Кіріспе
8 ғасырдағы буддалық монах Хэшанг Мохейян – Шығыс тау ілімімен байланысты 8 ғасырдың соңындағы буддалық монах. Мохейян (摩訶衍) – Махаянаның қытай тіліндегі қысқаша аудармасы, сондықтан бұл есімнің мағынасы тікелей «Махаяна монахы» дегенді білдіреді. Ол «Лхаса кеңесі» деп аталатын пікірсайыста Чан буддизмін ұсынуымен танымал болды, бұл пікірсайыс «кезең-кезеңмен ояну» үнділік ілімі мен «көкден ояну» қытайлық ілімінің жақтастары арасында өтті, және дәстүр бойынша «кезең-кезеңмен ояну» ілімі жеңіске жетті.
Heshang Moheyan was a late 8th century Buddhist monk associated with the East Mountain Teaching. Moheyan (摩訶衍) is a brief translation of Mahayana in Chinese, so the name literally means a Mahayana monk. He became famous for representing Chan Buddhism in the so called "Council of Lhasa," a debate between adherents of the Indian teachings of "gradual enlightenment" and the Chinese teachings of "sudden enlightenment," which according to tradition was won by the "gradual teachings."
Этимология
Хвашанг – қытай тіліндегі хэшангтың тибетше жақындығы, яғни "буддалық монах". Бұл, өз кезегінде, санскрит тіліндегі "ұпадьяя" – "ұстаз" атауынан шыққан.
Дуньхуанда болу
Шығыс тау ілімдері ("Солтүстік мектеп" Чаньы ретінде танылған) Шэньхуйдің (Хуиньнның шәкірті) шабуына ұшырап, "кезең-кезеңмен ояну" ілімі деп айыпталғандықтан құлдырап бара жатқан кезде, Мохейян 781 немесе 787 жылы сол кезде Тибет империясына қарасты Дунхуанға сапар жасады. Мохейян үшін бұл (Солтүстік) Чаньды таратуға жаңа мүмкіндік болды.
Лхаса кеңесі
Дунхуан аймағында сабақ бергеннен кейін Мохейянды Тибет империясының Трисонг Детсені сол кездегі Тибет буддизмінің орталығы болған Самьеге қоныстануға шақырды. Мохейян Чан буддизмін әртүрлі жолдармен таныстырды және Самьеден тәлімдерін таратты, соның арқасында көптеген ізбасарларды тартты. Алайда, 793 жылы Трисонг Детсен Мохейянның нағыз Дхарманы ұстанбайтынын анықтады. Мохейянның жақтастарының қарсылығына қарамастан, Трисонг Детсен мәселені пікірталас арқылы шешуді ұсынды. Осы пікірталастардың ең танымалдары "Лхаса кеңесі" деп аталды, бірақ ол Лхасадан шалқары орналасқан Самьеде өткен болуы мүмкін. Атақты Лхаса кеңесіне Үндістан буддизмін білдіру үшін Камаласила есімді үнді монахы, ал Мохейян қытайлық Чан буддизмін білдіру үшін шақырылды. 792 және 794 жылдар аралығында жаңадан салынған Бсам-Яс монастырында өткен "Ұлы пікірталаста" белгілі үнді ғалымы Камаласила қытайлық Чжан шебері Хва Шан Махаянамен айтысты. Тибет деректерінде бұл пікірталас (шаг) императордың алдында өтті делінген. Камаласила "бірте-бірте" (rim gyis pa) ұстанымын жақтады, яғни ағарту алты жетілуді орындау арқылы сананы бірте-бірте тазарту арқылы қол жеткізіледі деген пікірді ұсынды. Оның пікірінше, бұл жол талдаушы саналық қызмет пен адал ниетпен әрекет етуді қажет етеді. Хва Шан "бірден" (cig car ba) көзқарасын ұстанып, (кем дегенде, жоғары жетілгендер үшін) ағарту сананы тазарту арқылы бірте-бірте қол жеткізілмейді, олар үшін талдау қызметі алаңдатушы фактор, ал ізгілік жинақтау қажет емес деді. Оның айтуынша, ағарту, жеке тұлғада бар нәрсе ретінде, сананы ішкі бағыттау, ойлауды тоқтату және сананың мәнін сезіну арқылы бірден қол жеткізіледі. Тибеттік жазбалардың көпшілігі Камалашиланың жеңіске жеткенін айтады, бұл Тибет буддизмінің тағдырын мәңгілікке бекітті. Пікірталаста "арбитр" немесе "судья" (dpang po) рөлін атқарған король Хри Сронг Лде’у Бтсан бұдан былай тибеттіктер Үнді буддасының дәстүрін, әсіресе Нагарджунаның жүйесін ұстанатынын жариялады. Көптеген тибеттік дереккөздер пікірталас Камалашиланың пайдасына шешілгенін айтады (бірақ көптеген қытай деректері Мохейян жеңіске жеткенін мәлімдейді), және Мохейян елден кетуге міндеттелді, ал барлық бірден ағарту туралы мәтіндер патша жарлығымен жиналып, жойылды. Бұл Тибет буддизмінің тарихындағы маңызды оқиға болды, одан кейін ол Қытайдан аз ғана әсер алған соңғы Үнді үлгісін ұстанды. Дегенмен, 10-ғасырға дейін Тибетте Чан мәтіндері жазылды, бұл тибеттік дереккөздерге күмән тудырады. "Зерттемеу" (пу куан = ми ртог па) немесе "Ойламау және зерттемеу" (пу су пу куан = ми бсам ми ртог) сияқты. "Сананы қарау" - бұл солтүстік (немесе шығыс таулардағы Дхарма қақпасы) ілімінің түпнұсқасы. Көрінетінідей, Поатанг пен Солтүстік Чан Тибеттік дереккөздерде үйлеседі. Мо Хо Йеннің ілімі Солтүстік Чанның соңғы кезеңдеріне тән. Мо Хо Йеннің орталық Тибет сахнасына Сычуаньдан келген Чан хабарларына қарағанда кешірек келгенін атап өткен жөн. Бірте-бірте солтүстік және бірден оңтүстік дихотомиясы тарихи құрылыс, өйткені Солтүстік және Оңтүстік мектептерінде "бірте-бірте оқыту" және "бірден оқыту" және тәжірибелер болды.
Ықпал
Мохейян және басқа да Чан ұстаздарының ілімдері Кункхен (тибет тілінде "барлығын білетін") Ронгзом Чоки Зангпо арқылы Кам Дзогчен ("Ұлы толықтық") шежірелерімен біріктірілді. Ньингманың Дзогчені жиі Мохейянның субитизмімен ("көкден ағарту") теңестірілді, ал "кезең-кезеңмен ағарту" тұжырымын қатай ұстанып келген Сарма шежірелерінің өкілдері осы айыптауға қарсы қорғануға шақырды.