьетнам дәстүріне сәйкес, баланың туған жері әкесінің туған жері деп есептелетін болғандықтан, оның ресми туған жері Hà Tĩnh провинциясының Кан-Лок ауданындағы Трао-Нха ауылы болды. Кейіннен ол өмірінде осы ауылдың атын псевдоним ретінде пайдаланды. Сюань Диу он бір жасқа дейін Туй-Фао ауданында тұрды, содан кейін оқу үшін Куй-Ньон қаласына оңтүстікке сапар шекті.

Әдебиетке ену

1936 жылы Сюань Дио Хуэдегі Хяй Джин лицейіне қабылданды. Сол жерде ол жас ақын Хуй Циньмен танысып, 1937 жылы бакалавр дипломын алды. Одан кейін Ханойға барып, құқық білімін оқып, «Түзілу» әдеби бірлестігіне (Tự Lực văn đoàn) қосылды. Бұл бірлестік негізінен француз колониялық білім жүйесінде оқыған және вьетнамдық және еуропалық әдебиеттерді жақсы білетін жас вьетнамдық жазушылардан құралған. Ол топқа кеш келді, ол кезде олар вьетнамдық зиялы қауым үшін қуатты платформа ретінде орныққан, көпшіліктің көңілін көтеретін махаббат романдарын және қазіргі қоғамды және француз әкімшілігін сынаған сатирикалық туындыларды жариялап жүрген. Топтағы әріптестерінің арасында Те Лү болды, оның фантастикалық поэзиясы мен қорқынышты әңгімелері француз романтизмі мен Эдгар Аллан Подан шабыттанған. Әдебиет сыншылары Хоай Тан мен Хоай Чанның пікірінше, Сюань Дио романтизмнен де шабыт алған, бірақ ол «утопиялық көріністерді өртеп, оқырмандарды шындыққа қайтарды». Олар Шарль Бодлердің Сюань Диоға тигізген әсерін мойындады, оның поэзиясының кейбір аспектілерін Анна де Ноэль мен Андре Жидпен салыстырды және оны француздық ықпалдағы вьетнам поэзиясының биігі деп бағалады.

Бірінші Индокитай соғысы

1938-1940 жылдар аралығында Сюань Диу Ханойдағы 40 Hàng Than көшесінде ақын және болжамды серігі Хуй Циньмен бірге тұрды. 1940 жылы қыркүйекте Жапония Француз Индокитайына енгеннен кейін, Сюань Диудың әдеби тобының көптеген мүшелері, оның ішінде негізін қалаушы Ньи Линь, толығымен саясатқа бет бұрды. Жыл соңында Сюань Диу Mỹ Tho қаласына кетіп, шенеунік болып жұмыс істеді. Қалған мүшелердің бір бөлігі, Хаи Хунг, Хуан Дьо және Нгуен Гиа Три сияқтылар, француз билігімен тұтқындалып, алыс жатқан Сон Ла түрмесіне қамалды, бұл топтың ыдырауының бастамасы болды. 1942 жылы Сюань Диу Ханойға оралғанда, ол бұрын бірге жұмыс істеген жазушылардың көпшілігі шашырап кеткенін немесе Хо Ши Мин басқаратын отаршылдыққа қарсы күреске қосылуды ойлап жүргенін көрді. Ол екі жыл бойы толық уақыт жазумен айналысты, содан кейін 1944 жылы Вьет-Бактағы революционерлерге қосылды. Оқшау майданда күресудің орнына, Сюань Диу тәуелсіздік қозғалысын қолдау үшін жазумен шұғылдану үшін артта қалды. Жазушы То Хоайдың "Cát bụi chân ai" атты естеліктерінде осы кезеңде Сюань Диу өзінің әріптестерімен, тіпті То Хоайдың өзімен де бірнеше рет жеке қарым-қатынас жасаған және командирлер тарапынан сөгіс алғандығы айтылады.

Соғыс аралық кезең

1954 жылы Вьетминь жеңіске жеткеннен кейін Сюань Дио Ханойға оралып, ақын және журналист ретінде жарияланды. 1956 жылы ол 27 жастағы режиссер Бак Диепке үйленді, бірақ олардың қарым-қатынасы толыққанды болмады және жұбайлар тез арада ажырасып кетті. Бак Диеп кейін басқа ер адамға тұрмысқа шыққанда, Сюань Дио Хуй Циннің үйінің үстіндегі пәтерде жалғыз өмір сүрді, ал Хуй Цин Сюань Дионың кіші әпкесі Нго Сюань Нгоға үйленген болатын. 1955 жылдан 1958 жылдың маусымына дейін Сюань Дио танымал Nhân Văn Giai Phẩm ісіне қатысты. Бірінші Индокитай соғысы аяқталғаннан кейін және жаңа әкімшіліктің кейбір реформалары апатқа ұласқандықтан, Вьетминді қолдағандардың арасында үкіметтің қателіктерін сынау еркіндігін талап ететін наразылық дауыстары көтеріле бастады. Үкімет өзінің қателіктерін мойындағанмен, бұл қозғалыс үкіметті сынаудан жеке шабуылдарға және толыққанды реформа талаптарына дейін жетіп, үкіметті қолдайтын жазушылар мен Ле Дат немесе Тран Дан сияқты наразылардың арасында жарылыс тудырды. Ақырында, Сюань Дио, Хуй Цин және басқалар үкімет тарапын алды; 1958 жылдың мамырында жарияланған қатаң жауабында ол Ле Дат, Хоанг Цам және Тран Дан сияқтыларды «капиталистік жекешелікке» және «проза мен поэзия атмосферасын улауға тырысқандары үшін» айыптап, оларды «жою керек, тазарту керек» деді.

Кейінгі жылдар

Солтүстік және Оңтүстік Вьетнам арасындағы шиеленіс Вьетнам соғысына дейін күшейген кезде, Сюань Диу АҚШ және Оңтүстік Вьетнам күштеріне қарсы коммунистік күш-жігерді қолдап жазуын жалғастырды. Ол сонымен қатар Назим Хикмет, Николас Гильен және Александр Пушкин сияқты шетел тіліндегі әртүрлі жазушыларды аударды. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдарда жарық көрген әдеби талдау жұмыстары Нгуен Ду және Хо Сюань Хун сияқты классикалық вьетнамдық ақындардың мәдени маңызын зерттеді. Соңғысына "Ном поэзиясының патшайымы" деген лақап берілді, ол кейінгі ұрпақ жазушылардың арасында бүгінге дейін қолданылып келеді. Өмірінің соңғы екі онжылдығында Сюань Диу жас жазушылардың қолдаушысы болды. Ол 1961 жылы "Жас ақындармен сұхбат" атты кітабын жазып, тәжірибелі жазушы ретінде де, вьетнам поэзиясының болашақта гүлденуін қалаған ынталы адам ретінде де кеңес берді. Хай Дыонг провинциясынан шыққан он жасар Трэн Джан Хоа поэзияға қабілеттілігімен көзге түскенде, Сюань Диу жеке онымен кездесіп, оның алғашқы өлеңдер жинағын түзетуге көмектесуді ұсынды. Кейінірек Хоа естеліктерінде Сюань Диудың өсіп келе жатқанда оған ұстаздық жасағанын және оның жазу стилін қалай өзгертетінін айтты. Хоа ересек болған соң, Ханойдағы пәтерінде қартайған ақынды аралап, Сюань Диудың өлім мен қарттық туралы ойлармен айналысып, бірақ бәрібір поэзия жазуға берілгенін байқады.

Өлім

1985 жылы 18 желтоқсанда Сюань Диу үйінде күрт жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның өмір бойғы досы Хьюй Цинь Сенегалдың Дакар қаласынан оралып келгенше азалау рәсімін кейінге жылдыруды сұраған; алайда, азалау одан кейін көп ұзамай өтті және сол кездегі көптеген вьетнамдық суретшілер қатысты, олардың ішінде Сюань Диудың бұрынғы әйелі Бạch Диệp және ол Nhân Văn Giai Phẩm оқиғасы кезінде жұрт алдында сөккен композитор Вань Цао да болды. Сюань Диудың денесі Ханойдың шетіндегі Май Тьин зиратына жерленді.

Шығармалары

Көп туынды жазған ақын, Xuân Diệu, көптеген өлеңдер, әңгімелер, жазбалар мен эсселер мұра етіп қалдырды. Оның екі маңызды поэзия жинағы – Thơ thơ (1938) және Gửi hương cho gió (Желге хош иіс сыйлау, 1945), ал жарияланған жалғыз әңгімелер жинағы – Phấn thông vàng (Алтын шыршаның тозаңы, 1939).

Мұра және танылу

Әдеби сынның монументальді кітабында, Thi nhân Việt Nam (1932–1941), Хоай Тан және Хоай Чан қазіргі вьетнамдық жазушылар арасында Сюань Диу өзінің француздық шабыттанған поэзиясымен олардың әлеміне енген кездегі бастапқы таңғалу мен тартыншақтықты баяндады. Бірақ, жас ақынмен жақсырақ танысқаннан кейін, олар «оның көркем поэзия стилінде өте вьетнамдық нәрсе бар екенін түсінді, және [жазушылар] барлығы да әсерленді». Расында, Сюань Диудың жаңа үні қазіргі вьетнам әдебиетіне елеулі әсер етіп, 1996 жылы Хо Ши Мин сыйлығына ие болды. Оның көптеген шығармалары музыкаға алынды, ал «Đây mùa thu tới» («Күз келді») және «Vội vàng» («Асығу») сияқты өлеңдер Вьетнамдық жоғары сынып оқушыларының ресми әдебиет бағдарламасына енгізілді. Оның туған ауылы Трао Нхада, Кан Лок ауданында, Ха Тин провинциясында оған арналған ескерткіш зал салынды. Көптеген жолдар мен көшелер де оның есімімен аталады, соның ішінде Куй Ньондағы проспект және Ханойдың Батыс көлінің жанындағы көше, онда көптеген көшелер басқа да көрнекті вьетнамдық суретшілердің, мысалы, Тринь Конг Сон мен То Нгок Ванның есімдерімен аталады. Сюань Диудың махаббат поэзиясы, әсіресе Thơ thơ (1938) және Gửi hương cho gió (Желге хош иіс жіберу, 1945) жинақтары, бүгінгі күнге дейін құрметпен еске алынады, ал Сюань Диу «Махаббат поэзиясының королі» (ông hoàng thơ tình) деп аталады, дәл сол сияқты лақапты он сегізінші ғасырдың ақыны Хо Сюань Хыонгқа да берген болатын. Өзінің «Chân dung và đối thoại» («Портреттер мен әңгімелер», 1998) антологиясында, енді қырық жастағы ақын Тран Данг Коа, қайтыс болған ұстазына мына сөздерді жатқызып айтты: «Жазушы өзінің туындыларында жасайды. Оның туындылары болмаса, жазушы өлгенімен тең».