Кіріспе

Турда жарлығы (tordai dekrétum; Decretul de la Turda) – Венгрия королі Людовик I-нің 14 ғасырдағы жарлығы, Трансильвания ақсүйектеріне кез келген ұлттан, әсіресе румындардан шыққан қылмыскерлерге қарсы шаралар қабылдауға ерекше құқықтар берді.

Өмірбаян

XIV ғасырда Венгрия патшалығы саяси және экономикалық тұрғыдан нығайып, Трансильвания бұрынғыдан бетер гүлденді. 1345 жылы Секели графы Эндрю Лакфи бастаған Алтын Ордаға жасалған жорық, татарларды толығымен қуып шығарды және моңғол шапқыншылықтарына нүкте қойды. Өмір салтының әртүрлілігіне байланысты, Трансильванияда румындардың саны артып, мажарлармен қайта-қайта қақтығыстар тудырды. 1366 жылы Венгрияның патшасы Людовик I тәртіпсіздікті реттеу үшін Трансильванияға келді. Румын тарихшысы Иоан Аурель Поптың сөзіне қарағанда, басты себеп румын халқының Венгрия тәжіне адалдығына күмән тууы болды. Олардың жерлері отарлаушылармен мекенделгеннен кейін, тартылып алынып, немесе венгр ақсүйектеріне берілді. Соның салдарынан кейбір кнездер мен воеводалар көтеріліс ұйымдастырды. Бұл Реду Негру мен Богдан I-нің қарсылық көрсетуіне және кейіннен кетуіне, Валахия мен Молдавияның Венгрия Корольдігінен тәуелсіз мемлекеттер ретінде құрылуына әкеп соқты. Көтерілісшілердің және ақсүйектердің қысымына тап болған патша жылдам және қатаң шаралар қабылдауға мәжбүр болды.

Тарих

Венгрия патшасы Людовик I 1366 жылы сәуір мен тамыз аралығында Трансильванияда болды. 1366 жылы 28 маусымда Тордада (қазіргі Турда) тұрып, монарх Трансильвания ақсүйектерінің өтініші бойынша жарлық шығарды. Олар патшаға "көптеген зұлымдардың, әсіресе румындардың зұлымдықтары мен тәртіпсіз мінез-құлқынан күн сайын көптеген қиындықтарға ұшырағандарын" хабарлады. Патшалық жарлық Трансильвания ақсүйектеріне "осы елден кез келген ұлтқа, әсіресе румындарға тиесілі қылмыскерлерді жою немесе алып тастау үшін" ерекше құқықтар берді. Осы мақсатта жарлықта сот ісінің ережелері белгіленді. 1366 жылы 28 маусымда Трансильванияның Торда қаласында (қазіргі Турда) тұрып, Людовик заң мен тәртіпті нығайту туралы жарлық шығарды, ол әлеуметтік және қоғамдық өмірдің кейбір салаларын, әкімшілік, қылмыстық құқық және сот практикасын реттеді. Жарлықта ақсүйектерді сақтау немесе олардың қатарына қосылу үшін қойылған талаптар (әсіресе, Рим-католик шіркеуіне жататындық және иелік еткен жерге патшалық сыйлық куәлігінің болуы) ғасырлар бойы ақсүйектер тобын іріктеуге және шектеуге мүмкіндік берді, бұл өз кезегінде румындардың (Universitas Valachorum) құлдырауын жеделдетті. Жарлық қылмыскерлерге қарсы шаралар қолданады: propter presumptuosam astuciam diversorum malefactorum, specialiter Olachorum in ipsa terra nostra existencium ( ) ad exterminandum seu delendum in ipsa terra malefactores quarumlibet nacionum, signanter Olachorum көптеген қылмыскерлердің, әсіресе румындардың, осы жерде тұратын жамандықтарына байланысты (), осы елде кез келген ұлтқа жататын, әсіресе румындарды қуу немесе жою. Тарихшылар жарлықтың шығарылуының нақты жағдайлары мен оның басты мақсаты туралы бір пікірге келе алмады. Румын тарихшысы Иоан Аурель Поптың пікірінше, бұл Трансильванияда этникалық принцип бойынша дискриминациялық заңдарды қолданудың заңды түрде бекітілген алғашқы жағдайы болды. Истван Петрович румын халқының өмір салтының өзгеруі олардың оралмандармен қақтығыстарына себеп болғанын айтады. Иоан Аурель Поптың сөзіне қарағанда, Жарлық Молдавияның венгр ықпалынан бөлінуінен кейін шығарылды, бұл патша мен ақсүйектерді алаңдатты, себебі басқа румын ақсүйектері Богданның үлгісін қайталауы мүмкін еді. Ол сондай-ақ жарлықта румындардың монарх пен ақсүйектерге қарсы "жай ғана қарсылығы" көрсетілгенін айтады, олар оларды олардың меншігінен, әсіресе мұрагерлік иеліктерінен айыруға тырысты. Бенедек Янчоның мәліметінше, 14-15 ғасырлардағы құжаттарда бірнеше әлеуметтік проблемалар тіркелген, жартылай көшпелі қойшы румын отарлаушылары мен тұрақты қоныстанған және ауыл шаруашылығымен айналысатын Трансильвания мажарлары мен сакстары арасындағы қарым-қатынас Ұлы Мажар жазығындағы ауыл шаруашылығымен айналысатын мажарлар мен көшпелі құмандықтар арасындағы қарым-қатынас сияқты болды. Бұл 1366 жылы Ұлы Людовик патшаның "жамандық жасаушылардың көбеюін жою қажеттігі" туралы қатаң шараларын түсіндіреді.