Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Меэтупаки (mee tuu paki: ескектермен тұрып билеу) – ежелгі тонгалық топтық би, оны капитан Кук сияқты ертедегі еуропалық теңізшілер жазбаларында кездестіруге болады. Бұл би дәстүрлі түрде ерлерге арналған, алайда ерлер жеткіліксіз болса, әйелдер де қатыса алады. Меэ туу паки соғыс биіне ұқсас, бірақ қолдардың орнына шағын символдық ескектер қолданылады.
The meetuupaki (mee tuu paki: dance standing [with] paddles) is an ancient Tongan group dance, already reported by early European navigators like captain Cook. This dance has been traditionally designed for men although women may take part if there are not enough men. The mee tuu paki resembles a kind of war dance; albeit, it is done with little symbolic paddles as opposed to arms.
Киім
Бұл биге арналған көйлек әдетте кеудеден бастап тобыққа дейін денеге оралған үлкен нагату матасынан жасалады. Көбінесе белге жапырақтан жасалған белбеу (сиси) қосылады.
The dress for this dance invariably is a large sheet of ngatu wrapped around the body from chest to ankles. A girdle of leaves around the waist (sisi) is often added.
Қозғалыстар
Қозғалыстар көбінесе қолдағы қайырмалармен жасалады, бірақ бас пен аяқтардың ұсақ да нәзік қозғалыстарын дұрыс қосу – жақсы мен нашар орындаудың аражігін ашады. Қайырмалар ескек сияқты ишара жасау үшін қолданылмайды, олар айналып, солға-оңға немесе жоғары-төменге жылжиды. Бишілер бір қатарда бастайды, егер көп болса, онда екі қатар болады, бірақ уақыт өте қатарлар көшпелі, көз жауын алатын қозғалыстармен шашырап кетеді, алайда соңында олар тамаша үйлесімде қайтадан бірігеді.
The movements are largely with the paddles in the hand, but the proper addition of the small and subtle movements with the head and legs make the difference between a good and poor performance. The paddles are not used for row like gestures, but are rotated around, moved to left and right or up and down. The dancers start in one row, maybe two if there are many, but from time to time split up the rows in what seems chaotic movements, yet at the end they come back again in perfect unison.
Музыка
Әдетте би шебері ырғақты сақтау үшін кішкентай тілімделген барабанды (лали) ойнатады, ал бишілердің өзі әнді орындайды, мүмкін басқалардың да көмегімен. Бастапқыда ырғақ әдетте баяу болады, бірақ соңы жақындаған сайын бишілер мен жұртты қоздыру үшін жылдамдай береді.
It is usually the dance master who operates a little slit drum (lali) to keep the beat, while the dancers themselves sing the song, possibly with assistance of others. The beat is always slow in the beginning, but goes faster and faster when the end approaches to excite the dancers and the public.
Тарих
Әндердің сөздері көбінесе түсініксіз тілде, бірақ кейбір теңізші терминдерін ажыратуға болады. Футунада да меэтупакидің басқа нұсқасы бар, ол тапаки деп аталады, бірақ олар ерекше болса да, байланыс осы бағытта болуы мүмкін. Теория бойынша, меэтупакиді 12-16 ғасырларда Увеадағы халықаралық көзқарасты ақын Туи Тонга империясын құрметтеу үшін жазған. Туи Тонга Каулуфонуа I (Каулуфенуа фейкаи, Футунадағы жабайы К.) империяның және Туи Тонганың саяси функциясының аяқталуын білдірген бірнеше шешуші шайқастарда жеңілгеннен кейін, ол Футунаға меэтупаки беруге мәжбүр болды, ондағы бөліктер әлі де құпия сақталады. Футуналықтар сондай-ақ, енді Туи Тонга титулы кез келген Футуна титулынан төмен болуы керек екенін және егер тонгалық кеме олардың аралына келсе, оны жойып, құдайларға шалу керек екенін жариялады. (Бұл оқиға 19 ғасырда Уильям Маринердің (жазушы) жазбаларында көрсетілгендей орын алған. Тонгалық мақал: vete fakafutuna (Футуна тәсілімен бөлшектеңіз), әлі де толық бөлшектеуді білдіреді. Сондай-ақ, меэтупаки ежелгі заманда тонгалық паспорттың бір түрі болған деген теория бар. Тонгадан келген кеме жаулап алынған аралдардың біріне келгенде, экипажға Тонгадан келгенін, басқа жерден емес екенін көрсету үшін олардың дәстүрлі биін орындау ұсынылды. Олар сол кезде әлі де ескектерді қолында ұстағандықтан, оларды биде пайдалану өте логикалық көрінеді.
The words of the songs are in a largely unintelligible language, although some sailor terms can be distinguished. As there is also a version of the meetuupaki in Futuna, called tapaki even though different, a link in that direction seems to be most likely. The theory is that the meetuupaki was composed somewhere in the 12th to 16th century by an internationally oriented poet on Uvea to honour the Tui Tonga empire. When the Tui Tonga Kauʻulufonua I (Kauulufenua fekai, K. the wild, in Futunan) had lost some decisive battles, which heralded the end of the empire and of the political function of the Tui Tonga, he was forced to give meetuupaki to Futuna, where the parts are still guarded as secrets. In addition the Futunans declared that from now on the Tui Tonga title should be inferior to any Futunan title, and if ever a Tongan boat would make it to their island, it would be destroyed and offered to the gods. (This still happened in the 19th century as recorded by William Mariner (writer). A Tongan proverb: vete fakafutuna (take apart in the Futunan way), still refers to something to be dismantled completely. There is also a theory that the meetuupaki was a kind of Tongan passport of olden times. When a boat from Tonga arrived on one of the conquered islands the crew was invited to show their typical dance to prove that they came from Tonga and not from somewhere else. As they then still had their paddles in their hand, using them in a dance seem quite straight forward.