Кіріспе

Сава өзенінің Дунайға құятын жеріндегі Ұлы соғыс аралы – Сербияның астанасы Белградтағы өзен аралы. Ол Сава және Дунай өзендерінің қосылған жерінде орналасқан. Аралда тұрғындар тұрмаса да, ол Белград қаласының бір бөлігі болып есептеледі және Земун қалалық муниципалитетіне қарасты.

Орналасқан жері

Ұлы соғыс аралы Сава өзенінің Дунайға құятын жерінде, Дунайдың кеңеюінде, батысында Калемегдан бекінісі және Шумдияның ең солтүстік бөлігіндегі Теразие жотасы, ал оңтүстігінде Сырмия жазығының төменгі, ең шығыс бөлігіндегі, қазіргі Жаңа Белградтың Ушче ауданы арасында орналасқан. Арал жағалауға салыстырмалы түрде жақын, ең жақын жерде Жаңа Белград пен Калемегданнан біршама қашықтықта. Оңтүстік жағында, Ұлы соғыс аралы мен Ушче арасында Кіші соғыс аралының қалдықтары бар. 2005 жылы аралды әкімшілік тұрғысынан Земуннан Жаңа Белград муниципалитетіне қосу туралы бастама көтерілді, бірақ ол сәтсіз аяқталды.

Атауы

Арал Белградты жаулап алу немесе қорғау үшін маңызды стратегиялық нүкте болған тарихынан қалыптасқан әскери атауын алды. Оның артиллерия орнатуға өте қолайлы орны болды және көбінесе Белград портына шабуыл жасаудың бастапқы нүктесі ретінде қолданылды. Бұл орын хайдуктар, шайкаштар және түрлі өзен қарақшылары үшін жасырынған жер болды. Уақыт өте келе аралда көптеген әскери құрылыстар мен бекіністер салынды да, бұзылды да. Соғыс кезінде арал арқылы өзеннің үш жағын (Белград, Земун және Панчево) байланыстыратын уақытша понтондық көпірлер салынып, әскерлерге өзендерден өтуге мүмкіндік берді. Аралда құстардың көптеген түрлері мекендейді, олардың көпшілігі жойылу қаупінде. Белградтың Лидо жағажайы аралдың солтүстік бөлігінде орналасқан. Геологиялық тұрғыдан алғанда, арал екі ірі өзеннің құйылатын жерінде пайдалған төрттік кезеңге жататын құрылым. Бірнеше "тіректер" (шөгінді жинала бастаған жерлер) айналасында қалыптасқан арал – үнемі өзгеріп, өсіп отыратын құрылым (геодинамикалық белсенді аймақ). 1960 жылдардан бері ғана аралдың ауданы шамамен бестен бір бөлігіне, яғни 2020 жылғы көлемінің бестен бір бөлігіне өсті. Шөгінділерді жер асты сулары да әкеліп толықтырады. Шөгіндінің салдарынан аралдың солтүстік бөлігінен уақыт-уақыт суды тоқтату және шөгіндіні алып тастау қажет, әйтпесе ол Дунайдың жағалауымен құрлыққа жалғасып қалады.

Өсімдіктер

Аралдағы өсімдіктер құрамына қамыстың, сары туған гүлінің немесе құрақтардың сияқты, типік батпақты флорасы, сондай-ақ қара тополь, емен, ақ елім, бүлдірген, долана және тіпті кейбір сирек қылқан жапырақты ағаштар кіреді. Арал – құстың ұяшықты саңырауқұлағының Сербиядағы жалғыз орны, ол антиоксиданттарды алу үшін қолданылады. Орманды алқаптың ауданы – 57%. Ағаш түрлеріне жаңғақ және еуропалық қызылша ағашы жатады. 2011 жылдың қараша айында шамамен 2500 дана қабыс ағашының көшеті отырғызылды. Орманды жабудың жоғары деңгейі микроклиматқа әсер етеді және құстар үшін жаңа орта жасайды. Жергілікті ағаш түрлеріне күрке және тополь жатады. 2017 жылдың қараша айына дейін аралда 5850-ден астам қабыс ағашы, 1000-нан астам тар жапырақты емен, 1755 дана еуропалық ақ елім және 800-ден астам қара тополь көшеті отырғызылды. Соңғы екеуі Сербияда жойылып бара жатқан түрлер деп жарияланды. Сонымен қатар, 1000-ға жуық ақ кипарис отырғызылды, олар жақсы бейімделіп, көбейе бастады.

Балық

Аралдың ішінде және төңірегінде барлығы 53 түрлі балық кездесті.

Құстар

Аралда 66 түрлі құс ұялайды, оның 43-і көшпес, ал 23-і көшпенді құстар. Қыс мезгілінде, ұялау кезеңінде, шамамен 80 түрлі құс кездеседі, ал көші-қон маусымында бұл сан 100-ден асып түседі. Олардың ішінде кіші қара құтан, қара қарға, ақбас үйрек, жеті түрлі шағала, 40-тан астам түрлі үйрек және сары омыртқалы құс бар. 2010 жылдардың басында аралда барлығы 163 түрлі құс тіркелген, ал 2020 жылға қарай 208 түрге жетті, оның 200-і қорғауға алынған. Аралдың басты тартымдылығы – ақ құйрықты бүркіттердің жұбы. Олар 2010 жылы Панчевачки Рит батпағынан, Дунай арқылы көшіп келіп, аралда қоныстанды. Олар диаметрінде үлкен ұя салды. Белградтың аудандарында тағы бес ұя салар жұп бар, ал Сербияның барлық аймағында 90-ға жуық, бірақ осындай ірі қалада орталықтан ғана көбейіп кетуі өте сирек кездеседі. Олар үш жылдан кейін, 2013 жылы алғаш рет балапандар тудырды. 2016 жылдың сәуір айында балапандардың жарыққа шығар кезде қалалық коммуналдық қызметтер ұяға камера орнатты. Бұл жоба бірегей, Эстонияда да осындай жоба бар, бірақ Белград – мұндай камерасы бар жалғыз еуропалық астана. 2017 жылы жаңа буын балапандардың жарыққа шығу алдында тікелей эфирде көрсетілді. Еуропадағы ең ірі бүркіттердің қанаттарының ені 250 см-ге жетеді, оларды көршілес Ушче және Дорчол аудандарынан жақсы көруге болады, бірақ олар Калемегдан және Республика алаңының үстінен, іс жүзінде Белградтың ортасынан айналып ұшып жүреді. Бұл жұпқа Радован және Ружа деп ат қойылды. 2021 жылдың жазында олардың ұлы Душан күн батареясымен жабдықталған спутниктік трекермен белгіленді. Бұл технология Увац арнайы табиғат қорығындағы грифон бүркіттерінің популяциясын басқаруға көмектесті. Ол осындай мақсатта және Белградтың айналасындағы ақ құйрықты бүркіттердің ұялайтын аймақтарын, мысалы, Бельярица немесе Рева батпақтарын зерттеу үшін де енгізілді.

Сүтқоректілер

2008 жылдың 9 қазанында аралда пигмей жарғанатының – сопрано пипистрель түрі табылды. Бұл сирек кездесетін сүтқоректі, қанаттарының ұзындығы және салмағы өте төмен. Табиғат зерттеушілері сопрано пипистрельдің Сербияда, Обедска-бара аймағында мекендейтінін болжаған, бірақ бұл жарғанатты алғаш рет көріп, ұстаған оқиға болып табылады. Аралда түрлі жарғанаттардың көптеген колониялары бар. Олар сирек жағдайда аралды құрлықтан бөліп тұрған Дунайдың саласы арқылы жүзіп өтеді және Земун немесе Нови-Београдта көрінуі мүмкін. 2014 жылы Energoprojekt холдингінің гаражында жабайы шошқа табылған. 2019 жылдың маусым айында су деңгейінің көтерілуіне байланысты аралдың барлық бөлігі суға батып, жабайы шошқалар Белград қаласының әртүрлі жерлеріне таралып, бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. Шошқалардың өзендерді жүзіп өтетін көптеген бейнелері мен суреттері жарияланды. Жаңа Белградтың 30-шы блогында жабайы шошқалардың шағын тобы байқалды. Жануарлардың ішінде, әдеттен тыс, жалғыз қалған шошқа балалары да 8-ші блокта, сондай-ақ Ушче және Земунский Кедж аудандарында көрілді. Жабайы шошқалар тіпті Белградтың орталық бөлігінде де көзге түсті: Белград бекінісі мен Обиличев Венацта, мұнда бір жануар көп қабатты тұрақтан құлап қайтыс болды. Аңшылар ұйымдары жабайы шошқалар адамдардан қашып жүретіндіктен, ешқандай қауіп жоқ екенін мәлімдесе, Ауыл шаруашылығы министрлігі аралдың орманды аймағында түнде серуендеуден аулақ болуға кеңес берді. 2020 жылы жабайы шошқалардың саны қайтадан өсіп, материктегі адамдардың бақшаларын толығымен бүлдіруге кірісті. Бірақ, бұл аймақ қорғалатындықтан және бақшалар мүлдем болмауы керек болғандықтан, ресми шаралар қабылданбады. Дегенмен, билік шошқалардың бір бөлігін басқа жерге көшіруге тырысты. Тұзақтар қойылды, бірақ шошқалар екі күн ішінде жем ретінде қойылған жүгерінің барлығын жеп қойды және тек бір шошқа баласы ғана тұзаққа түсті. 2020 жылы Балқан аймағында (Сербияның қалған бөлігі, Болгария) жабайы шошқалардың санының өсуіне қолайлы климаттық жағдайлармен қатар, COVID-19 пандемиясының аң аулауға шектеу қоюы да себеп болды.

Тарих

Ұлы соғыс аралы – ежелгі географиялық құрылым емес. Тарихи мәліметтер мен Дунайдағы өзен шайқастарының сипаттамаларына сүйене отырып, ол 15 ғасырдың екінші жартысында ғана арал ретінде толыққанды қалыптасқан деп саналады. Ол 14 ғасырдағы шағын құмдық ретінде пайда болды, кейбір гравюраларда көрсетілгендей, Дунай өзені оны бөліп, өзгертіп келген. Белград бекінісінің 1456 жылғы жобаларында осы құмдықтың бар екені расталады. Құмдықты Дунайдан бөліп тұрған саласы Дунавский поток (Дунайдың саласы немесе арнасы) деп аталған. Ол алғаш рет 1514-1528 жылдардағы картографтың картасында – Tabula Hungariae-де бейнеленген. Тарихшы Коме 1521 жылы Земунның түріктерге түсуін баяндап, аралды қаланың барлық тұтқын қорғаушыларының, оның ішінде олардың әйелдері мен балаларының жерленген орны деп атады. 1521 жылы Белград түрік әскерлерінің қоршауында болғанда, олардың Белград бекінісіне жасаған шабуылдарының көп бөлігі осы аралдан басталды. Осман саяхатшысы Эвлиа Челеби 1660 жылдары бұл аймаққа сапар шегіп, арал туралы айтқан. Ол аралдағы Ахмет Бабалық есімімен аталатын мешіт туралы жазған. Аралдың ертерек аттарының бірі – Бабалық аралы, осы мешіттің атынан шыққан. Аралға сапар шеккен адамнан жасалған ең алғашқы жазба 1699 жылға жатады, онда ағылшын дәрігері оны «үлкен, орманды арал» деп сипаттаған. 1863 жылғы түрік қала жоспарында аралды Бабалық деп атау әлі де қолданылған. 1928 жылы «Шумадия» құрылыс компаниясы «әуе трамвайы» деп аталатын канат жолын салуды ұсынды. Жоба Земун мен Белград бекінісіндегі Калемегдан аралын Ұлы соғыс аралы арқылы байланыстыруды көздеген. Кабиналар арасындағы интервал 2 минутқа белгіленген, ал маршруттың ұзақтығы 5 минутты құрауы тиіс болған. Алайда, жоба іске аспады. 1948 жылы Жаңа Белградтың құрылысы басталғанда, қала әкімдігі жаңа қала салынатын Сырмия батпақтарын толтыру үшін аралдың құмын және топырағын пайдаланып, оны толығымен жою туралы шешім қабылдады. Бірақ Дунайдан аралға үздіксіз әкелінетін аллювиалдық материалдардың шөгіндісі бұған мүмкіндік бермеді. Оның орнына, кішігірім Соғыс аралы осы мақсатқа пайдаланылды және осы процесте дерлік жойылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тағы бір жобада аралда көпір салу және ірі спорттық-сауықтыру орталығын құру қарастырылды. Аралдың орталық бөлігі үлкен дөңгелек көлге айналуы тиіс еді. Бірақ 1972 жылы жоба тоқтатылды. Аралдың жер астында көптеген су көздері болғандықтан, 1976 жылдан 1985 жылға дейін оны қаланың сумен қамтамасыз ету көзі ретінде пайдалану жоспарлары жасалды, бірақ бұл идея да қабылданбады. Көбінесе жылы мезгілде аралға көшіп келіп, бақшаларын күтіп-ұстайтын зейнеткерлер осы аралда тұрады, ал қыс айларында Белградқа қайтады. 2005 жылы арал мемлекет тарапынан ерекше ландшафты ретінде қорғауға алынды.

Көпір ұсыныстары

1972 жылы қала аралға көпір салу туралы ресми идеядан бас тартты. Жалпы, көпір шілдеден қыркүйекке дейін салынады. Бұл Сербия Қарулы Күштерінің инженерлік бөлімшелері орналастырған ұзын құрылыс. Көпірдің салынуы қайықшылардың наразылығын тудырады, олар көпір жоқ кезде паромшы болып жұмыс істейді немесе Дунайдың аралы мен қарсы жағалауы арасында қалып қояды. Уақыт өте келе, экологтар қарсы болғанымен, аралға тұрақты көпір салу туралы бірнеше ұсыныс түсті. Екі деңгейлі көпір салу жобасы жасалды. Жобалаушылар жоғарғы деңгейде ("жоғарғы көпір") панорамалық көрініс алаңы мен мейрамхана орналасатынын көздеді. Алайда, бұл идеядан бас тартты. Себебі, бетон мен ағаштан жасалған көпір жобасында Дунай өзенінің жоғары су деңгейі ескерілмеген. Жоба аралда туристік кешен салуды да қамтыды. 2016 жылдың наурыз айында Белград қаласының әкімі Синиша Мали Ескі Сава көпірін ауқымды түрде қайта жаңарту жоспарын жариялады. Бірақ 2017 жылдың мамырында жобалық құжаттар жарияланғаннан кейін, қала көпірді толығымен бұзып, жаңасын салуды көздеп отырғаны анық болды. Азаматтар наразылық білдірді, ал сарапшылар биліктің келтірген себептерін қабылдамады, бұл қажетсіз жобаға ақшаның ысырап болуы екенін айтты. Мали ескі көпірдің бұзылмайтынын, орны ауыстырылатынын және азаматтар оның қайда салынатынын шешетінін мәлімдеді, бірақ оны Ұлы Соғыс аралына жаяу жүргіншілер үшін тұрақты көпір ретінде Земунға көшіру туралы идеяны ұсынды. Сербияның Сәулет академиясының мүшесі Александр Миленкович "Ұлы Соғыс аралының үстіндегі бұлт" атты мақаласында бұл ұсынысқа қарсылық білдірді. Ол "әкімшіліктің бір мезгілде қабылданатын шешімдерін" ескере отырып, жауап берудің жылдам болуы керектігін айтты, себебі сырттай зиянсыз көрінетін идея, шын мәнінде стратегиялық тұрғыдан қауіпті кәсіпорын (аралдағы қорғалатын жануарлар әлеміне қатысты). Сондай-ақ, ол әкімшіліктің осы жағдайда, бұрынғы барлық жағдайлардағыдай, көптеген теориялық және эмпирикалық ұсынымдарды елемейтінін күдіктенеді. Ұлы Соғыс аралына Көне Сава көпірін көшіру жоспары ақырында тоқтатылды. 2019 жылдың наурыз айында қалалық жоспарлаушы Марко Стойчич көпірдің Сава өзенінен өтетінін, Омладинских Бригадасы көшесінің жалғасы ретінде, Жаңа Белградтың 70 А блогында салынатынын және оның Ада Циганлиямен байланыс құратынын мәлімдеді. 2018 жылдың маусым айында сәулетші Боян Ковачевич Малидің аралды байланыстыру идеясы бірнеше ай бұрын өткен кездесуден кейін туғанын айтты. Онда Белградтың су жағалауы жобасының инвесторы, Eagle Hills компаниясы қала басшыларымен аралда құрылыс салу мүмкіндігін талқылады. Жобаға жеке виллалар, гольф алаңдары және сәнді қонақ үйлер кіруі тиіс. 2020 жылдың жазғы маусымында Земун тұрғындарының тобы аралға тұрақты көпір салу үшін петиция ұйымдастырды. 2020 жылдың қыркүйегінде Земунның муниципалдық әкімшілігі қала әкімшілігіне бұрынғы жобаланғаннан биік болуы мүмкін көпірдің алдын ала жобасын жіберді, және оны 2022 жылдың қаңтарында қайта жариялады. Сербия президенті Александр Вучич 2023 жылдың тамызында "Земун мен Ұлы Соғыс аралын байланыстыратын [Ескі Сава] көпірінің орны анықталды" және ол азаматтарға бұл идеяны "ұсынуды" жоспарлап отырғанын мәлімдеді.

Соңғы өзгерістер

2000-жылдардың басында аралдың болашағы жөнінде халық арасында әртүрлі пікірлер пайда болды, оның ішінде оны үлкен ойын-сауық паркіне айналдыру, Белград зообағын көшіру, немесе аралдың бөліктерін әртүрлі елдердің мәдени өкілдеріне жалға беру туралы ұсыныстар болды. Бұл жағдайда әр бөлік өздерінің туған мәдениетін көрсететін этнопаркке айналып, аралдың атауы Дунавский остров (Дунай аралы) деп өзгертілуі мүмкін еді. Аралда "Белградтың Манхэттенін" салу және оны Белград бекінісімен байланыстыратын гондола лифтісін салу туралы одан да кең ауқымды жоспарлар да қарастырылды, бірақ 2005 жылы аралдың бұрынғы қалпында сақталуы жөн деген шешім қабылданды, сол себепті бұл жоспарлар тоқтатылды. 2002 жылы арал табиғи балық шаруашылығының өсіп-өнуіне арналған аймақ деп жарияланды және Белград қаласының балық шаруашылығына арналған жалғыз аймағы болып саналды, онда мейманхана, мотель немесе ресторан сияқты құрылыстар салуға тыйым салынды. Аралдағы негізгі жұмыстар 2007 жылы басталды. 2007 жылдың ақпан айында, 2006 жылғы су тасқынынан кейін аралдың солтүстік жағындағы Лидо аймағы қирағаннан соң, Ұлы соғыс аралы толығымен тазартылды, ірі қоқыстар алынып, ескі құрылыстардың қалдықтары жойылды және тәулік бойы күзет орнатылды. 29 маусым – Халықаралық Дунай күнін мерекелеуге орай, Белград университетінің студенттері үшін үйлерден тұратын экологиялық лагерь ашылды. Су тасқыны өсімдік және жануарлар әлеміне де зиян келтірді, олардың қалпына келуіне бірнеше жыл уақыт кетті. Алайда, нашар ауа-райы және ұйымдастырушылардың қаржылық тәртіпсіздігі салдарынан бұл жоба сәтсіз аяқталды. 2018 жылдың шілдесінде "Belgreat Festival 2018" фестивалі күтпеген жерден жарияланды, оған Феликс да Хаускат, Голди және Кристиан Варела сияқты әртістер қатысты. Арал қорғалатын аймақ болғандықтан, Қоршаған ортаны қорғау министрлігі фестивальді ұйымдастыруға тыйым салды. Ұйымдастырушылар "техникалық қиындықтарды" айтып, фестивальді Белград бекінісіндегі "Барутана" клубына көшірді. 2019 жылдың қыркүйегінде қала әкімдігі аралда ешқандай құрылыс жүргізілмейтінін мәлімдеді. Жаңа егжей-тегжейлі жоспар қабылданды, оған сәйкес қала Белградтағы жасыл аймақтардың үлесін 15%-дан 25%-қа дейін арттыруды жоспарлап отыр, соның ішінде Ұлы соғыс аралын одан әрі абаттандыруды көздеді, аралды сақтауға және күтуге барлық шаралар қолданылатынына сендірді. Белградтың негізгі сумен жабдықтау көзі Макиш аймағында жаппай құрылыс салу жоспарына байланысты туған даулардан кейін, 2021 жылдың қаңтарында қала Ұлы соғыс аралында жаңа сумен жабдықтау көзін салуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл мәселе бойынша зерттеу жүргізуге тендер жарияланды. Қаланың қарқынды өсуі және қазіргі көздердің өнімділігінің төмендеуі себеп ретінде көрсетілді. Халықтың наразылығынан кейін қалалық шенеуніктер бұл тек мүмкіндік, балама ғана екенін, және аралды одан әрі урбанизациялаусыз, тек Ранни коллекторлары салынуы мүмкін екенін мәлімдеді. Арал су көзі ретінде бірнеше рет зерттелді, оның ішінде 1939, 1976 және 1981 жылдары. Зерттеулердің кейбіреуі мұның мүмкін екенін және Ранни коллекторларын немесе басқа да түрдегі ұңғымаларды салуға болатынын көрсетті. Алайда, зерттеулер көрсеткендей, аталған көздерден алынатын су қаланың жалпы су тұтынуына қарағанда өте аз болады, ал коллекторлар мен ұңғымаларды салу шығындары су көлеміне сәйкес келмейді. Су тасқыны кезінде аралдың толығымен су астында қалуы мүмкін, бұл ұңғымаларға зиян келтіреді. Сонымен қатар, осылай ағызылатын су, Дунайдан немесе арал мен құрлық арасындағы қалалық канализация жүйесінен шығатын лас суды да тазартады. Кейбір сарапшылар аралға деген жаңа қызығушылықты Макиш бойынша қабылданған шешімге халықтың наразылығын басу мақсатындағы әрекет деп бағалады. 2022 жылдың ақпан айында қала аралды қоғамдық саябақ деп жариялады. Бұл аралдағы барлық жеке, бірақ заңсыз салынған шатырлар мен бау-бақшалардың бұзылуын білдіреді.