Кіріспе
2006 жылғы жұмыс берушілер мен қызметкерлерге қатысты француз заңы
Контракт пермьере ембауш (CPE;) – 2006 жылдың көктемінде Франция премьер-министрі Доминик де Вильпен ұсынған жаңа еңбек шарты. Бұл еңбек шарты 26 жасқа дейінгі қызметкерлерге ғана қолжетімді болып, жұмыс берушіге қызметкерді жұмыстан босатуды жеңілдетуге мүмкіндік беретін еді. Ол үшін екі жылдық алғашқы «сынақ мерзімі» ішінде жұмыстан босату себептерін көрсету қажеттілігін алып тастау және қызметкерлерге белгілі бір қаржылық кепілдіктер беру көзделген. Мұның мақсаты жұмыс берушілердің қосымша қызметкерлерді жұмысқа алуға тартынбауын қамтамасыз ету болатын. Алайда, осы келісімшартты бекітетін «Тең мүмкіндіктер туралы заңға» (loi sur l'égalité des chances) енгізілген түзету соншалықты жағымсыз қабылданды ki, көп ұзамай жаппай наразылық акциялары өтті, оның көп бөлігін жас студенттер құрады. Үкімет түзетуді күштен шығарды. Президент Жак Ширак заңның қабылданатынын, бірақ қолданылмағанын мәлімдеді. 2006 жылғы 31 наурыздағы Тең мүмкіндіктер туралы заңның 8-бабы, CPE-ді орнатуға бағытталған, 2006 жылғы 21 сәуірдегі «Жастардың кәсіби өмірге қол жеткізуі» заңымен жойылды. Студенттер наразылығына ұшыраған Тең мүмкіндіктер туралы заңның қалған бөліктері күшінде қалды.
Заң шығару процесі
CPE үкімет тарапынан «Тең мүмкіндіктер туралы» заңға түзету (№3) ретінде енгізілді. Бұл заңды премьер-министр Доминик де Вильпен жастардың арасындағы 23% жұмыссыздық деңгейімен күресу және 2005 жылғы қазан айындағы әлеуметтік толқуларға жауап ретінде ұсынды. Үкімет CPE енгізуді негіздеуде жұмыссыздықты кедей аудандардағы құқықбұзушылықтың басты себептерінің бірі деп атады, еңбек заңнамасы жұмыстан босатудың негізділігін растау жүктемесін жұмыс берушіге салу арқылы жалдауды, әсіресе «қауіпті» саналатын азаматтарды жұмысқа алуды қиындатады, сондықтан босатуды жеңілдету мұндай жастардың жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін жақсартады деп есептеді. Заң жобасы 31 қаңтар мен 9 ақпан аралығында Франция Ұлттық Ассамблеясында қарастырылды. Түзету 2006 жылдың 9 ақпанында, шамамен сағат 2-де, қызу пікірталасқаннан кейін Ассамблеяда қабылданды. Сол күні түстен кейін премьер-министр де Вильпен Ұлттық Ассамблеяға Франция Конституциясының 49-бабының 3-тармағын осы мәтінге қатысты қолданғанын хабарлады; бұл заңның қазіргі күйінде қабылданғаны, егер Ассамблея сенімсіздік білдіру туралы ұсынысты қабылдамаса, мақұлданбаған болып есептелетінін білдірді. Вильпеннің UMP партиясы Ассамблеяда абсолютті көпшілікке ие болғандықтан, мұндай ұсыныстың қабылдануына ешқандай мүмкіндік болмады. Сол қанаушылық оппозиция сенімсіздік білдіру туралы ұсыныс енгізді, ол 21 ақпанда Ассамблея тарапынан қабылданбады. Заң 23 ақпан мен 5 наурыз аралығында Сенатта қарастырылды және сол күні Сенатта мақұлданды. Ассамблея мен Сенаттан келген мәтіндер өзгеше болғандықтан және заңды премьер-министр шұғыл деп танығандықтан, заң жобасы келісімге келтірілген мәтінді әзірлеуге жауапты Ассамблея мен Сенаттың бірлескен комиссиясына жіберілді. Заң 8 наурызда Ассамблеяда, ал 9 наурызда Сенатта қабылданды. Ассамблея мен Сенаттың оппозициялық мүшелері мәтінді конституциялық тұрғыдан қарауды сұрағандықтан, заң Конституциялық Кеңеске жіберілді. Кеңес 30 наурызда заңды конституциялық деп таныды, бірақ бірқатар ескертулер жасады. Бұл ескертулер заңның қолданылуына қатысты нұсқаулар береді. Осыған қарамастан, француз халқының үлкен бөлігі бұл заңға қарсы болды. Орта және жоғары білім беру оқу орындарының студенттерінің басым көпшілігі қатысқан жаппай көше демонстрациялары басталды, ал премьер-министр де Вильпеннің беделі төмендеді. Бұл 1968 жылдан бері Франциядағы ең ірі наразылық қозғалысы болды. Акттың барлығына президент Жак Ширак 31 наурызда қол қойды. Алайда, Ширак заңның күшіне енуін кейінге жылдыруды сұрады (ол конституциялық түрде осыны істеуге құқылы емес), бұл консервативті «Халықтық көпшілік үшін одаққа» (UMP) «Тең мүмкіндіктер туралы» заңға түзетулер енгізуге мүмкіндік береді (әсіресе, екі жылдық «іс талпындыру кезеңін» бір жылға дейін қысқарту). Студенттік қозғалыс, сондай-ақ барлық кәсіби одақтар (CGT қоса алғанда) және Социалистік партия CPE-ні ғана емес, сонымен қатар 2005 жылдың қараша айында сол үкімет қабылдаған ұқсас CNE келісімін де жоюды талап етті. 10 сәуірде наразылықтар күшейген сайын, үкімет заңды толығымен кері тартып алды және оны жас мамандарды жұмысқа алған компанияларға берілетін салық жеңілдіктерімен ауыстырды.
Дау
CPE саяси топтар арасында пікірталастар туғызды және Франция көшелерінде студенттердің күшеюлі наразылықтары мен кенеттен басталған ереуілдерге себеп болды. ЕЭК-тің мазмұны да, оның қабылдану жолы да сынға ұшырады. Үкімет Парламентке ұсынған заң жобасына CPE құру ережелерін енгізудің орнына, оны өз мәтініне түзету ретінде ұсынды. Бұл Conseil d'État-тан міндетті құқықтық сараптаманы өткізбеуге және Парламент мүшелеріне қарау үшін берілген уақытты қысқартуға әкеп соқты. 2006 жылдың басында Ассамблея төрағасы Жан Луи Дебре, UMP мүшесі болғанымен және Вильпеннің одақтасы болса да, Вильпен үкіметінің өз заң жобаларына ұзақ түзетулер енгізгеніне наразылық білдірді, бұл заң жобаларының нашар дайындалғанын көрсетеді деді. Сонымен қатар, премьер-министр Доминик де Вильпен Конституцияның 49.3-бабын қолданып, заңды Ассамблеяда бірінші оқылымда мақұлдауға мәжбүрледі: 49.3-бап бойынша, егер Ассамблея премьер-министрді қызметтен босату туралы шешім қабылдамаса, заң жобасы Ассамблеяда қабылданған болып есептеледі. Мұндай қадам өте сирек кездеседі, себебі Ассамблея мен премьер-министр бір коалициядан шыққан. 49.3-бапты қолдану Парламенттің заң шығару өкілеттігін бұзушылық деп қарастырылады және осылайша, ерекше жағдайларда ғана қолданылады. Көптеген адамдар атап өткендей, әсіресе премьер-министр 49.3-бапты қолдануды жариялағанда, Доминик де Вильпен ешқашан сайлауға түскен емес. Студенттік қозғалыстың басты нысаны – CPE болғанымен, «Мүмкіндіктер теңдігі туралы» заңның басқа да шаралары да қарсылық тудырды. Олардың ішінде 14 жастан бастап оқушылыққа қабылдауға рұқсат беру (жасөспірімдерге мемлекеттік білім беру жүйесінен шығуға мүмкіндік беру), 15 жастан бастап (қазіргі 16 жастың орнына) түнгі жұмыс істеу және үштен астам баласы бар отбасыларға мемлекеттік қаржылық көмек көрсету құқығын қамтитын әлеуметтік жәрдемақының кейбір түрлерін тоқтату (егер оқушылар мектеп сабақтарын жіберсе). Соңғы шара ұзақ уақыт бойы оңшыл «Ұлттық майдан» қозғалысының бағдарламасында болды, осылайша халықтың наразылығының бір бөлігін түсіндіреді. Жаңа заңның ең даулы бөлігі – жұмыс берушілерге икемділік беруіне байланысты: бұл келісімшарт француз жұмыс берушілеріне 26 жасқа дейінгі жұмыскерлерді келісімшарттың алғашқы екі жылында заңдық негізсіз жұмыстан босатуға мүмкіндік береді. Егер жұмыскер заңсыз босату туралы сотқа шағымданса, дәлелдеу міндеті жұмыс берушіге ауысады. Мерзімізсіз келісімшартта сынақ мерзімінде дәлелдеу міндеті ауыстырылды, ол жұмыс түріне байланысты бірнеше күннен үш айға дейін созылды, бұл жұмыскерден сотқа жүгіну үшін жұмыстан босатудың заңсыз екенін дәлелдеуді талап етеді, ал жұмыс беруші босатудың негізділігін дәлелдеуге міндетті болды.
Қолдаушылар
CPE ресми түрде жұмыс берушілерді 26 жасқа дейінгі қызметкерлерді көптеп жұмысқа алуға ынталандыру үшін салық жеңілдіктері мен жұмыс берушілерге икемділік беру мақсатымен жасалды және бұрыннан жоқ жұмыс нарығына жастардың қол жеткізуін қамтамасыз етуді күтілді (Франциядағы жастардың төртінші бірі жұмыссыз, ал бұл көрсеткіш кедей аудандарда 50%-ға дейін жетеді). АҚШ және Ұлыбритания сияқты консервативті еңбек орталарынан өзгеше, француз жұмыс берушілері үшін ұзақ мерзімді келісімшарт бойынша жұмыс істейтін қызметкерді сынақ мерзімі (көптеген жағдайда үш айға дейін) аяқталғаннан кейін босату қиынға соғады. "Адамдарды жұмыстан шығару қиын және қымбатқа түседі, осы себепті компаниялар жылдар бойы адамдарды жұмысқа алудан тартынды" делінген. CPE заңының мақсаты осы тартыншақты жою болды. CPE-ні қолдаушылар оның жоғары жұмыссыздық деңгейін, әсіресе кедей жастар арасында азайтатынына сенімді. Олардың пікірінше, егер жұмыс берушілер Францияның жұмысқа орналасу қауіпсіздігі заңдарымен шектелмесе, жас қызметкерлерді жұмысқа алуға көбірек дайын болады. Олар жұмыссыздықтың себебі шектеуші еңбек заңдары екенін, олардың пікірінше, бұл заңдар бизнес құру мен кеңейтуге кедерес келтіріп, экономикалық өсімді деңгейі төмен ұстап тұрғанын айтады. "Қатаң еңбек кодексін" жұмсарту MEDEF және жалпы жұмыс берушілердің жылдар бойғы ұраны болды, ал француз либералдары (еркін нарық саясатын қолдаушылар) оның экономикалық өсім мен жұмыспен қамтуға көмектесетін маңызды жол екенін мәлімдейді. CPE-ні қолдаушылар мен университеттерді блокадалауға қарсылар наурыз және сәуір айларында көшеде демонстрациялар ұйымдастырды. Үкіметке қолдау білдірген бұл демонстрацияларға жүздеген адам қатысты, ал үкіметке қарсы наразылықтар миллионға жетті.
The purported aim of the CPE law was to break this reluctance. Supporters of the CPE believe it will reduce the high unemployment, particularly among poor youths. Employers, they contend, will be more willing to take chances with young employees if they are not constrained by France's job security laws. They claim that unemployment is partially caused by the restrictive labor laws which they believe have also helped keep economic growth at a low level by discouraging business foundation and expansion. Softening the "rigid employment code" has been the motto of MEDEF and employers in general for years, and is claimed by French liberals (those supporting free market policies) to be a key way to help both economic growth and employment. Supporters of the CPE and opponents of the blockading of the universities called demonstrations in the streets in March and April. These demonstrations of support from the government only mustered hundreds, while the anti government protests got millions.
Сыншылар
Заңды сынағандардың қатарында барлық кәсіподақтар болды (саяси бағыты әртүрлі кәсіподақтар CGT, CFDT, FO, CFTC, CGC CGE және т.б. арасында сирек кездесетін бірауыздылықты көрсетті). Сондай-ақ, көптеген студенттер (мысалы, студенттер одағы UNEF), барлық солшыл саяси партиялар, және шамалы дәрежеде орталықтандырылған оппозиция өкілдері, мысалы, орташа консервативті Франция демократиясы үшін одақ (UDF) да болды. Олардың пікірінше, CPE жұмыс берушілерге қызметкерлерге қысым көрсетуді жеңілдетеді (жалақыны төмендету, сексуалдық қысым көрсету және т.б.), себебі олар жас қызметкерлерді кез келген уақытта, сотқа шағымдануға болатын ешқандай себепсіз жұмыстан шығара алады. Кейбір қарсыластар оны "Клинекс шарты" деп атады, яғни CPE жұмыс берушілерге жастарды бет матасы сияқты тастауға мүмкіндік береді дегенді білдіреді. Олардың сөзіне қарағанда, бұл заң жұмыс істейтін кедейлердің санын арттырып, тұрақсыздық құбылысын күшейтеді, сондай-ақ 1973 жылы қабылданған француз еңбек заңының талаптарын және Еуропалық әлеуметтік хартаның 24-бабын бұзады, онда жұмыс беруші қызметкерді жұмыстан шығару себебін көрсетуі керек делінген. Алпыс социалистік депутат және алпыс социалистік сенатор заңға қарсы Конституциялық кеңеске шағым түсірді; толығырақ төменде қараңыз.
Наразылықтар
Заң студенттер, кәсіподақтар және солшыл белсенділердің күшті қарсылығына ұшырады, бұл 2006 жылдың ақпан және наурыз айларында (және сәуірде де жалғасты) Францияның 180-нен астам қалалары мен қалашықтарында жүздеген мың адам қатысқан наразылықтарға әкеп соқты. 18 наурызда Франция бойынша 1,5 миллионға дейін адам демонстрацияға шықты, студенттер ұйымдастырған блокадалар салдарынан елдің 84 мемлекеттік университетінің жартысынан астамы жабылды, ал Францияның бес ірі кәсіподағының бірі – CGT-нің төрағасы Бернар Тибо заң күшін жойса, бүкіл елде жалпы ереуіл болатынын мәлімдеді. 4 сәуірде үлкен шеру жоспарланған, ал студенттік ұйымдар жалпы ереуілге шақырды. 1968 жылдан бергі ең ірі студенттік қозғалыс аясында көптеген университеттерде жаппай жиналыстар өтті (Тулузада 4000-нан астам студент кездесу өткізу үшін регби стадионын басып алды). Тас жолдар тосылып, жұмыс берушілер ұйымдарының кеңселерi басылып алынды. Бұл шараларға (көбінесе) барлық ірі кәсіподақ федерациялары мен солшыл саяси партиялар қолдау көрсетті (әртүрлі деңгейде ынтамен). Наразылықтар жоғары мектептерге де тарады, онда беделді университеттерден, техникалық училищтерден және басқа да білім ошақтарынан, негізінен жұмысшы табының балаларынан құралған көптеген жастар қатысты.
Шабуылдар
Жалпы ереуілге шақырулардың арасында, қарсыластар заңға қарсы 28 наурызда ереуілдер, демонстрациялар және Франция бойынша университеттерді басып алу акцияларын қоса алған "әрекет күнін" өткізуге келісті. Ереуілдер көлік, мемлекеттік білім беру және почта қызметтерін тоқтатты, ал бір миллионнан үш миллионға дейін адам заңға қарсы шеруге қатысты. Бағалаулар әртүрлі: полиция бір миллионға жуық деп бағаласа, кәсіподақтар одан әлдеқайда көп санды есептейді. 4 сәуірде Парижде 93 000 (полиция бағасы бойынша) және 700 000 (кәсіподақ бағасы бойынша) аралығында, ал Францияның барлық аймақтарында үш миллион адам демонстрацияға қатысты.
Ресми жауап
21 наурызда премьер-министр бастапқы позициясынан бас тартпады, былай деді: «Осы заңмен үш нәрсе мүмкін емес. Біріншісі – оны кері қайтару, себебі бұл біздің ультиматумдар мен шарттардың логикасына мойынұрып беруімізді білдіреді. Бұл сайлаушыларымыз қаламайтын нәрсе, және олар бізге мұны кешірмес еді. Екіншісі – оны тоқтату, өйткені бұл Конституциямызға қайшы келеді. Үшіншісі – заң жобасын қайта қарау, себебі ол тепе-теңдігін жоғалтса, сәттілікке жетудің қандай да бір мүмкіндігінен айырыламыз». 30 наурызда Конституциялық Кеңес, ең жоғары конституциялық орган, заңның басым бөлігін, соның ішінде бірінші жұмыс келісімін белгілейтін 8-бабын жарамды деп тапты. Заң Франция Конституциясына сәйкес келеді деп саналды; Конституциялық Кеңес халықаралық және еуропалық құқыққа сәйкестік туралы мәселе бойынша шешім қабылдамады, себебі оған мұндай мәселелерді қарауға өкілеттік берілмеген. Конституциялық Кеңеске заңдық шағым түсірген социалистік депутаттар мен сенаторлар заңның Еуропалық әлеуметтік хартаның 24-бабына қайшы келеді деп мәлімдеді, онда жұмыс беруші қызметкерді жұмыстан босату алдында заңды негіз келтіруі керек, сондай-ақ Халықаралық еңбек конвенциясы (№158) талаптарына сәйкес келмейді. Еңбек соттары осы мәселе бойынша сот практикасын қалыптастыруы керек. 31 наурыз күні кешке президент Ширак ұлтқа жолдаған сөзінде заңға қол қоятынын мәлімдеді, бірақ сонымен бірге үкіметтен екі түзетуді қамтитын жаңа заң әзірлеуді сұрады: сынақ мерзімі бір жылға дейін қысқартылады және жұмыс берушілер енді жұмыстан босату себебін көрсетуге міндетті болады. Алайда Ширак бұл себеп заңды негіз бола ма, әлде заңдық мәні жоқ қарапайым хат бола ма, соны нақтыламады. Ол сондай-ақ жұмыс берушілерден осы түзетулер күшіне енгенге дейін келісімшартты қолдануды тоқтатуды өтінді, бірақ оны орындау механизмін ұсынбады. Ширактың парадоксалды шақыруы (заңды ресми түрде жариялап, сонымен бірге оны тоқтатуды бейресми түрде сұрауы) заңның жақтастары мен қарсыластарын қыңырқалды. Президенттің бұл қадамы баспасөз тарапынан оның премьер-министрі Доминик де Вильпенді 2007 жылғы сайлаудағы қарсыласы Николя Саркозиге қарсы қолдауы ретінде кеңінен талданды, Саркози Ширактың саяси партиясы UMP-нің жетекшісі болған еді. Вильпен Ширак заңға қол қоймаған жағдайда отставкаға кететінін мәлімдеген болатын. Шамамен 2000 студент Ширактың ұлтқа жолдаған сөзін Бастилия алаңында күтіп отырды. Оны тыңдағаннан кейін олар түнгі шеру ұйымдастырды, ол Хотель-де-Вил мен Опера арасында 6000-ға жуық адамды біріктірді. Бірнеше жүз наразылар таңғы сағат төртке дейін шеруді жалғастырды.
Орналастыру
10 сәуірде Франция үкіметі ЖЕҰ-ны (CPE) кері тартып алып, жаңа шаралар қосып қайта жазуға шешім қабылдады. Бұл шешім Доминик де Вильпен үшін күрт бетбұрысқа ұқсайды.