Кіріспе

2006 жылы Франциядағы жастар наразылығы ақпан, наурыз және сәуір айларында еңбек нарығын либералдауға бағытталған заңға қарсылық тудырды. Наразылықтарға ең белсенді қатысушылар – жастар болды, өйткені бұл заң жобасы олардың болашақ жұмыс орындарына кері әсер етеді деп санады.

Еңбек туралы заң жобасы

"Loi pour l'égalité des chances" ("Тең мүмкіндіктер туралы заң") деп аталатын даулы заң жобасы, жаңа еңбек шартын – Contrat première embauche (CPE – Бірінші жұмыс шарты немесе Жас мамандарға арналған шарт) енгізді. Жаңа жұмыс орындарын құруға бағытталған бұл шарт бойынша, жиырма алты жасқа дейінгі жұмыскерлерді шарттың алғашқы екі жылында жұмыстан босату оңайлатылған болар еді. Бұл, жұмыс берушілерге алғашқы екі жыл ішінде қандай да себепсіз жиырма алты жасқа дейінгі жұмыскерлерді жұмыстан шығаруға мүмкіндік беретін еді. Аталған Бірінші жұмыс шартына қарсылар, оның жұмыс орнының тұрақтылығын күйретеді, жалақыны төмендету үшін әлеуметтік қысымға ұшыратады, сондай-ақ қызметкерлердің сексуалдық зорлық-зомбылық немесе басқа да қатыгездік жағдайларында заңдық көмекке жүгінуіне кедергі келтіруі мүмкін деп алаңдады, себебі бұл оларды кейіннен жұмыстан шығаруға әкелуі мүмкін еді. Заң жобасын қолдаушылар Францияның тым қатаң реттелген еңбек нарығы француз бизнесмендерін қызметкерлерді жұмысқа алудан тиып отырғанын, нәтижесінде Францияда жоғары жұмыссыздық деңгейіне соқтырғанын айтты. Жұмыссыздықтың жоғары деңгейі, әсіресе жас иммигранттар арасында, 2005 жылғы Франциядағы әлеуметтік толқулардың басты себебі саналды және бұл толқулар Бірінші жұмыс шартын қабылдауға қатысты қоғамдық қажеттілікті күшейтті. Жастар ерекше тәуекелде болды, өйткені олар ересек жұмыскерлерге қарағанда мансаптық мүмкіндіктерден шеттетілді, бұл экономикалық тұрғыдан әлсіз топтар арасындағы шиеленісті күшейтіп, кейбір мамандардың пікірінше, Ұлыбритания мен АҚШ-та жақсы мүмкіндіктер іздеп кеткен бітірушілердің миын кетіруіне әкелді. Француз халқы Бірінші жұмыс шартын қабылдау мәселесінде шамамен екіге бөлінді. Бұл шарт алғаш рет 2005 жылдың қазан және қараша айларында Францияда болған әлеуметтік толқулардан кейін ұсынылды. Франция премьер-министрі Доминик де Вильпеннің рейтингісі төрт айдың ішіндегі ең төменгі көрсеткішке – 42 пайызға дейін төмендеді, бұл негізінен заң жобасына қарсы наразылықтардың салдарынан болды. Ол, Франция президенті Жак Ширактың қолдауына ие екенін мәлімдеді. Кейіннен L'Express және Paris Match газеттерінде жарияланған сауалнамалар халықтың көбінесе наразылық білдірушілерді қолдайтынын көрсетті – президент Ширак қол қойған кезде шамамен 70 пайызы CPE заңына қарсы болды. Заң жобасында 14 жастағы балаларға кәсіби білім беруге мүмкіндік беру, оқушылар сабақтан қашып кеткен жағдайда отбасылық әлеуметтік жәрдемақыны тоқтату (бұл шара ұлтшыл «Ұлттық фронт» партиясының бағдарламасында бұрыннан бар еді) және 15 жастағы жастарға түнгі жұмыс істеуге рұқсат беру (бұрынғы 16 жастағыларға қарағанда) қарастырылды.

Ақпан

Заң жобасына қарсы наразылықтар бастапқыда Доминик де Вильпен бұл заң жобасын бекітуге дейін өтті. 7 ақпанда 200 000 мен 400 000 аралығындағы адам 187 демонстрацияға қатысты. Ақпан айында Ренн сияқты кейбір университеттер де оккупацияланды.

Наурыздың басында

7 наурызда миллионнан астам адам наразылыққа қатысты. 9 наурызда шамамен 38 университет ереуілде болды.

16 наурыз

16 наурызда Франция бойынша өткен наразылықтар кең ауқымды бұзылыстарға алып келді. Шамамен жүз велосипедші Лувр маңындағы көшелерді тосқан, еңбек шартына қатысы жоқ наразылыққа қатысты. (Лувр маңындағы наразылық мектептердегі дене тәрбие сабақтарының мұғалімдерінің жетіспеушілігіне байланысты болды.) Тағы бір жүз наразылық жасаушы Рен қалалық әкімдігіне жиналды және кетпеді. Басқа, көбінесе бейбіт, наразылықтар елдің Марсель сияқты қалаларында өтті. Көптеген университеттер, соның ішінде Тулуза университеті, 16 наурызда жабылуға мәжбүр болды, себебі наразылықтар кезінде оларды ашық қалдыруды қалағандар да болды, ал кейбіреулері жабуды талап етті.

18 наурыз

18 наурызда Париждегі демонстрациялардың зорлық-зомбылыққа толы бөлігіне бұқаралық ақпарат құралдарының назары аударылды, онда 700 000-ға дейін наразылық білдірушілер қаланың Place de la Nation алаңына жиналды. Наразылық білдірушілер жиыннан кеткеннен кейін, бірнеше ондаған тәртіпсіздік тудырушылар көліктерді өртеп, дүкендердің витриналарын қиратты, ал полиция жағдайды реттеу үшін шақырылды. Полиция көпіршік тарату үшін көз жастыратын газ қолданды. Кешке қарай Сорбонна алаңында жүздей наразылық білдіруші мен полиция арасында таңғы сағат 1-ге дейін жаңа қақтығыстар болды. Сол түні наразылық білдірушілердің бірі, Sud PTT кәсіподағының мүшесі Сирил Ферес, тәртіпсіздікке қарсы күрес жүргізіп жатқан полицияның аяғына тиіп, Париждегі Place de la Nation алаңында болған қақтығыстан кейін үш апта комада жатты. Сол күні Парижде 156 адам қамауға алынды. Марсельдегі наразылық білдірушілердің кейбіреуі Марсель қалалық әкімдігінің ғимаратына көтеріліп, француз туын "капитализмге қарсы" деп жазылған тумен ауыстырғаннан кейін, оларға көз жастыратын газ шашыратылды. Елдің қалған бөлігіндегі наразылықтар азырақ болды. Полицияның есебуынша, ел бойынша ұйымдастырылған 160-қа жуық наразылыққа жарты миллион студент пен жұмысшы қатысты. Ұйымдастырушылар бұл санды 1,5 миллионға жуық деп бағалады. Студенттердің (оның ішінде жоғары сынып оқушыларының) демонстрациялары күнделікті айналып, көбінесе полициямен қақтығыстарға ұласты.

21 наурыз

16 және 18 наурызда өткен ірі демонстрациялар мен одан кейінгі тәртіпсіздіктерден соң, 21 наурызда Дижон студенттер одағы Libération сияқты солшыл басылымдардың талабы бойынша жалпы ереуілге шақырды. Сол күні өткен түрлі еңбек және студенттік ұйымдардың жиынында ереуілдер, демонстрациялар және университеттерді ұстауды қамтитын, заңға қарсы тағы бір "әрекет күні" өткізуге келісім берілді.

23 наурыз

Бірнеше француз қаласында бір күндік салыстырмалы тыныштықтан кейін, тәртіпсіздіктер қайтадан жанданды. Францияның Ұлттық білім министрлігі мәлімдемесіне сәйкес, университеттер ереуілді жалғастырып, 84 университеттің 21-і студенттермен толығымен жабылды. Барлығы 67 университет ереуілде немесе блокадада болды.

28 наурыз

CPE қарсыластары 28 наурызда Франция бойынша ереуілдер, демонстрациялар мен университеттерді басып алу акцияларын қамтитын төртінші ұлттық "әрекет күнін" өткізді. Ереуілдер теміржол және әуе көлігі, мемлекеттік білім беру және почта қызметтерін тоқтатты, ал заңға қарсы 1,055 миллионнан (полиция бағалауынша) 2,71 миллионға дейін адам (кәсіподақтар бағалауынша) шеруге шықты. Адам санының бағалауларындағы үлкен айырмашылықтың көп бөлігі Парижде байқалды, онда полиция 92 000 демонстрантты, ал кәсіподақтар 700 000 деп есептеді. Кез келген дерек көзінен қарағанда, бұл 16 наурыздағы демонстрациядағы көрсеткіштен екі есе көп, сондай-ақ 1995 жылғы желтоқсанда зейнетақы заңдарын реформалауға қарсы өткен наразылықтардан да жоғары. Полиция 600 адамды қамауға алды. Полиция репрессиясы Lons le Saunier (Jura) және Lannion (Côtes d'Armor) сияқты шағын қалаларда да орын алды.

4 сәуір

Жалпы саны 3,1 миллион адам (CGT деректері бойынша) немесе 1 миллион адам (полиция деректері бойынша) ел бойынша заңға наразылық танытты, сондай-ақ теміржол және әуе көлігіне кедергі келді.

11 сәуір

CPE 10 сәуірде Ширак Франция бойынша жалғасып жатқан наразылықтар мен блокадалардың қысымымен тоқтатылды, бірақ оның бір бөлігі болған заңға (тең мүмкіндіктер туралы заң [LEC]) қарсы наразылықтар кейбіреулері жалғасты. Қозғалыс КПЭ-ге қарсы күресуді қалағандар мен КПЭ-ге қарсы жеңісті жеткілікті компромисс деп есептегендерге бөлінгендіктен, наразылықтардың ауқымы кішірейді. Осы бөлінудің және университеттердің Пасха демалысының салдарынан қозғалыс өзінің күшінен шығып, заң күштен шығарылғаннан кейін бір апта ішінде университеттерді басып алу сияқты ірі наразылық акциялары дерлік тоқтады. 18 сәуірге қарай блокадаланған барлық университеттердің студенттері бірден оқуды қайта бастауға дауыс берді немесе демалыста болды, ал одан кейін блокада жоспарланбады.

Университеттегі мамандықтар

Дау кезінде көптеген студенттік ұйымдар ереуілге шықты немесе факультеттерінің бөліктерін басып алды. Полицияның Сорбоннадағы қарсы шабуылынан бастапқы басып алу тоқтатылды, бірақ Ұлттық студенттер федерациясы UNEF басып алулардың саны артып келе жатқанын мәлімдеді. UNEF мәліметінше, наурыз айтының соңына қарай Францияның 89 университетінің 68-і ереуілге шықты. "Наразылықтардың фонында болған ереуілдер көліктен бастап қызмет көрсетуге дейін күнделікті өмірдің түрлі салаларын бұзды" (Нью-Йорк Таймс дерекқоры). Осы аймақтардағы көптеген орындар жабылды немесе әдеттегіден өте баяу жұмыс істеді. Университеттер, мектептер, пошта бөлімдері сияқты орындар осы жағдайдан зардап шекті.

Тұтқындау

Collectif Assistance Juridique (CAJ) тәуелсіз тобының мәліметінше, оқиғалар кезінде барлығы 4500 адам тұтқындалған. Олардың ішінде 1950 адам күзетпен ұсталды және 635 қылмыстық іс қозғалды. Тұтқындалғандардың 15%-дан азы судьяларға ұсынылды, себебі айыпталып отырған құқық бұзушылықтарды растайтын жеткілікті дәлел болмады. CAJ атап көрсетеді, сотқа ұсынылған адамдардың көпшілігі бұрын қылмыстық жаза алмаған және «қылмыстық бүлікшілер» деген сипаттамаға сай келмеген. Олардың арасында, әсіресе Парижден тыс аймақтарда, қозғалыстың көптеген жетекшілері болды. 2006 жылғы 24 наурыздағы ішкі әкімшілік бұйрық судьялардан үкімдеріне тым жұмсақ қарауды аулақ тұруды талап етті. Сотқа жеткізілген адамдардың 42%-ы жедел сот отырысында сотталды, бұл ерекше (және даулы) рәсім, ол оларды сол жерде-ақ соттауға мүмкіндік береді. 1994 жылы Балладур үкіметінің студенттік заңына қарсы өткен демонстрациялар кезінде барлығы 1000 адам ғана тұтқындалды, бірақ қақтығыстар одан да қатыгездікпен өтті. Кейбір жағдайларда, қала маңындағы теміржол станцияларындағы кедергілер полициямен қақтығыстарға әкелді, мысалы, Савиньи-сюр-Орж, Сен-Дени және Лес-Улис қалаларында. «Қарашадағы жастардың бүліктері мен осы көктемдегі аласапыран элементтері арасындағы байланысты анықтауға мүмкіндік беретін ешқандай дәлел жоқ», - деп мәлімдеді CAJ есебі, Ішкі істер министрінің сөздерін жоққа шығарып. Сонымен қатар, полицияның зәбірлеушілік әрекеттеріне қатысты бірнеше жағдай тіркелді, соның ішінде 18 наурыздағы демонстрациядан кейін бірнеше апта комада жатқан кәсіподақ мүшесі Сирил Ферес. Каенде Шарлотта бір күндік комаға түсті, Виктордың екі қабырғасы сынды және т.б. Үш жасар бала газды жұтқаннан кейін 24 сағатқа бақылауға алынды. 16 наурызда Париж полициясы префектурасы 18 демонстранттың жарақат алғанын хабарлады. IGS (ішкі істер департаменті) Сирил Ферес ісіне (бірнеше апта комада жатқан) жауапты болды және тұтқындау кезінде шамадан тыс қатыгездік пен зорлық-зомбылық көрсеткен деген айыппен полиция қызметкерлеріне қарсы сот процесі басталды. Бұдан өзге, полиция күштері мен кәсіподақтың «тапсырыс берушілер» (демонстрацияларды ұйымдастырумен айналысатын) арасындағы ынтымақтастық байқалды, оның ішінде кәсіподақтың тапсырыс берушілері бірнеше демонстранттарды полицияға тапсырды. Соңында, CAJ жас демонстранттарға қатысты үкімдердің пропорционалды еместігін атап өтті, ал фермерлер немесе шарапшылар жасаған вандализм актілеріне көбінесе жеңіл жазалар берілді. Ол сондай-ақ 14 трейлерді өртеп жібергені үшін айыпталған, бірақ тек алты айға шартылы жаза алған Эльзас қаласының мэрі туралы айтты, бұл демонстранттарға берілген үкімдермен (мысалы, Флери-Мерогистегі мектеп оқушысы екі қоқыс контейнерін өртеп жібергені үшін 41 күнге сотталды) қарама-қарсы келеді.