Ричард Нисбетт: Әлеуметтік психолог және оның ғылыми еңбектері

Кіріспе

Американдық психолог (1941 жылы туған)

Ричард Юджин Нисбет (1 маусым 1941 жылы туған) – американдық әлеуметтік психолог және жазушы. Ол Теодор М. Ньюкомб атындағы әлеуметтік психологияның ерекше профессоры және Мичиган университетінің Энн-Арбор қаласындағы Мәдениет және таным бағдарламасының бірлескен директоры. Нисбеттің ғылыми қызығушылықтары әлеуметтік таным, мәдениет, әлеуметтік топтар және қартаю саласын қамтиды. Ол Колумбия университетінен философия докторы ғылымын қорғады, оның ғылыми жетекшісі Стэнли Шахтер болды, сол кезде оның басқа студенттері Ли Росс және Джудит Родин болды. Оның ең әсерлі жұмыстарының бірі – «Біз білетіннен артық айту: психикалық процестер туралы ауызша хабарламалар» (Т. Д. Уилсонмен бірлесіп, 1977, Психологиялық шолу, 84, 231–259) мақаласы, 13 000-нан астам сілтемемен психологиядағы ең көп цитаталанған мақалалардың бірі. Бұл мақала – қалаулар, таңдаулар және эмоциялар үшін жауапты түрлі психикалық процестердің саналы түсініктің жетегіне келмейтінін эмпирикалық тұрғыдан дәлелдеген алғашқы толық зерттеу. Нисбет пен Уилсон интроспекциялық хабарламалардың адамдардың қалай ойлағаны туралы ойларын ғана, бірақ олардың нақты ойлау жолын емес екенін айтты. Кейбір когнитивтік психологтар бұл тұжырымға қарсы шықты, ал Эриксон мен Саймон (1980) баламалы көзқарас ұсынды. Нисбеттің «Ойдың географиясы: Азиялықтар мен батыстықтардың әртүрлі ойлауы және оның себебі» (Free Press; 2003) атты кітабында «адамның танымдық қабілеті әр жерде бірдей емес» делінген, сондай-ақ азиялықтар мен батыстықтар «мыңдаған жылдар бойы өте әртүрлі ойлау жүйелерін сақтап келгенін» және бұл айырмашылықтар ғылыми тұрғыдан өлшенуге болатынын көрсетеді. Нисбеттің «Зеректілік және оны қалай дамытуға болады: мектептер мен мәдениеттердің маңызы» (2009) атты кітабында зеректілікті анықтаудағы генетикалық факторларға қарағанда қоршаған орта факторлары басым екені айтылады. Бұл кітап баспасөз бен кейбір ғалымдар тарапынан кең мақұлдауға ие болды; мысалы, Пенсильвания университетінің психологы Дэниел Ошерсон бұл кітапты «IQ-ның анықтаушы факторларының өте маңызды талдауы» деп атады. Алайда, Гарвардтың Джеймс Ли сияқты сыншылар кітаптың жеке және топтық зеректілік айырмашылықтарының генетикалық факторлары туралы ең сенімді дәлелдерді қарастырмағанын айтты. Эдвард Э. Джонспен бірге ол актер-байқаушы қателігін атап өтті, яғни әрекет ететін және байқаушы адамдар мінез-құлықтың себебін түсіндіруде әртүрлі түсіндірмелер қолданады. Бұл атрибуция теориясының маңызды тұжырымдамасы болып табылады және адам өзінің мінез-құлқына жағдайлық факторларды, ал басқа адамдардың мінез-құлқына олардың мінездік ерекшеліктерін жатқызуға бейімділікті көрсетеді. Джонс пен Нисбеттің түсіндіруінше, біздің назарымыз актер болған кезде жағдайға, ал байқаушы болған кезде адамға шоғырланады, бірақ актер-байқаушы қателігіне қатысты басқа да түсіндірмелер бар.

Richard Eugene Nisbett (born June 1, 1941) is an American social psychologist and writer. He is the Theodore M. Newcomb Distinguished Professor of social psychology and co director of the Culture and Cognition program at the University of Michigan at Ann Arbor. Nisbett's research interests are in social cognition, culture, social class, and aging. He received his Ph. D. from Columbia University, where his advisor was Stanley Schachter, whose other students at that time included Lee Ross and Judith Rodin. Perhaps his most influential publication is "Telling more than we can know: Verbal reports on mental processes" (with T. D. Wilson, 1977, Psychological Review, 84, 231–259), one of the most often cited psychology articles published, with over 13,000 citations. This article was the first comprehensive, empirically based argument that a variety of mental processes responsible for preferences, choices, and emotions are inaccessible to conscious awareness. Nisbett and Wilson contended that introspective reports can provide only an account of "what people think about how they think," but not "how they really think." Some cognitive psychologists disputed this claim, with Ericsson and Simon (1980) offering an alternative perspective. Nisbett's book The Geography of Thought: How Asians and Westerners Think Differently And Why (Free Press; 2003) contends that "human cognition is not everywhere the same," that Asians and Westerners "have maintained very different systems of thought for thousands of years," and that these differences are scientifically measurable. Nisbett's book Intelligence and How to Get It: Why Schools and Cultures Count (2009) argues that environmental factors dominate genetic factors in determining intelligence. The book received extensive favorable attention in the press and from some fellow academics; for example, University of Pennsylvania psychologist Daniel Osherson wrote that the book was a "hugely important analysis of the determinants of IQ". On the other hand, more critical reviewers such as Harvard's James J. Lee argued that the book failed to grapple with the strongest evidence for genetic factors in individual and group intelligence differences. With Edward E. Jones, he named the actor–observer bias, the phenomenon where people acting and people observing use different explanations for why a behavior occurs. This is an important concept in attribution theory, and refers to the tendency to attribute one's own behaviour to situational factors while attributing other people's behaviour to their disposition. Jones and Nisbett's own explanation for this was that our attention is focused on the situation when we are actors, but on the person when we are observers, although other explanations have been advanced for the actor observer bias.

Танымал мәдениетте

Нью-Йорк Таймс газетіне берген сұхбатында Малкольм Гладуэлл: «Менің өмірімдегі ең ықпалды ойшыл – психолог Ричард Нисбет. Ол, негізінен, менің әлемді қабылдауымды қалыптастырды», – деді.