Кіріспе
Тірі ағаштарды құрылымдар мен өнер тудыру үшін пайдалану – ағаштар мен бұталарды жапырақтарын қырқу арқылы қалыптастыру тәжірибесі. Ағаш пішіндеу (басқа да бірнеше атаулармен белгілі) тірі ағаштар мен басқа да ағаш тәрізді өсімдіктерді құрылымдар мен өнерді жасау үшін материал ретінде қолданады. Суретшілер ағаштарын қалыптастыру үшін әртүрлі әдістерді пайдаланады, олардың барлығы көркемдік бағбандалық және егіншілік тәжірибелермен – мысалы, тоқу, бонсай, эспалиер және топиарь сияқты – ортақ тамырға ие және кейбір ұқсас техникаларды қолданады. Көптеген суретшілер тірі діңдерді, бұтақтарды және тамырларды бір-бірімен біріктіру (inosculation) үшін жақпау (grafting) әдісін қолданады, осылайша оларды көркемдік жобаларға немесе функционалдық құрылымдарға айналдырады. Ағаш пішіндеу кем дегенде бірнеше ғасырдан бері қолданылып келеді, бұған Үндістанның Хаси халқы салған және күтіп келген тірі тамырлы көпірлер дәлел. ХХ ғасырдың басындағы шеберлер мен қолөнершілер қатарында банкир Джон Крубсак, Аксэл Эрландсон және оның Tree Circus, сондай-ақ ландшафт инженері Артур Вичула бар. Көптеген қазіргі заманғы дизайнерлер де ағаш пішіндеу жобаларын жүзеге асырады.
the practice of shaping trees and shrubs by clipping the foliage
Tree shaping (also known by several other alternative names) uses living trees and other woody plants as the medium to create structures and art. There are a few different methods used by the various artists to shape their trees, which share a common heritage with other artistic horticultural and agricultural practices, such as pleaching, bonsai, espalier, and topiary, and employing some similar techniques. Most artists use grafting to deliberately induce the inosculation of living trunks, branches, and roots, into artistic designs or functional structures. Tree shaping has been practiced for at least several hundred years, as demonstrated by the living root bridges built and maintained by the Khasi people of India. Early 20th century practitioners and artisans included banker John Krubsack, Axel Erlandson with his Tree Circus, and landscape engineer Arthur Wiechula. Several contemporary designers also produce tree shaping projects.
Тарих
Кейбір ағаш түрлері инноскуляция (немесе өзін-өзі жапсыру) деп аталатын ботаникалық құбылысты көрсетеді; бір ағаштың бөліктері арасында немесе бір (немесе өте ұқсас) түрдің екі немесе одан да көп жеке үлгілері арасында. Мұндай мінез-құлықты танытатын ағаштар инноскуляциялы ағаштар деп аталады. Қазіргі кездегі Солтүстік-Шығыс Үндістанның Мегалая штатындағы Черрапунжи, Лайткинсев және Нонгриаттың тірі тамыр көпірлері ағаш пішіндерін қалыптастырудың мысалдары болып табылады. Ағаштың иілгіш тамырлары бірте-бірте кеңістіктің үстінен өсу үшін қалыптастырылады, олардың арасына таяқтар, тастар және басқа да қосымша заттар тоқылады, сосын олар қарсы жағында тамыр жарады. Олардың кейбіреулері 30 метрден асады, ал кейбіреулері 50 адамның салмағын көтере алады. Көпірлердің толыққанды пайдалану мерзімі 500–600 жылға жетеді деп есептеледі. Олар табиғи түрде өздігінен жаңартылып, компоненттік тамырлар қалыңдай келе өздігінен нығаяды. Плешинг – бұл ежелгі шұңқыр салу бау-бақша тәжірибесінде қолданылатын әдіс. Плешинг – тірі бұтақтар мен бұтақтарды плашировкалау, содан кейін оларды өзара тоқу арқылы инноскуляцияға ынталандыру. Ол көбінесе ағаштарды биік қоршауларға бағыттап үйрету үшін қолданылады, бірақ басқа да пішіндерді оңай жасауға болады. Пайдалы қолданыстары – қоршаулар, торлар, шатырлар және қабырғалар. Плешингтің кейбір нәтижелерін бүгінгі таңдағы ағаш пішіндерін қалыптастырудың ерте түрі деп санауға болады. Ортағасырлық Еуропада плешингтің ертедегі, еңбекті көп қажет ететін, практикалық қолданысында ағаштар жерге параллель қатарлармен немесе квинкункс үлгілерімен орнатылып, содан кейін жер бетінен жоғары жазық торды жасау үшін кесілген. Осы тордағы ағаштардың бұтақтары көрші ағаштардың бұтақтарымен кездескенде, олар бірге жабыстырылады. Құрылысшылар тіреу желісі жеткілікті үлкен болғаннан кейін, оның үстіне тақтайшалар төсеп, олардың үстіне тұрғын үйлер салып, жыл сайынғы су тасқыны кезінде елді мекенді қорғайды. және ағаштарды біртіндеп пішіндеу. Бұл әдіс эко-архитектура сияқты ірі тұрақты құрылымдарды жасауға көмектесу үшін қолданылуы мүмкін. Ағаштар иіліп, әртүрлі пішінге тоқылады және құюға дейін бекітіліп ұсталады. Бұрылыстар содан кейін формасы тұрақты түрде қалыптасқанша бірнеше жыл бойы сақталады. Бұл әдіспен жобаға бастапқы иілу мен жабыстыруды бір сағат ішінде орындауға болады, мысалы, Рихард Римстің "Шерридегі бейбітшілік" жобасында. Бұл жобалаудан басталады. Жас көшеттер немесе 3–12 дюймдық (7,6–30,5 см) көшеттер. Пішіндеу аймағы – соңғы пішіннің қалыптасуына жауапты болатын өсу ұшының артындағы шағын аймақ. Бұл аймақта жаңа өсімдіктерді күнделікті немесе апта сайын бағыттау қажет. Бұл әдіспен дайын өнімді жасау үшін көбірек уақыт қажет. Орындықтың дизайны жетілуіне 8–10 жыл уақыт қажет болуы мүмкін. Аксель Эрландсонның кейбір ағаштары толық пішінін алу үшін 40 жылға дейін уақыт кетті.
Құрылымы
Өсірілген тірі құрылымдар ағаштан жасалған құрылымдарға қарағанда бірнеше құрылымдық-механикалық артықшылықтарға ие және шіруға төзімдірек. Шіруге ұшырайтын кейбір организмдер тірі ағашты сыртынан шіріте алады, тірі ағаштардың ішінде шіріген және шіріп бара жатқан өзек ағашы болуы мүмкін; бірақ, әдетте, тірі ағаштар іштен сыртқа қарай, ал өлі ағаш сырттан ішке қарай шіриді. Тірі ағаш тіндері, әсіресе қабық ағашы, екі бағыттан да шіруға қарсы өте күшті қорғаныс жүйесін, яғни бөлішкелеуді (компартаментализация) пайдаланады. Бұл қорғаныс тек тірі ағаштарға ғана қатысты және түрлеріне қарай өзгереді. Өсімдіктерді өсіру көрінетіндей оңай емес. Жылдам өсетін талдар құрылыс құрылымдарын өсіру үшін қолданылған, олар қолдау немесе қорғау қызметін атқарады. Киім-кешек және қоқыс жәшіктері, жиһаз, құралдар және құрал саптары жасауға болады. Мұқият жоспарлау, отырғызу және уақыт өте келе күту арқылы көзге ұнатарлық тірі қоршаулар мен ойын алаңдарын салуға болады. Массачусетс технология институтының Адам Экологиясы Жобалау тобы (H. E. D.) әртүрлі климат аймақтарындағы жергілікті ағаштардан өсірілетін үйлерді жобалап жатыр. Тиісті жағдайларда ағаштарды қоқыс полигондары мен қоқыс жиналатын жерлерге отырғызуға болады. Биоразлаган қалдықтар ағаштардың денсаулығын сақтауға көмектесе алады. Ол өзіне кресло өсіру идеясын алғаш рет ұлымен бірге демалыс күндері орманға шыққанда ойлады. 1903 жылы қараған ағашының тұқымын өсіруді бастады, 1907 жылдың көктемінде 28 көшетті таңдап, мұқият жоспарланған схема бойынша отырғызды. Оның алғашқы бағындағы 24 ағаш Калифорния штатындағы Гилрой бақшасындағы тұрақты орнына ауыстырылды. Оның Телефон будкасы ағашы Балтимордағы Америка Көркемсурет Мұражайында, Мэриленд штатында, ал Қайың ілмегі ағашы Санта-Круздағы Санта-Круз өнер және тарих мұражайында тұрақты түрде көрсетіледі. Бұл екеуі де сақталған өлі үлгілер.
Артур Вичула
Артур Вичула 1868-1941 жылдары өмір сүрген неміс ландшафт инженері. 1926 жылы ол неміс тілінде «Wachsende Häuser aus lebenden Bäumen entstehend» (Тірі ағаштардан өсірілген үйлер) деген кітап жариялады. Онда ол ағаштардан өсірілген үйлердің егжей-тегжейлі суреттелген сипаттамаларын берді және тірі бұтақтарды бір-біріне қосып өсіруді қамтитын қарапайым құрылыс техникаларын сипаттады; соның ішінде жеке ағаштар мен бұтақтарды дизайн бойынша иіп бүгу үшін қолданылатын V пішіндес бүйірлік кесулер жүйесі, ал реакциялық ағаш жараларды тез жауып, қисықтарды сақтап тұрады. Ол ағаштарды қабырға ретінде өсіруді ұсынды, осылайша жас ағаштарды құрылысқа пайдалануға болады. Лэдд адамның бастамасымен жасалған инноскуляцияны «плечинг» деп атайды, ал өзінің жұмысын «ағаш мүсін» деп атайды. Массачусетс штатының Линкольн қаласындағы ДеКордова және Дана мұражайы мен мүсіндер паркіндегі ағымдағы жобада бір-біріне тоғысқан он бір американдық Liberty Elm ағашынан ұзын төбедегі баспалдақ қоршау жасалған. Оның тағы бір инсталляциясы, «Үш арка», Питтсбургтегі Франк Курто паркінде әртүрлі қалалық көріністерді жасайтын аркаға сіңірген 14 футтық сикомор ағаштарының үш жұбынан тұрады.
Нирандр Буннетр
Нирандр Буннетр – тайлық жиһаз дизайнері және қолөнерші. Оған бала кезінде Таиландтың оңтүстігіндегі ерекше бұрылып өскен кокос пальмаларының суреті және құлаған, бірақ тірі қалған ағаштың діңі бойында жаңа бұтақтар өсіріп, күмбез тәрізді көпір құраған ағаш әсер еткен. Ол алғашқы туындысын – гуавадан жасалған креслоны шамамен 1983 жылы жасады. Ұзақ өтпей ол бұл креслоны Корольдік ханшайым Сириндхорнға сыйлық ретінде табыс етті. Нирандр Буннетр өзінің «тірі жиһаз» хоббисінің басқа елдерге тарауына үміттеніп, қадам-қадам нұсқаулармен толық кітапша жазды. Олар 2005 жылы Жапонияның Айчи префектурасындағы Нагакуте қаласында өткен Дүниежүзілік көрмесінде «Өсіп келе жатқан ауыл» павильонында өсірілген өнердің 8 туындысын көрсетіп, ең танымал суретшілердің бірі болды. Олардың әдісі ағаштардың өсуін белгілі бір уақыт аралығында алдын ала дайындалған сым арқылы бағыттап, қалыптастырудан тұрады. Ол Аксель Эрландсонның туындыларынан шабыттанып, 1991 немесе 1992 жылы ағаштардан мүсіндер жасауды бастады. Алғашқы тәжірибелік жиһаздарды өсіруді 1996 жылы бастады, бұл студенттердің аз энергияны қолданатын жиһаз қалай жасауға болады деген сұрақтарына жауап ретінде болды. Ол 15 үш аяқты төбешікті толық өсірді. Ол өзгелерді өздерінің жиһаздарын өсіруге шақырып, оларды «жетілген ойлаудың нәтижесі» деп атап, «өсірілген жиһаз» дейді. Ол бүкіл әлемде танымал. Ол ағаш орындықтарды өсіру әдісін патенттеді және 2005 жылға қарай 2004 жылы жобалап, өсіріп, жинаған бір орындыққа ие болды. Оның бағында тағы алты орындық өсіп тұрды, олардың иілгіштігіне және оңай сынбауына сендіреді. Ол Англияның Дербишир графтығындағы Вирксвортта орналасқан жеке бақта ағаштарды өсіру арқылы орындықтарды жасады. Мунро 2005 жылы Full Grown компаниясын құрды.
Қатынасты іс-әрекеттер
Бонсай, эспалиер және топиар сияқты басқа да көркемдік бағбандық тәжірибелер кейбір элементтермен және ортақ тамырмен байланысты, бірақ олардың арасында бірнеше ерекшеліктер бар.
Бонсай
Бонсай – кішкентай ыдыстарда ағаштар өсіру өнері. Бонсай ағаштарды қырқу, тамырларын қысқарту және бұтақтары мен тамырларын қалыпқа келтіру сияқты техникаларды қолдана отырып, толыққанды, есейген ағаштардың кіші нұсқасын жасауға мүмкіндік береді. Бонсайдың мақсаты тағамдық өнім алу емес, көбінесе басқа да көркем өнерлер сияқты, көрермендердің ойша толғануына арналған.
Эспалиер
Эспалиер – ағаш бұтақтарын әсем пішіндерге қалыптастыру өнері және бау-бақша шаруашылығындағы тәжірибе. Бұл тәсілде бұтақтарды жапсыру, пішіндеу және кесу арқылы оларды қабырға, қоршау немесе торап сияқты тірекке жазық өсіп, көбінесе формальды үлгілермен бейімдеу арқылы эстетикалық әдемілік пен жеміс беруді қамтамасыз етеді. Бұл практика жеміс ағаштарының өнімділігін арттыруға, сондай-ақ кеңістікті үнемдей отырып, үйдің сыртқы қабырғаларын сәндеуге мүмкіндік береді. Тығыз жанасқан бұтақтар табиғи иноскуляция, яғни табиғи жабысу құбылысының нәтижесінде бірігіп өсуі мүмкін. Плеч – ағаштардың жіңішке, икемді сабақтарын тоқу арқылы себеттей әсер тудыру.
Топиарлық
Топиарлық – тірі ағаштарды өсімдік шаруашылығы арқылы пішімдеу практикасы, ағаштар мен бұталардың жапырақтары мен бұтақтарын кесу арқылы нақты пішіндерді, көбінесе геометриялық немесе фантастикалық пішіндерді қалыптастыру және сақтау. Қоршау – шекара, қабырға немесе қоршау жасау үшін қолданылатын топиарлықтың қарапайым түрі. Топиарлық пішіннің сақталуын қамтамасыз ету үшін жапырақты үнемі кесуді және пішімдеуді талап етеді.