Кіріспе

1970 жылғы Поул Андерсонның романы «Tau Zero» – американдық жазушы Поул Андерсонның ғылыми-фантастикалық романы. Роман 1967 жылы «Galaxy Science Fiction» журналында жарияланған «To Outlive Eternity» атты әңгімесі негізінде жазылған. Алғаш рет 1970 жылы кітап түрінде басылып шықты. Бұл кітап – «қатаң ғылыми фантастиканың» көрнекті үлгісі, себебі оның сюжеті нақты физика заңдарына негізделген болашақ технологиялармен толыққанды. 1971 жылы «Жылдың үздік романы» номинациясы бойынша «Хьюго» сыйлығына ие болды.

Сюжет

Tau Zero - бұл 25 ер адам мен 25 әйел адамнан тұратын колонизациялық кеме - «Леонора Кристин» экипажының Beta Virginis жұлдызына жетуді мақсат тұтқан командасы. Кемеге «Бассард» реактивті қозғалтқышы қуат береді, ол Андерсон кітап жазғаннан 10 жыл бұрын ұсынылған. Бұл қозғалыс түрі жарықтан жылдам жүруге қабілетсіз, сондықтан сапар Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы мен уақыттың өзгеруіне бағынады: экипаж бортында 5 жыл өткізеді, ал Жерде 33 жыл өтеді. Кеме саяхаттың бірінші жартысының көп бөлігінде тұрақты, бірақ шамалы жылдамдықпен үдеп, ақырында жарық жылдамдығының айтарлықтай пайызына жетеді. Екінші жартысында, кері тақталарды пайдаланып, сол жылдамдықпен тежеуді жоспарлайды. Алайда «Леонора Кристин» жолдың ортасынан бұрын кішкентай тұмандылықтан өтеді, бұл тежеу өрісін тудыратын генераторларды зақымдайды. «Бассард» қозғалтқыштары бөлшектер мен сәуледен қорғау үшін үздіксіз жұмыс істеуі керек болғандықтан, және қозғалтқыштардың күшті сәулеленуіне байланысты, экипаж зақымды жөндеуге немесе қозғалтқышты тоқтатуға мүмкіндік таппайды. Мәтін Андерсонның салыстырмалылық, уақыттың өзгеруі, кеменің механикасы және сыртқы ғарыш туралы ғылыми түсіндірмелерімен араластырылған повестік мәтіннен тұрады. Бастапқы миссияны аяқтауға үміт болмағандықтан, экипаж үдеуді одан да арттырады; олар жергілікті газ тығыздығы мен сәйкес радиациялық қауіп төмен болатын аймаққа жету үшін Күн жүйесінен толығымен кетуі керек, онда тежегішті жөндеуге болады. Кеменің үдеуі артуымен уақыттың өзгеруі шектен шығады және экипажты адамзатпен байланыс мүмкіндігінен де алысқа итереді. Бастапқы жоспар – басқа галактикадағы қолайлы планетаны тауып, оған қону. Олардың кеткеніне миллиондаған жылдар өткен болуы мүмкін, және қандай жағдайда болса да, олар Жерден миллиондаған жарық жылы қашықтықта болады. Алайда, олар галактикааралық кеңістіктің вакуумын қауіпсіздік үшін жеткіліксіз деп санайды; олар жөндеу үшін галактикалардың суперкластерлері арасындағы аймаққа баруы керек. Олар солай істейді, бірақ өте сирек таралған материя тежеу үшін қолданылмайды. Олар бағытын өзгерте алмай, кездейсоқ түрде галактикалық материяға тап болғанша, бос ұшып, өмірге жарамды планеталарды іздеу үшін жеткілікті жылдамдықпен тежеледі. Күту уақытын қысқарту үшін олар кездесетін галактикалар шоғыры арқылы үдеуді жалғастырады, үдеу жылдамдығы жарық жылдамдығына жақындап, уақыт (тау) нөлге жақындап барады. Оқиға барысында кеменің констеблі Чарльз Реймонт, тұйық қоғамда үмітті сақтап, тәртіп пен ұйымшылдықты сақтау үшін күреседі, кейде өзіне зор эмоционалдық ауыртпалық тудырады. Ол өзінің жүйесін серіктесі Чи Юэн Ай Линге түсіндіреді:

Оқиға желісі ұзын поэма және кейіннен операға айналған «Аниарамен» ұқсас, онда кеме тоқтай алмай, мәңгілік саяхаттауға міндеттелген, бірақ «Tau Zero» аяқталуы көбірек оптимистік. Кеме жөнделген кезде, тау миллиардтан бір бөлігіне дейін төмендейді және экипаж «сәттердей өтетін миллиард жылдық циклдарды» сезінеді. Бірақ олар болашақ үйін табуға дайын болған кезде, ғаламның Үлкен құлауға (Big Crunch) жақындап қалғанын түсінеді. (Бұл кітап жазылған кезде ғаламның тағдыры туралы Үлкен құлау теориясы басты теория болып саналды.) Ғалам құлдырайды (жұлдыз кемесінің аман қалуына мүмкіндік беретін процесс, өйткені өсіп келе жатқан сингулярлықтан тыс маневр жасау үшін конденсацияланбаған сутегі жеткілікті), содан кейін жаңа Үлкен жарылыста жарылады. Саяхатшылар жылдамдықты бәсеңдетеді және ақырында Жерге ұқсас мекендейтін планетаға қонады, ондағы өсімдіктер жарқын көгілдір-жасыл түсті.

Атаудың шығу тегі

Романның атауы уақыт қысқару факторының мәнінен алынған Тау (Tau) шамасынан туындайды, мұнда v – кеменің жылдамдығы, ал c – жарық жылдамдығы. Белгілі бір жылдамдықпен, үдемеуші Жерде өлшенген уақыт аралығы Тау шамасына көбейтілгенде, кемеде өлшенген уақыт аралығын береді. Сондықтан Андерсон жазғандай, «кеменің жылдамдығы [жарық жылдамдығына] қаншалықты жақын болса, Тау шамасы соншалықты нөлге жақын болады», демек кеме ішіндегі уақыттың ұзақтығына қарай, кеме сыртындағы уақыттың өтуі де ұзарады. Оқиғадағы кеме Тау шамасын 0.015-ке жеткізуді жоспарлаған, бірақ бастапқы кестеден асып түсетін үдеуді жалғастырғандықтан, ол шама одан да төмендейді. Тау шамасын осылай қолдану өте ерекше. Физикада Тау көбінесе қозғалмалы сағаттың өткен уақытын білдіреді, сондықтан Андерсонның «Тау коэффициенті» әдетте d/dt түрінде жазылады. Физиктер уақыттың кеңеюіндегі Лоренц коэффициентін көрсету үшін гамма (γ) символын қолдануды қалайды, бұл Андерсон терминологиясында 1/.

Тақырыптар

Бұл кітаптағы әлеуметтік тақырыптар ғылыми тақырыптарға қарағанда әлдеқайда жеңіл. Соңғысына қара материя, уақыттың өзгеруі, салыстырмалылық теориясы және ғаламның Ұлы Шағылысу теориясы сияқты нәрселер кіреді. Реймонт, констебль, әдетте гипер еркектік полиция қызметкері ретінде бейнеленеді, ал бірінші офицер Ингрид негізінен Реймонт пен капитан Теландер арасындағы делдал рөлін атқарады. Бұл үш кейіпкер кемедегі шешімдердің көп бөлігіне жауапты, бірақ Реймонт ғана тараудан тарауға тұрақты түрде пайда болады. Осы өзара әрекеттесулердің арасында көптеген махаббат оқиғалары орын алады. Романның соңғы бөлімдерінде экипаж мүшелерінің адамзаттың соңғы қалдықтары болуына және әріптестерімен белгісіз мерзімге қамауда болу мүмкіндігіне деген реакциялары кеңінен суреттеледі. Олар саяхаттарында жиырма Жер жылын "жоғалтуға" және кемеде бес жыл өткізуге дайын болғанмен, болашаққа қарай жылдам жылжу фактісі кейіпкерлердің психологиясына әртүрлі әсер етеді. Роман өзгеріп жатқан және күшті уақыттың өзгеру әсерлерін, сондай-ақ оқиғаларды кеменің және сыртқы бақылаушының көзқарасынан көрсетеді. Басты тақырыптардан басқа, басты кейіпкерлер кеткен Жердегі саяси жағдай да бар: әлем елдері Швецияға қаруды төмендетуді бақылауды тапсырған және өздерін швед империясының билігінде тапқан болашақ. Бұл қосымша тақырып американдық-даниялық Андерсонның скандинавия тарихы мен мәдениетіне деген үлкен қызығушылығын көрсетеді. Кітаптың кейінгі бөлімдерінде кейіпкерлер өздерінің қиын жағдайын скандинавиялық аңыздардың жартылай мифтік кейіпкерлерімен салыстырады, кейде тиісті өлеңдер келтіріледі. Сонымен қатар, американдық және швед ғарышкерлері арасында қайсысы жақсырақ империя құрғаны туралы төбелес, сондай-ақ басқа да ұлтшылдық сөздер де бар.