Кіріспе

Эндрю Брюс Дэвидсон (Andrew Bruce Davidson) ДД ЛЛД ДЛит (25 сәуір 1831 – 26 қаңтар 1902) – Шотландияның еркін шіркеуінде қызмет атқарған пастор және Эдинбург университетінің Нью-колледжінде еврей және шығыс тілдері профессоры.

Өмір және мансап

Дэвидсон 1831 жылғы 25 сәуірде Шотландияның Абердиншир графтығындағы Элон приходындағы Киркхиллде дүниеге келген. Ол бастапқыда доктор Мелвин басшылығымен Абердин грамматикалық мектебінде, содан кейін Абердин университетінде білім алып, 1849 жылы тәмамдаған. Бітіргеннен кейін ол Элон қаласындағы еркін шіркеу мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. Сол қызметте ол өзі білетін классикалық тілдерге қоса француз, неміс, голланд және испан тілдерін үйренді. 1852 жылы ол Эдинбургтегі Нью-колледжге дін қызметкері болуға дайындық үшін түсіп, 1857 жылы лицензия алды. 1854 жылы студент кезінде Дэвидсон демалыс уақытында Геттинген университетінде Генрих Эвальдтың лекцияларын тыңдады. 1857 жылы лицензия алғаннан кейін ол алдымен Карстерс-Джанкшн/Виллиджде, кейін Блэргоуридің жанындағы Крейгсмиллде миссионер болып қызмет етті, содан кейін алты ай бойы доктор МакГилваридің басшылығымен Гилкомстон еркін шіркеуінде сынақтан өтуші пастор болды. 1858 жылы Дэвидсон Нью-колледжде еврей тілінің оқытушысы болып тағайындалды, мақсаты – еврей тілін бірінші курс студенттеріне оқыту болды. Осы қызметте ол 1861 жылы еврей тілі бойынша алғашқы кітабын шығарды – «Еврей акценттеуінің негіздері», ал профессорлық қызметі кезінде «Еврей грамматикасы» (1-басылым, 1874) және «Еврей синтаксисі» (1894) кітаптары жарық көрді. Оның еврей синтаксисін зерттеу көрсеткендей, Дэвидсон сирия, арамей, араб, эфиоп және ассирия тілдерінің салыстырмалы синтаксисін жақсы білген. 1862 жылы Уильямс пен Норгейт баспасында оның Әйүп кітабына (1–14 тараулар) арналған алғашқы еңбегі жарық көрді. Ол бұл жобаны аяқтамаса да, ол «Ағылшын тіліндегі Ескі өсиетке қатысты алғашқы ғылыми түсіндірме» деп есептелді. Келесі жылы еврей тілі кафедрасы бос қалғанда, Дэвидсон еркін шіркеу ассамблеясының бірауыздан қабылдаған шешімімен профессор болып тағайындалды. 1871 жылы ол Ескі өсиетті қайта қарау комитетінің құрамына сайланды және 1884 жылға дейін осы лауазымда болды, нәтижесінде 1885 жылы Киелі кітаптың қайта қараулы нұсқасының Ескі өсиет бөлігі жарық көрді. Оның Эдинбургтегі Нью-колледжде оқыған сабақтарының көп бөлігі оның өлімінен кейін «Библиялық және әдеби эсселер», «Ескі өсиеттің болжамдары» және «Ескі өсиеттің теологиясы» атты жинақтарда жарық көрді. Дэвидсон жазушының мағынасын анықтауды экзегеттің ең маңызды міндеті деп есептеді және грамматика, тарих және тарихи қиял арқылы мұны істеуге болатынын көрсетті. Ол жоғары сынның әдістері мен нәтижелеріне қатысты аса қажет болған кезде бағыт-бағдар берді. Оның әдістерін меңгерген, бірақ оның нәтижелері туралы мәлімдемелерді қабылдауда сақтық танытқан ол еркін шіркеуде ғылыми сынға ерте назар аударды, бірақ өзінің білімінің барлық салмағын және өткір зиясын сыншылдыққа қарсы күреске жұмсады. Ол еврейлердің ой-өрісіне және көзқарастарына терең бойлап, Ескі өсиет теологиясы саласындағы еңбегі теңдесіз.

Сыншылдық көзқарастарының дамуы

Пятикнижиенің авторлығына қатысты Дэвидсонның сындық көзқарастары қалай және қашан қалыптасқандығы сұрақ тудырады. Олардың қандай болғаны да нақты емес. Ол өзінің оқыту жолын бастағанда Мұсаның Пятикнижені жазғанын қорғап жазған. Бірақ 1863 жылы сол журналдағы келесі мақаласында Мұса авторлығын ішінара мойындады. Оның бір студенті (Генри Драммонд) жазған лекциялардың жазбаларынан Дэвидсонның Пятикнижелік сын туралы сыныпқа баяндағаны, бірақ консервативті көзқарастарға бейімделгені анық көрінеді. Шындығында, Драммонд «Дэвидсон студенттерін Эвальд жеткен деңгейден асырмады» деп жазған. Келесі дәлел Дэвидсонның Франц Делицштің «Genesis туралы жаңа түсіндірмесі» және Август Диллманның «Сандар, Ережелер және Жошуа» еңбектеріне жасаған шолуынан алынған, оны Штрахан «Веллхаузеннің жалпы ұстанымын қабылдауының алғашқы белгісі ретінде маңызды деп санайды, одан қате түсінік пен асыра сөйлеуден сақтанды». Осы шолулардың біріншісінде ол «Мұсаның Синай тауында (Шығ. 20 және т.б.) бір заң жүйесін және Моав жазығында мүлдем басқаша (Заңды қайталау) заң жүйесін бергенінің ықтимал еместігін және Заңды қайталау кітабының билер мен ерте монархия дәуірінде болғанын елестете алмайтынын» атап өтті. Диллманның еңбегіне жасаған екінші шолуында ол «сол ғалымның діни кодекстің сегізінші ғасырда пайда болғаны туралы теориясына қанағаттанбағанын және кейінгі мерзімге бейімделгенін» айтты. Бұл қысқаша пікірлер Дэвидсонның жасаған жалғыз ашық мәлімдемелері болып табылады. Дэвидсонның Пятикнижелік сынға арналған курсының қолжазбасы жарияланбаған және басқа да түрінде сақталмаған. Оның мазмұны туралы білетініміз Генри Драммондтың өмірбаянында айтылған: «Грамматикадан басқа, доктор Дэвидсон бірінші курс студенттеріне Пятикниженің жоғары сынға кіріспе бірнеше лекция оқыды. Осындай лекциялар арқылы доктор Дэвидсон 1870-ші жылдардың басында Ескі Келісімді зерттеудің үлкен қозғалысын бастады, ол соңғы отыз жыл бойы Шотландия теологиясын сипаттайды. Ол студенттерін Эвальд жеткен деңгейден асырмады, бірақ бұл сол кездегі шіркеулерде кең таралған механикалық шабыт идеясын жоюға жеткілікті болды. Мұғалімнің рухани мағынаны түсінудегі керемет қабілеті студенттердің Киелі кітапты пайдалануын оқиғалырақ және рационалдырақ етіп, Ескі Келісімдегі нағыз аянды дәлелдеудің берік негізін қалады». Осы тақырыпта қойылған соңғы сұрақ – Дэвидсон Пятикниженің шығу тегі туралы құжаттамалық теорияның қағидаларын толық қабылдады ма? Бұл сұраққа жауап беруге болатын болса, ол қабылдамады. Бұл жауапқа екі себеп бар. Біріншісі, ол бұрын айтқандай, Веллхаузеннің еврей тілі мен тарихына деген қызығушылығын қайта жаңғыртқан Генрих Эвальдтың бағынында оқыған, бірақ Эвальд құжаттамалық гипотезаның негізін қабылдаған емес. Екінші себепті профессор Эндрю Харпер былай баяндады: «Сол себепті, ол Веллхаузен сияқты ғалымдардың ұлылығын мойындағанмен, Веллхаузен немесе басқа да ортодоксияларға, олар көп ұзамай сын мектептерінде өркендеген, әсер етпеді». Соңында, «ол төрт негізгі Пятикнижелік құжаттар шегінде әдеби талдауды одан әрі тереңдеткен көптеген сыншылардың нәзік айырмашылықтарына күмәнданып, тіпті сарказммен қарады». Осыны растайтын дәлел ретінде, Жюлиус Веллхаузеннің әлемдегі түрлі хатшыларына жазған хаттарының жинағында Эндрю Брюс Дэвидсонға бірде-бір хат жазылмаған, ал 118 хат Уильям Роберстон Смит пен оны қолдауға жазылған. Рудольф Смендтің жинағында аталған жалғыз Дэвидсон – профессор Сэмюэл Дэвидсон, оған 2 хат жолданған.

Өлім

Дэвидсон 1902 жылдың 26 қаңтарында Эдинбургтағы Корренни бақшасындағы үйінде қайтыс болды. Ол қаланың оңтүстік жағындағы Гранж зиратында жерленген. Қабір солтүстік-батыс бөлігінің оңтүстік жиегінде, орталық мазарлардың үстіндегі төбеге қарай орналасқан.

Шығармалары

Дэвидсонның "Еврей тілінің негізгі грамматикасы" әлі де басылымда, қазір оның 27-ші басылымына жетті (1993 жылы жарық көрген, Джеймс Мартин қайта қараған). Оның "Еврей тілінің синтаксисі" де әлі де басылымда, қазір төртінші басылымына жетті (1994 жылы жарық көрген, Дж. С. Л. Гибсон қайта қараған). Бұл еңбектері бірнеше құрметті атақтармен марапатталды: LL. D. (Абердин), D. D. (Эдинбург), Litt. D. (Кембридж). Дэвидсон «Кеймбридж Киелі кітабы» (мектептер мен колледждер үшін) жасауға үлес қосты, сонда ол Әйүп, Езекиіл, Нахум, Хабаккук және Софония кітаптарына түсіндірмелер жазды. Сондай-ақ, ол T&T Clark баспасынан шыққан анықтамалықтар сериясында «Еврейлерге арналған хат» кітабына түсіндірме жазды (1882); және ол «Хейстингс Киелі кітап сөздігіне» көптеген мақалалар жазды, олардың ішінде «Соглашение», «Ескі өсиеттің эсхатологиясы», «Құдай» және «Пайғамбарлық» таралды. Оның өлімінен кейін жарық көрген еңбектеріне екі томдық уағыздар кіреді: «Құдайға күту» және «Құдай шақырғандар», «Библиялық және әдеби эсселер» және «Ескі өсиеттің пайғамбарлықтары» атты эсселер жинағы. Бұл еңбектерді Ж. А. Патерсон өңдеді. Оның өлімінен кейін тағы бір том, «Ескі өсиеттің теологиясы» атты, С. Д. Ф. Салмонд өңдеді.

Даулар

Дэвидсонның жазбаларының тізімі жарияланғаннан кейін, оның құрастырушысы Джеймс Страхан мен Джеймс Александр Патерсон арасында дау туындады, ол Дэвидсонның кейбір қолжазбаларын өлімнен кейін жариялау үшін өңдеген болатын. Өңдеу сапасы туралы Страхан өзінің өмірбаянында былай деп атап өтті: «Профессор Дэвидсонның «Жалған пайғамбарлық» тақырыбындағы лекциясынан артық лекция болған емес. Ол 1895 жылы «Expositor» журналында жарияланды. Бірақ, өлімнен кейін жарық көрген «Ескі Келісімдегі пайғамбарлық» кітабында, көне және нашар сапалы қолжазба тағы да адал оқырманға ұсынылыпты, ал толыққанды «Expositor» мақаласы қараңғыда қалды». Бұл пікірді Джордж Вишарт Андерсон қолдады. Тағы бір дау Дэвидсон өткізген лекциялардың ретіне қатысты болды. Страхан: «Доктор Дэвидсон бәрінен жоғары еврей пайғамбарлығы бойынша лекция оқыған. Ол студенттеріне Пайғамбарлықтың нағыз мәнісі мен аян тарихындағы оның қызметі туралы жаңа және құлшындыратын түсінік берді. Көптеген студенттері өлімнен кейін жарық көрген «Ескі Келісімнің пайғамбарлығын» оқып, көңілі тоймайтынан қорқамын. Олар: «Бұл бізге тыңдаған Ескі Келісімнің пайғамбарлығы емес» дейді. Айырмашылық тек тірі дауыстың жоқтығында ғана емес – лекцияның өзі де өзгертілген». Шындығында, Патерсон 1874 жылы Дэвидсонның студенті болса, Страхан 1884 жылы студент болған. Робертсон Смит ісі кезінде Дэвидсон Пентатеухке қатысты материалдарды тоқтатып, оның орнына Ескі Келісімнің пайғамбарлықтарын қосты. Джордж Адам Смит: «Дегенмен, Робертсон Смит мақалаларына байланысты дау туғаннан кейін, Дэвидсон Пентатеух бойынша лекцияларын тоқтатты – олар жетпістің соңында студенттеріне оқылған жоқ және тоғыз жылдан кейін қайта жаңғыртылған жоқ» деді. Дэвидсонның өзі сегізінші ғасырдың пайғамбарларына назар аударуын тарихи негізде жазылғандықтарымен түсіндірді.