Кіріспе

Өнеркәсіптің өзін-өзі реттеуі – өнеркәсіптің, сауданың немесе экономиканың секторының мүшелері заңды, этикалық немесе қауіпсіздік стандарттарына өздерінің сәйкестігін сыртқы, тәуелсіз агенттіктерге, мысалы, үшінші тарап субъектілеріне немесе мемлекеттік реттеушілерге бақылауға және орындауға берудің орнына, өздері бақылайтын процесс. Өзін-өзі реттеу стандарттарды сақтауды жеңілдетіп, оларға жауапкершілікті арттыруы мүмкін, бірақ ол мүдделер қақтығысына да әкелуі мүмкін. Егер корпорация немесе мемлекеттік бюрократия сияқты ұйым өз құрамындағы этикалық емес мінез-құлықты жоюға шақырылса, қысқа мерзімде этикалық бұзушылықтарды ашып, түзетудің орнына, оларды жасырып, мінез-құлықтың сыртқы көрінісін жою олардың мүддесіне тиесілі болуы мүмкін. Бірақ, егер этикалық бұзушылық жұртшылыққа белгілі болса, онда топтың мүддесінде бұл этикалық мәселені тоқтату, ал қалған бұзушылықтарды жасыру болуы мүмкін. Тағы бір ерекшелік – халықаралық брендтер мен шағын және орта кәсіпорындар сияқты әртүрлі мүшелік құрамы бар салаларда, бренд иелері білімсіздіктен зиян келтіруі мүмкін, ресурстары шектеулі кіші компаниялардың салдарынан сектордың беделіне нұқсан келтірмеу үшін бірлесіп өзін-өзі реттеуді енгізуге мүдделі болуы мүмкін. Сол сияқты, заңгерлер мен журналистер сияқты кәсіби топтардың сенімділігі, егер жаңа мүшелерді қабылдау үшін алғышарт болса, этикалық ережелерді өзін-өзі реттеу ретінде тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ете алады.

Артықшылықтары мен кемшіліктері

Ұйым өзін-өзі реттеу арқылы оларға қойылатын стандарттарды бақылай алады. Егер олар өздерінің ішкі проблемаларын жұртшылыққа жария етпеуге қол жеткізсе, бұл сондай-ақ осындай зиянды жоюға бағытталған жаңалықтармен жұмыс істеу кампаниясының орнына да қызмет етеді. Сыртқы бақылау механизмін құруға кеткен шығындардан сақталуға болады. Өзін-өзі реттеу, егер ол саланың барлық қатысушылары үшін репутациялық зиян мен осыған байланысты тәуекелдерді болдырмаса, бұл белсенді өзін-өзі реттеуге күшті ынталандыру болады [ештеңені жасыру қажет деген қағиданы қабылдамай]. Өзін-өзі реттеуге жасалған әрекеттер, кез келген ұйымды өздігінен бақылауға тартудағы мүдделер қақтығысының салдарынан сәтсіз аяқталуы мүмкін. Егер бұл сәтсіздік жұртшылыққа белгілі болса, сыртқы, тәуелсіз ұйымға оларды бақылау міндеті жүктеледі, кейде ұйымға қатысты өте қатаң шаралар қолданылады. Нәтижесі апатты болуы мүмкін, мысалы, сыртқы, тәуелсіз бақылаусыз әскери құрылым, ол халыққа қарсы адам құқықтарын бұзуы мүмкін. Барлық бизнес субъектілері өз еріктерімен ең жақсы тәжірибе стандарттарын орындамайды, бұл кейбір пайдаланушыларды қауіпке ұшыратады. Үкіметтер саланың өзін-өзі реттеуіне мүмкіндік беруді қалауы мүмкін, бірақ өзін-өзі реттеудің тиімділігін қадағалауды жалғастырып, қажет болған жағдайда сыртқы реттеуді енгізуге дайын болуы керек. Мысалы, Ұлыбританияда 2015 жылы Парламенттің Есеп комитеті ірі есептік фирмалардың салықтан қашумен байланысты рөлін зерттеді және «Үкімет салық саласын реттеуде белсенді рөл атқаруы керек, себебі оған өзін-өзі реттеуге сенуге болмайды» деген тұжырым жасады.

Ұйымдар

Ұйым өзін-өзі реттегенде, өз мүшелерін тікелей бақылайды және жазалайды. Мысалы, көптеген шағын ұйымдар барлық мүшелердің дауысымен кез келген мүшені шығарып тастауға құқылы. Тағы бір кең таралған форма – ұйымның сыртқы қадағалау ұйымын құруы. Бұл ұйым бас ұйыммен құрылып, басқарылады, сондықтан тәуелсіз деп есептелмейді. Тағы бір түрінде, ұйым қалған бөлімдерін қадағалау үшін комитет немесе бөлім құрады. АҚШ үкіметіндегі Этика комитеті сондай-ақ мысал болып келтіріледі, ал түрлі полиция бөлімдері осыған ұқсас функцияларды орындау үшін Ішкі істер бөлімін пайдаланады. Американдық Адвокаттар қауымдастығы (ABA) заңгерлік қызметке қатысты үлгілік этика кодектерін әзірлейді. ABA-ның 410 000 мүшесі бар. АҚШ-тағы әрбір штаттық адвокаттар қауымдастығы өзін-өзі қадағалайтын ұйым болып табылады. Америка Жарнама Федерациясы (AAF), Америка Жарнама Агенттіктері Қауымдастығы (AAAA), Ұлттық Жарнамашылар Қауымдастығы (ANA) және Интерактивті Жарнама Бюросы (IAB) Ұлттық Жарнама Бөлімімен (NAD) бірлесіп, ұлттық жарнамадағы шындықты сақтау бойынша нұсқауларды әзірлеу және күшіне енгізу үшін жұмыс істейді. Тікелей Сату Қауымдастығы (DSA) үшінші тарап – Тікелей Сатуды Өзін-Өзі Реттеу Кеңесімен (DSSRC) бірлесіп, тікелей сату саласына қатысты нұсқауларды әзірлеу және күшіне енгізу үшін жұмыс істейді.

Ұйымдар ішінде

Өзін-өзі реттеу – бұл ұйымның заңдық, этикалық немесе қауіпсіздік стандарттарын сақтауын қадағалау міндетін өз еркімен немесе сұраныс бойынша өз мойнына алуы, яғни осы стандарттарды бақылап, күшіне енгізу үшін үкіметтік орган сияқты сыртқы, тәуелсіз мекеменің араласуын болдырмау. Өзін-өзі реттеу, әсіресе қоршаған ортаны қорғау, биотехнология сияқты нақты техникалық салаларда, сондай-ақ бизнес және сауда саласында қолданыстағы ережелер мен заңдарды нақтылауға ықпал етуі мүмкін. Мінез-құлық кодексі сияқты өзін-өзі реттеу шаралары құқықтық нақтылықты қамтамасыз ету және азаматтық, еңбек және тіпті қылмыстық құқықта жауапкершіліктен босату арқылы маңызды жанама құқықтық салдарға ие болуы мүмкін.