Кіріспе

Өкілдік жинайтын орган – мемлекет халқының немесе оның ішіндегі жеңілдік алған топтардың өкілдері жиналып, пікір-таластар жүргізетін, атқарушы билікпен (бастапқыда патша немесе басқа билеушімен) келіссөздер жүргізіп, заң шығаратын саяси институт. Ағылшын тілді елдердегі мысалдар – АҚШ Конгресі және Ұлыбритания Парламенті.

Тарих

Грекия, Рим және Карфаген классикалық республикалары азаматтар жиналыстарын (мысалы, римдік комицияны) қамтыды. Халықтық жиналыстар (кеңестер) герман және скандинавиялық елдерде де пайда болды (және осы елдердегі қазіргі заманғы жиналыстар көбінесе түпнұсқаларының атымен аталады). Дегенмен, бұлардың бәрі демократияның тікелей, емес, жанама көрінісі болды, себебі олардың мүшелері халықтың өкілдері емес, халықтың өздері болды. Сауатты қоғамның саяси институты ретінде өкілдер жиналысының идеясы алғаш рет Еуропада орта ғасырларда, атап айтқанда XII-XV ғасырларда пайда болды. Бұл идеяны, мүмкін, күшті жауынгер барондарының ықпалынан қашып, қоғамның төменгі топтарына – шағын жер иелеріне, қала тұрғындарына және дін қызметкерлеріне жүгіну арқылы билеушілер тудырған болуы мүмкін. Оның пайда болу себебі қандай болмасын, көптеген адамдар оны Еуропа орта ғасырындағы ең маңызды саяси жаңалық деп санайды. Бұл идея алдымен Испанияда, содан кейін Англияда, Францияда және Италияда пайда болды, кейін Германия мен Скандинавияға, тіпті Польша мен Венгрияға тарады. Осы институттарға әртүрлі атаулар берілді: Англияда, Ирландияда, Шотландияда, Сицилияда, Папалық мемлекеттерде және Неаполь Корольдігінде олар парламент немесе парламенти деп аталды; Иберия түбегінде – кортес немесе кортс; Францияда – генерал-штаттар, ал Төменгі елдерде – штаттар немесе генерал-штаттар; Германияда – ландтаг; Дания мен Норвегияда – ригсдаг, Швецияда – риксдаг, ал Польшада – сейм. Палаталардың саны орта ғасырлық қоғамның ұйымдастырылған топтарына немесе иеліктеріне сәйкес келеді: әдетте шіркеу, дворяндық және қоғамның қалған бөлігі. Кейде (Испания мен Португалияда) ақсүйектер немесе кіші дворяндық жеке топты құрады; кейде (Швецияда) бай шаруалар да солай істеді. Англия парламенті маңызды үлгі бола алатын ерекше жағдай болды, себебі ол тек екі топтан тұрды: дворяндық пен қалғандары. Еуропаның көптеген маңызды мемлекеттерінде өкілдік жиналысы XVII ғасырда қолданыстан шықты. Алайда, ол Англияда, Швецияда, Польшада, Венгрияда және көптеген неміс мемлекеттерінде, әсіресе оңтүстік мемлекеттерде сақталды. XVIII ғасырда ағылшын парламенті Америка Құрама Штаттарына көшірілді, ал XIX ғасырда ол демократиялық бағытта дамыды. Америкалық нұсқасы Латын Америкасына тарады, бірақ осы уақытта Еуропада негізінен ағылшын үлгісіне негізделген өкілдік жиналыстың жалпы қайта жаңғыруы болды. Франция революциясынан кейін өзінің генерал-штаттарын қайта жаңғыртты. Кейін, Наполеон Бонапарттың империясы ыдырағаннан кейін Швецияда, Нидерландыда, Францияда және Испанияда жиналыстар қайта пайда болды. Британ империясы, әсіресе ХХ ғасырда оның ыдырау кезінде, парламенттік демократияны кеңінен таратуға ықпал етті, ал қазіргі уақытта АҚШ-тың зор халықаралық ықпалы бүкіл әлемде өкілді демократияның таралуына көмектесуде. Өкілдік демократияның түрлері жиналыстар дәстүрі бар елдерге тараған кезде, идеялардың бірігуі жиі орын алады және дәстүрлі атау қолданылуға бейімделген. Мысалдар: кейбір мұсылман елдеріндегі мәжіліс, Ауғанстандағы жирга, Ресейдегі дума. Қосымша мысалдар үшін ұлттық заң шығарушы органдардың тізіміне қараңыз.

Бірінші саты: Леон және Галисия кеңестері

1113 жылы Галисияда Сантьяго-де-Компостела епископы Диего II өзінің епископтық аймақтарында ай сайын кеңес шақыруды бұйырды, «біздің аталарымыздың дәстүрі болғандай», дін қызметкерлерін, рыцарьларды ('milites') және шаруаларды әділдік үшін біріктірді, бұл ежелгі кельттердің немесе суэвтердің жергілікті дәстүрлерінің жалғасы ретінде түсіндірілді. Кейін, 1188 жылы Леон және Галисия королі Фердинанд II өзінің корольдіктерінің бас кеңесін шақырды, ол астанада, Леон қаласында епископтарды, ақсүйектерді және – Еуропа тарихында алғаш рет – ірі қалалар мен қалалардың өкілдерін жинады.

Техниканың жай-күйі

Қазіргі заманда төменгі палатаның басымдығы қалыпқа келді, сондай-ақ өкілдердің бәсекелес партияларға бірігуі, сайлау жүйесі мен сайлау құқығының кеңеюі, және атқарушы биліктің министрлері оған есеп беруі тиіс деген ұғым дамыды. Бұл мекеменің қазіргі әлемдегі жағдайы туралы толық ақпаратты төмендегі "Тағы қараңыз" тізімінен таба аласыз.