Кіріспе

Американдық романист

Джордж Липпард (10 сәуір 1822 – 9 ақпан 1854) – 19 ғасырдағы американдық романист, журналист, драматург, әлеуметтік белсенді және еңбек ұйымдастырушысы. Ол соғысқа дейінгі Америкада кең танымал жазушы болған. Эдгар Аллан Поның досы Липпард социалистік саяси философияны жақтады және туындыларында жұмысшы табының құқығы үшін күресті. Ол құпия қайырымдылық қоғамын құрды – Одақтың бауырластығын, оған діннің барлық атрибуттарын енгізді; еңбек ұйымдарының алға басушысы болған бұл қоғам 1994 жылға дейін сақталды. Ол екі түрлі әңгімелердің авторы: үлкен қалалардың әдепсіздігі, қорқынышты жағдайлары, жамандықтары мен тәлкекке салу туралы готикалық әңгімелер, мысалы, «Монах Холлдың монахтары» (1844), «Квакер қаласы» (1844) деген атпен қайта басылды; сондай-ақ, «романстар» деп аталатын тарихи көркем әдебиеттер, мысалы, «Брандивайннің Бланшасы» (1846), «Мексика жырлары» (1847) және танымал «Революция жырлары» (1847). Екі түрлі туынды да жазылған кезде сенсация тудырып, үлкен сұранысқа ие болған, бірақ бүгінде көбінесе ұмытылып кеткен. Липпард 1854 жылдың 9 ақпанында Филадельфияда 31 жасында қайтыс болды.

Ерте өмір және білім

Джордж Липпард 1822 жылдың 10 сәуірінде Пенсильвания штатының Батыс Нантмел қалашығында, әкесі Дэниел Б. Липпардтың фермасында дүниеге келді. Отбасы екі жылдан кейін Филадельфияға көшіп келді, оның әкесі фермадағы апаттан жарақат алғаннан кейін көп ұзамай. Жас Липпард Филадельфияда, Германтаунда (қазіргі Филадельфия қаласының бір бөлігі) және Нью-Йорктің Райнбек қаласында (онда ол Классикалық академияда оқыды) өсті. Ол методист діни қызметкері болу мүмкіндігін қарастырды, бірақ христиан дінінің "теориясы мен тәжірибесі арасындағы қайшылық" себепті одан бас тартты, содан кейін заң оқыды, бірақ ол адам әділеттігі туралы сенімдерімен келіспегендіктен оны да тастады. 1837 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Липпард біраз уақыт үйсіз богемиялық өмір салған, кездейсоқ жұмыстар істеп, тастап кетілген ғимараттар мен студияларда тұрды. Филадельфия көшелеріндегі өмір оған 1837 жылғы экономикалық дағдарыстың қаланың кедей халқына тигізген әсерін тікелей сезінуге мүмкіндік берді. Көрген қайғысына қатты күйініп, "Липпард халыққа арналған жазушы болуға шешім қабылдады".

Мансап

Содан кейін Липпард Филадельфиядағы «Spirit of the Times» күнделікті газетінде жұмыс істей бастады. Оның көркем суреттері мен полиция сотының хабарлары оқырмандарды қызықтырып, газет таралымын арттырды. Ол жиырма жасында «Филипп де Аграмон» атты алғашқы әңгімесін «The Saturday Evening Post» басылымында жариялады. Липпард «тарихи ойдан туған шығармалар мен аңыздар» деп атаған туындыларын «тарихтың егжей-тегжейлілігі мен нәзік түстерімен, гүлдер мен жұмсақ шықтың әлі де жаңа болған күйінде, бірақ құмарлық, поэзия және отбасылық тілмен бізге жеткізілген!» деп түсіндірді. Осы туындылар, сол кезде, не болды дегеннен гөрі, Липпардтың пікірінше не болуы керек еді деген туралы болды. Оның танымал аңыздар романдары: «Леди Аннабель» (1842); «Прейри-Еденнің Бел» (1848); «Брандивайнның Бланш» (1846); «Назареттік» (1846); «Мексика аңыздары» (1847); және «Революция аңыздары» (1847). «Революция аңыздары» ішіндегі бірі «1776 жылдың 4 шілдесі» деп аталды, бірақ ол бізге «Қоңырла, Әке, Қоңырла» деген атпен жетті. Бұл әңгіме алғаш рет 1847 жылдың 2 қаңтарында «Philadelphia Saturday Courier» газетінде жарияланды, содан кейін «Washington and His Generals» жинағында жарияланды. Ол «қара халат киген, бойы ұзын, жіңішке адамды» таныстырды, оның кім екені белгісіз, оның құмарлық сөзі Екінші Континенттік Конгрестің әлсіз мүшелерін Тәуелсіздік Декларациясына қол қоюға шабыс тартты. Липпардтың айтуынша, құжатқа қол қойылғаннан кейін, 4 шілдеде Азаттық қоңырауының соққан дыбысымен халыққа тәуелсіздік жарияланды, бұл оқиға болмаса да, оның аңызға айналған жарылуына себеп болды. Липпардтың тағы бір аңызы Иоганн Келпиус пен Виссахикон өзені бойындағы оның жақтастарының сенімдерін шамалы бұрмалайды; Джон Гринлиф Уиттиер өзінің ұзақ поэмасы «Pennsylvania Pilgrim» үшін Липпардтың Келпиус туралы аңызына сүйенді. Липпардтың тағы бір аңызы, Бенедикт Арнольд туралы «Қараңғы бүркіт», кейінгі оқырмандар тарапынан сынсыз қабылданды, бірақ оның замандас оқырмандарының көпшілігі осылай қабылдамас еді. Көптеген аңыздар «Saturday Courier» газетінде қайта жарияланды; оның өлімінен 22 жыл өткен соң, 1876 жылы «Революция аңыздары» тағы бір рет жарық көрді.

Квакерлер қаласы

Джордж Липпардтың ең әйгілі туындысы – «Квакер қаласы» немесе «Монк Холл монахтары» (1845) – соғысқа дейінгі Филадельфиядағы қалалық өмірдің құпиялы және терең сюжетті ашып көрсететін әңгімесі. Липпардтың идеялары бойынша, ол капитализмге қарсы болды, Филадельфия элитасының екіжүзділігін, сондай-ақ американ капитализмінің және урбанизацияның қараңғы жақтарын жария етуді мақсат етті. Липпардтың Филадельфиясында ақшаға құмар банкирлер, әдепсіз маскүнемдер, адал жандарды алдаушылар, садистік кісі өлтірушілер, ізгілікпен сыпайы сөйлейтін дін қызметкерлері және сұңғыла адамарлар бейнеленген. Автор олардың барлығын Республикаға қауіп тудырушы тұлғалар ретінде көрсетеді. Бұл роман «Том ағаның үйі» романынан бұрын Америкадағы ең көп сатылған туынды деп есептеледі. 1845 жылы жарық көрген кезде, алғашқы жылы 60 000 дана, ал келесі он жылдық ішінде кем дегенде 10 000 дана сатылды. Оның сәттілігі Липпардты 1840 жылдардың ең жоғары жалақы алатын американдық жазушыларының біріне айналдырды, ол жылына 3000-ден 4000 долларға дейін табыс тапты. «Квакер қаласы» 1843 жылғы наурызда Нью-Джерсиде өткен Синглтон Мерсердің ісіне негізделген. Мерсер 1843 жылғы 10 ақпанда Филадельфия-Камден паром кемесі «Джон Финч» бортында Махлон Хатчинсон Хебертонды өлтірді деген айып тағылды. Хебертон Мерсердің он алты жасар қарындасын азғынға салу арқылы (немесе зорлап) жеңген. Мерсер ақыл-есі дұрыс емес екенін мәлімдеді және кінәсіз деп танылды. Сот процесі Эдгар Аллан Поның «Жүректің айғағы» атты әңгімесінен кейін екі ай өткен соң өтті, бұл әңгіме де ақыл-есі дұрыс емес деп танылған басқа да кісі өлтіру істеріне негізделген. Мерсердің адвокаты ақыл-есі дұрыс емес деп танылудың «күлкі ошағына» айналғанын ашық мойындады. Дегенмен, қазылар алқасы бір сағаттан да аз уақыттан кейін айыпсыз деп шешім шығарды, ал Мерсердің отбасы мен адвокаты сол Филадельфия-Камден паром желісінен түскенде қуанышпен қарсы алынды. Липпард сот процесіндегі азғындық жағдайын әлсіздерге жасалған қысымның метафорасы ретінде пайдаланды. «Монк Холл монахтары» кейбір оқырмандарды «көкіректердің қозғалысы» туралы егжей-тегжейлі сипаттамаларымен ашуландырды, бірақ осындай сипаттамалар оқырмандарды қызықтырды және ол көптеген кітаптарды сата алды. Спектакльдік қойылым дайындалды, бірақ Филадельфияда тәртіпсіздіктерден қорқып, тыйым салынды. Оның алғашқы саны 1848 жылғы 30 желтоқсанда жарық көрді.

Әлеуметтік реформашы

1850 жылы Липпард «Одақ бауырластығын» құрды, кейіннен оны Америка бауырластығы деп атады – бұл құпия қайырымдылық қоғамы, кедейлік пен қылмысты оларды тудыратын әлеуметтік кемшіліктерді жоюды мақсат еткен. Ұйымдағы оның лауазымы «Жоғарғы Вашингтон» болды. Оның аңызға толы көрегендігі – мұндай ұйым адамдарға шынайы дінді адал түрде ұстануға мүмкіндік береді деген сенімді білдірді. Ұйым 1917 жылға қарай 30 000 мүшеге дейін өсті, бірақ кейіннен азайып, 1994 жылы таратылды. Ол танымал лектор, журналист және драматург болды, жазған әңгімелерімен де, әлеуметтік әділетті қатал түрде қорғауымен де әйгілі болды. Ол 1848 жылғы Ұлттық реформалық конгреске және 1853 жылғы Сегізінші Ұлттық өнеркәсіптік конгреске қатысты, сондай-ақ 1850 жылы Одақ бауырластығын құрды. Дегенмен, ол замандастарының кейбір әділетсіздіктерінен тыс қалған жоқ. «Монахтар залының монахтары» (сонымен қатар «Квакер қаласы» деген атпен жарияланған) ақша үшін жалғандыққа, алаяқтыққа, шантажға және кісі өлтіруге баруға дайын, жаман мінезді, дөңгелектеген еврей кейіпкері Габриэль Ван Гелтті бейнелейді. Липпардтың қара нәсілділерді бейнелеуі де сол кездегі кейбір стереотиптерді көрсетеді, бұл оның сенсациялық қылмыс романдарының бірінің ұзақ атауында айқын көрінеді: «Қылмыскерлер: Филадельфиядағы нағыз өмір туралы әңгіме»: онда қылмыскерлердің істері мен 1849 жылдың 10 қазанындағы сайлау түніндегі үлкен тәртіпсіздік егжей-тегжейлі сипатталған: сондай-ақ, бұл тәртіпсіздікке қатысқан үш танымал тұлғаның оқиғалары: Кромвелл Д. З. Хикс, Қылмыскерлердің жетекшісі; Дон Хорхе, Куба экспедициясының жетекшілерінің бірі; және «Булгин», Моэнсингтің әйгілі қара нәсілді бұзақысы. «Булгин» – теңіздік бу машинасы немесе кішкентай портовый локомотивтің қысымды айту үшін қолданылатын сөзі. Бұл термин бірнеше халық әндерінде еске алынады, соның ішінде «Элиза Ли» деп белгілі «Clear the Track, Let the Bulgine Run» әнінде. Липпард өз заманының көптеген еңбек реформаторларынан айырмашылығы, Мексика-Америка соғысын ынталы түрде қолдады. 1848 жылы сөйлеген сөзінде ол Батыс кеңеюі жұмысшы табының американдықтарына өздерін жер иелері ретінде орнықтыруға және осылайша қалалық фабрикалардың қатал жағдайларынан құтылуға мүмкіндік береді деп мәлімдеді. Оның «Мексиканың аңыздары: Тейлордың шайқастары» (1847) және «Прейри-Едемнің Бел» (1848) романдары готикалық стильдік ерекшеліктерді қолданып, соғысты Америка революциясының теңдік уәдесінің батыл орындалуы ретінде көрсетті. Кейін Липпард соғысқа қатысты көңілсіздік танытты. 1851 жылы ол «Мексика аңыздарының жалғасы» атты эскиз жариялады, онда ол романдарының қақтығысты бейнелеуі «жас жүректерді қан төгуге құмартуы мүмкін» деген алаңдаушылығын білдірді.

Әдеби өмір

Оның көптеген әңгімелері Америка Құрама Штаттарының алғашқы басшыларына, Джордж Вашингтон мен Бенедикт Арнольдқа тоқталды. Липпард Вашингтонды ерекше құрметтеді және оған сол кезге дейін ешбір көркем әдебиет авторы арнамағаннан да көп беттерді арнады, бірақ оның әңгімелері көбінесе сенсациялық және готикалық элементтерге толы болды. 1852 жылы Липпард Филадельфияда Томас Пэйннің 115 жылдығында сөз сөйлеп, саяси мұрасын және беделін қайта жаңғыртуға тырысты, олардың "Ақыл дәуірі" кітабынан кейін біразға дейін әлсіреген еді. Пэйннің өмірбаянында Пэйн Джон Адамс, Бенджамин Раш және Бенджамин Франклинге Американың тәуелсіздігін іздеуге көндірген адам ретінде бейнеленді. Ол сондай-ақ Филадельфия баспасымен дауға түсті, олар Липпардтың тек олармен ғана жариялануға келіскенін дұрыс емес айтты. Осының салдарынан басқа таратушылар да зардап шекті, ал Липпард Петерсонды "менің есебімнен мыңдаған доллар тапқан" "жалдамалы жаратылыс" деп атады.

Өлім

Өмірінің соңғы жылдары денсаулығы нашар болған Липпард туберкулезбен ауырады. Ауруға байланысты үйіне қамалып, Липпард өмірінің соңғы айларын қашқан құлдар туралы заңға қарсы газет мақаласын жазумен өткізді. Ол 1854 жылдың 9 ақпанында өз үйінде, сол кездегі 1509 Лоренс көшесінде қайтыс болды. Ол Филадельфиядағы 24-ші және Даймонд көшелеріндегі Odd Fellows зиратына жерленді, бірақ жылдар өткен соң оның мәйіті мен әсерлі жерлеу монументі осы зираттан көптеген басқа қабірлермен бірге алынып, Rockledge, Пенсильваниядағы Odd Fellows зираты – Lawnview Memorial Park-қа көшірілді. Оның қазіргі ескерткішін Одақ бауырластығы орнатты. Липпард өзінің жазуына Чарльз Брокден Браунның (1771–1810) әсерін мойындады және оған бірнеше кітап арнады. Липпардтың жазуларында стильдің кейбір жарқыраған тұстары бар, бірақ оның сөздері сапасынан гөрі көлемімен, ал жазуы әдеби стилінен гөрі қаржылық табысымен есте қалады. Ол сөз өнері арқылы күнкөріс табуға болатынын дәлелдеді. Егер оны бүгін еске алатын болса, онда оның тілі мен әдеби стилінен гөрі прогрессивті әлеуметтік ой-пікірлері үшін көбірек еске алады. Бір замандас сыншы Липпардтың әлеуметтік сыншы ретіндегі еңбегін былай бағалады: "Оның міндеті – әлеуметтік кемшіліктерге қарсы күресу, жоғары мәртебелілердің киімдерін жыртып, жамандықтардың шірігенін біздің қалтқысыз көз алдымызға көрсету, тирандықты мойнынан ұстап, өлтіру еді". Рейган Джордж Липпардтың "Вашингтон және оның генералдары" (1847) кітабынан "Белгісіз сөз" деген цитата келтірді, онда 1776 жылы делегаттарды Тәуелсіздік декларациясына қол қоюға итермелеген анонимді делегаттың сөзі соңғы ынталандырушы күш болғаны айтылады. Липпард романдар жазушы ретінде жетістікке жеткеннен кейін, халыққа арналған әдебиетті әлеуметтік реформа құралы ретінде пайдалануға тырысты.