Кіріспе

Сирия азаматтық соғысы жөніндегі Венадағы бейбітшілік конференциясы
1961 жылы Вена, Австрияда өткен кездесу

Вена саммиті – 1961 жылдың 4 маусымында Вена қаласында, Австрияда АҚШ президенті Джон Ф. Кеннеди мен Кеңес Одағының басшысы (бірінші хатшы және премьер-министр) Никита Хрущев арасында өткен саммит. Екі үлкен державаның басшылары екі ел арасындағы қарым-қатынастардың көптеген мәселелерін талқылады.

Хрущев пен Кеннеди саммит алдында

Кеннеди мен Хрущев 1961 жылғы маусымда Вена саммитінде алғаш рет кездесті. Олар бетпе-бет кездесуге дейін Хрущев 1960 жылғы 9 қарашада Кеннедиге хат жолдаған еді. Ол Кеннедиді президент сайлауындағы жеңісімен құттықтап, «АҚШ пен КСРО арасындағы қарым-қатынас Франклин Рузвельт заманындағы бағытта қайтадан дами берсін» деген үмітін білдірді. Сондай-ақ Кеннедиге КСРО АҚШ-пен «қарусыздану, герман бейбіт шарты және халықаралық жағдайды жақсартуға мүмкіндік беретін басқа да мәселелер» бойынша келіссөздер жүргізуге ниетті екенін айтты. Бұл екі лидердің дипломатиялық кездесуді ұсынған алғашқы реті болды. Кеннеди «Хрущевпен отырып әңгімелессе» екі мемлекет басшысы мемлекетаралық дауларды шеше алады деп ойлады. Бірақ Кеннедидің кеңесшілері президент сайлауынан кейін Хрущевпен дереу кездесуге қарсы болды. АҚШ-тың Мәскеудегі елшісі Льюэллин Томпсон Кеннедидің Хрущевтің мінез-құлқы мен ниеттерін дұрыс бағаламауы мүмкін деп опасызданды. Сол сияқты, АҚШ дипломаты Чарльз Болен «Кеннеди Хрущевтің әлемдік коммунизмді таратуға деген қажырлы ниетін жетерсіз бағалаған» деп ескертті. 1961 жылдың басында Ульбрихт Хрущевтен Шығыс және Батыс Берлин арасындағы шекараны жабуды талап етті. Хрущев Ульбрихттің алаңдауын түсінді, бірақ Батыс елдерінің араласуы Шығыс Берлиндегі жағдайды одан бетер нашарлатады деп қорқады. Томпсон 1961 жылғы ақпан айында Берлин және Германия мәселесінде «ешқандай прогресс болмаса», Хрущев «өздігінен бейбіт келісімге қол қоятыны сөзсіз» деп ескертті. Жеке бейбіт келісім идеясы Батыс Германиядағы АҚШ мүдделеріне қауіп келтірді. Егер КСРО Шығыс Берлинге толық бақылауды Шығыс Германия үкіметіне берсе, АҚШ Батыс Берлинмен тек Шығыс Германия үкіметінің рұқсатымен ғана байланыса алады және басқара алады. Берлин мәселесі – АҚШ КСРО-ға Берлинмен жеке бейбіт келісімге қол қоюға рұқсат бере ме, жоқ па – Вена саммитінде Хрущев пен Кеннедидің пікірталастарының басты тақырыбы болды. АҚШ саясаткерлері Германия мен Берлиннің бөлінісін қалыпты жағдай деп есептегендіктен, Берлинмен жеке бейбіт келісімге қол қоюға ықылымсыз қарады. Бейбіт келісім күш тепе-теңдігіне нұқсан келтіріп, АҚШ-тың Шығыс Берлиндегі барлық ықпалын жоғалтуына әкелуі мүмкін еді.

Лаос мәселесі

Бір аз танымал болған дау-дамай Вена саммиті кезінде де туды. "Берлиндегідей, Лаоста [Кеннедиге] Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы тікелей қарулы қақтығысқа жақын жағдай мұра болып қалды". Эйзенхауэр президенттігі кезінде АҚШ Лаостағы оңшыл консервативті үкіметті (патшалық үкіметті) қолдап, халыққа танымал Патет Лаоның коммунистік қатеріне қарсы тұрды. Лаоста "Эйзенхауэр үкіметі американдық басшының билігін сақтап қалу үшін миллиондаған доллар көмек берді". Кеңес Одағы мен АҚШ екеуі де Лаостағы орынбасарлық соғыстың екі елді де қарулану жарысына итермелегенін білген. Осы жағдайды ескере отырып, Хрущев пен Кеннеди Вена саммитінде Лаос мәселесін жан-жақты талқылады.

Шошқалар шығанағы шабуыл

1961 жылы сәуірде Американың қолдауымен жасалған Шошқалар шығанағына шабуыл Хрущев пен Кеннедидің қарым-қатынасына да үлкен соққы берді. 1961 жылы 18 сәуірде Хрущев Кеннедиге телеграмма жіберіп, былай деді: "Мырза Президент, бүкіл әлемнің бейбітшілігіне қауіп төнген алаңдаушылық уақытта сізге осы хабарламаны жолдаймын. Кубаға қарулы агрессия басталды". Кеннеди американдықтардың "100 мың кубалықтың" Кастро диктатурасына қарсы тұруына көмектесіп отырғанын айтты. Ол американдықтардың бостандық пен кубалықтардың өз тағдырын өзі шешу құқығы үшін күрескенін мәлімдеді. Кеннеди кубалық шабуылдың қырқыс дау тудыратынын жақсы білді. Сондықтан Кеннеди Хрущевпен мүмкіндігінше ертерек кездесуді өте маңызды деп есептеді. Ол ашық байланыс арналарының АҚШ пен КСРО арасындағы кейбір келіспеушіліктерді реттеуге көмектесетініне үміттенді. Хрущев пен Кеннеди 1961 жылы 4 маусымда Венада кездесті.

Талқылаулар

Хрущев пен Кеннеди Вена саммитінде Берлин дағдарысын талқылауға көп уақыт арнады. Хрущев сөйлесуді Кеңес Одағының позициясымен бастады, біріккен Германия "[Үшінші дүниежүзілік соғысқа] алып келеді" деп мәлімдеді. Ол Германияның Екінші дүниежүзілік соғысты бастағанын еске салды. Осы соғыс аяқталғанына бар-жоғы 15 жыл өткен соң, Германия НАТО мүшесі ретінде қайтадан "әскери қауіп" тудырды. Кеннеди Хрущевті АҚШ пен КСРО тұрақсыз жағдайдағы шиеленісті азайту үшін бірлесіп жұмыс істей алатынына көндіруге тырысты. "Кеңес Одағы партизандарды қаруландыруды тоқтатып, Солтүстік Вьетнамды олардың әрекеттерін тоқтатуға көндірмесе, ештеңеге қол жеткізілмейді", - деп мәлімдеді Кеннеди. Лидерлер ресми келісімге келмесе де, Лаос мемлекетінің болашағы бойынша – атысты тоқтату және бейтараптыққа қол жеткізу туралы уағдаластыққа келді. Бұл келісім Вена саммитінің жалғыз табысының бірі болды.

Нәтижелері

Сеймур Топпингтің «Хрущев пен Вена» мақаласы The New York Times газетінде 3 маусымда жарияланды – конференция басталған күнінен бір күн бұрын. Топпинг конференцияда басым тақырыптарды – Берлин және Лаос мәселелерін дұрыс анықтады. Ол Хрущевтің әр мәселе бойынша пікірлерін де нақты көрсетті және кеңестік көзқарасты Берлинге қатысты айқын жеткізді. Саммит басталғанға дейін американдықтар да, кеңестіктер де бір-бірінің позициясы туралы толыққанды ақпаратқа ие болды. Дегенмен, саммиттің нәтижесін, тіпті көшбасшылардың бір-біріне қатысты реакцияларын ешкім болжамады. Американдықтар үшін бұл кездесу бастапқыда дипломатиялық жеңіс ретінде қабылданды. Кеннеди кеңестік қысымға ыңғайласуға немесе американдық тыйым салу саясатына әсер етуге жол бермеді. Ол Хрущевтің ықпалын тиімді түрде тежеді және АҚШ Берлиннен кетуге келіспейтінін анық білдірді, Хрущевтің «Батыстың әлсіз жері» деп атаған нәрсесіне қандай қысым көрсетсе де. Керісінше қарасақ, саммит сәтсіздікке ұшырауы мүмкін. Екі көшбасшы да келіссөздердің нәтижесіздігіне наразылық білдірді. Кеннеди кейін Хрущев туралы: «Ол мені ойсырата жеңді» деді және New York Times тілшісі Джеймс ‘Скотти’ Рестонға дереу: «Бұл менің өмірімдегі ең жаман нәрсе. Ол мені шарпып жіберді» деді. Ал Хрущев саммитті оң көзқараспен бағалады. Оның естеліктерінде ол екіұштылық танытып, «Венадағы кездесуімізден жалпы алғанда қанағаттандым. Нақты келісімге келмесек те, оның әлемдік мәселелерді бейбіт жолмен шешуге және Кеңес Одағымен қақтығыстан аулақ болуға мүдделі екенін сездім» деп жазды. Алайда, тарихшы Уильям Таубман Хрущевтің Кеннедиді «қолға алуға» болатынын сезінгенін айтады. АҚШ Берлин азаматтарының толық құқықтарын қорғауға құлшынбағаннан өзге, Кеннеди өзінің кабинетінің кеңесін елемеді және Хрущевпен идеологиялық пікірсайысқа түсуден аулақ болуға тырысты. Хрущев осы пікірсайыста Кеннедиден басым түсіп, әлсіз және тәжірибесіз көшбасшыны жеңіп шықты деп ойлады. Саммит соңында Кеннедидің мұңды бетін байқаған Хрущев, Кеннедидің «көңілі тек уайымдағаннан ғана емес, терең қынжылғаннан да көрінеді. Мен оны ренжіткім келмеді. Біздің басқа көңіл күйде ажырасуымызды қалаған едім. Бірақ оған көмектесуге шамам келмеді. Саясат – аяусыз іс» деді. Шошқалар шығанағына жасалған шабуылдан, Берлин қабырғасының салынуынан және Куба зымыран дағдарысынан кейін Кеннеди АҚШ-тың бақылауды қолға алу және коммунизмнің таралуын тоқтатудағы тағы бір сәтсіздігі оның одақтастарымен және өзінің беделіне қайырсыздау соққы боларын сезінді. Сондықтан ол «құмға сызық салып», Вьетнам соғысында коммунистердің жеңіске жетуіне жол бермеуге бел буды. Ол Рестонға: «Біздің күшімізді сенімді етуде қиындықтар бар, ал Вьетнам осы мақсатқа қолайлы орын сияқты» деді.