Кіріспе

Пельплин (;; бұрын неміс тілінде: Pelplin) – Польшаның солтүстігіндегі қала, Тчев округінде, Померания воеводтығында орналасқан. Халқы: 8 320 адам (2009). Пельплин Помераниядағы Коцеве этномәдени аймағында жатыр. Бұл қалада Польшадағы ортағасырлық өнердің ең бағалы жинақтарының бірі Пельплин діни музейінде сақталып тұр. Пельплин Польшадағы ең ірі готикалық шіркеулердің бірі саналатын, бұрынғы аббат шіркеуі болған танымал Пельплин соборымен мәшһүр. Бұрынғы Пельплин аббаттығы – Рим-католик Пельплин діншілігінің орталығы. Собор кешені, аббаттық ғимарат, теологиялық семинария, Корпус Кристи шіркеуі, Епископ сарайы және саябақ сияқты нысандар Польшаның тарихи ескерткіштері тізіміне еніп, елдің ең құнды мұраларының бірі болып есептеледі.

Географиялық орналасуы

Пелплин Висла өзенінің Померания аймағындағы сол жақ саласы Виржица өзенінің екі жағындағы аңғарда жатыр. Висладан батысқа қарай, Старогард Гданьский қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай, Тчев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай және аймақтық астана Гданьскіден оңтүстікке қарай орналасқан. Оны шағын төбелер тізбегі қоршап тұр, оның биіктігі шығыста Висланың жазығында теңіз деңгейінен жоғары, ал батыста "Чубатка" төбесінде теңіз деңгейінен жоғары.

Тарих

Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, қала аумағында тас және қола дәуірлерінде адам қоныстары болған. Пелплин тарихы Пелплин монастыры тарихымен тығыз байланысты, монастырь жылнамасына сәйкес, ол 1274 жылы Померания герцогы Мествин II құрған. Пелплин монастырының алдында 1258 жылы Померания герцогы Самбор II құрған Виржицаның жоғарғы ағысындағы Погодкидегі цистерциандық монастырь болған. 1276 жылы Мекленбургтегі Доберан монастырынан Погодкиге келген монахтар монастырларын Пелплинге көшіре бастады. Пелплиннен неміс монахтары кең ауқымды қоныс аудару науқанын ұйымдастырды. Олар жерсіз қалған шаруалар мен қолөнершілерді әкеліп, аймақта бірнеше ауылдарға негіз салды. Бұл бастама герцог Самбор II-ден шықты, ол соғыстардың салдарынан туындаған халықтың жоғалуын өтеуге тырысты, соғыстар Помералияның оңтүстіктегі Польша Корольдігі және шығыстағы Ежелгі Пруссиямен болды. Монахтар сондай-ақ, негізінен кірпіштен тұрғызылған әсерлі готикалық соборды, қазіргі Пелплин аббаттығын салуға кірісті. Монастырь жылнамасына сәйкес, ғимаратты салу жұмыстары 1294 жылға дейін Померания герцогы Мествин II бастады және 14 ғасырдың екінші жартысында аяқталды, бұл құрылысқа шамамен 200 жыл кеткенін көрсетеді. Монастырь собордың оңтүстік жағына орналасқан. Кейінгі ғасырларда ол едәуір кеңейтілді. Цистерциандық собор, қазіргі Пелплин аббаттығы, Висла аймағындағы сакральдық сәулет өнерінің ең маңызды үлгілерінің бірі деп есептеледі. Діни мәселелерге қатысты, Пелплин аймағы сол кезде Гнезно епархиясының басқаруына бағынды. Пелплин Померания герцогтығының (Шығыс/Гданьск Помераниясы) құрамында болды, ол 1227 жылы мемлекеттің бөлінуі нәтижесінде Польшадан бөлінді. 1282 жылы герцог Мествин II және поляк герцогы Пшемысл II (болашақ Польша королі) Кемпно шартына қол қойды, ол Пелплинді қоса алғанда, Гданьск Помераниясының билігін Пшемысл II-ге берді. Кейіннен, 1294 жылы Мествин II қайтыс болғаннан кейін, Пелплин Польшамен қайта біріктірілді. 1310 жылы Тевтон ордені Гданьск Помераниясын басып алып, оны Тевтон орденінің монахтық мемлекетіне қосты. 1454 жылы поляк королі Казимир IV Ягеллон аймақты Польша Корольдігіне қайта қосу туралы актіге қол қойды, ал 1466 жылғы Екінші Торнь бейбіт шартында Тевтон рыцарлары аймаққа деген барлық талаптарынан бас тарды және оны Польшаның бір бөлігі деп мойындады. Осыдан бастап Пелплин Ұлы Польша провинциясындағы Корольдік Пруссияның автономиялық провинциясындағы Померания воеводтығының бір бөлігі болды. Келесі ғасырларда бірнеше поляк патшалары Пелплин аббаттығына сапар шекті, олардың ішінде III Сигизмунд Ваза және III Ян Собеский болды. Реформация кезінде Доберан монастырының соңғы аббаты 1552 жылы Пелплин монастырына көшті.

Польшаның бөлінісі

1772 жылы Ресей, Австрия және Пруссия Польшаны бірінші рет бөліскен кезде Пелплин Пруссия Корольдігіне қосылды, 1773 жылы ол жаңадан құрылған Батыс Пруссия провинциясына енді, ол жаңадан қосылған поляк территориясынан құралған, және поляктарға қатысты діни және саяси кемсітуі күрт күшейді. Пелплин германизация саясатына ұшырады. 1819 жылы Пелплин монастыры жабылды. Монастырь ғимараттары өзгертілгеннен кейін, 1824 жылдан бастап Пельплинге көшірілген Хелмно (Кулм) епископтығының орталығы ретінде пайдаланылды. Сол кезде Пелплин бірнеше пабтары бар шағын ауыл болып қалды. 1824 жылдан бастап, көптеген шіркеу және діни мекемелердің орналасуына байланысты қарқынды дамуға көшті. 1238 жылы дін қызметкерлерін даярлайтын мектеп ашылды, ал 1835 жылдан бастап епископтық прогимназия – Collegium Marianum жұмыс істеді. Пелплиннің экономикалық дамуы 1852 жылдан кейін жеделдеді, осы жылы ауыл Бydгощ – Гданьск (Бромберг – Данциг) жаңа теміржол желісіне қосылды. 1905 жылы қала аумағында орман шаруашылығының бас инспектурасы, инженерлік шеберхана және қант фабрикасы болды. 1906–1907 жылдары жергілікті поляк балалары Пруссиялық Польша бөлігінде тараған германизацияға қарсы мектеп ереуіліне қатысты. 1920 жылға дейін Пелплин Батыс Пруссиядағы Regierungsbezirk Danzig әкімшілік округінің Kreis Dirschau құрамына кірді.

Тәуелсіздікке қайта оралу

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша тәуелсіздігін қайта алды, және Версаль келісімінің нәтижесінде Пелплин Екінші Польша Республикасының құрамына қайта енді. 1925 жылы Хелмно епископаты Пелплин епископаты болып қайта аталды. 1931 жылы Пелплин қала статусын алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Польшаға жасалған шабуылдан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен, Гданьск Помераниясы нацистік Германиямен басып алынып, жаңа құрылған Рейхсгау Данциг Батыс Пруссия провинциясына қосылды. Неміс оккупациясы кезінде поляк халқы жаппай тұтқындауға, қудалауға, концлагерлерге депортациялауға, жер аударуға және жаппай қырғынға ұшырады. Жаппай тұтқындаулар ерекше поляк мұғалімдері мен дін қызметкерлеріне қатысты және 1939 жылдың қыркүйек және қазан айларында жүзеге асырылды (қараңыз: Intelligenzaktion, Польшадағы католик шіркеуіне жасалған нацистік қудалау). 16 дін қызметкері жергілікті оқ ату полигонында өлтірілді, ал басқалары Тчев қаласына қамалды, кейіннен Шпегавский ормансында поляктардың жаппай қырғыны кезінде қаза тапты. 1939 жылдың 20 қазанында Шпегавский ормансында 44 адам өлтірілді. Немістер собор мен семинариядан поляк мұрасының іздерін жойды, сондай-ақ кітапхана мен архивті қоса алғанда, тарихи поляк жинақтарын тонады немесе жойды. Einsatzkommando 16 семинарияда жергілікті поляк белсенділері, мұғалімдері және дін қызметкерлері үшін түрме құрды, ал құрбандар кейіннен Шпегавский ормансында өлтірілді, концлагерлерге депортацияланды немесе Старогард Гданьскидегі түрмеге ауыстырылды. Соғыстың соңғы кезеңінде Пелплин Қызыл Армия тарапынан басып алынды. Соғыс аяқталғаннан кейін Пелплин Польша Халық Республикасының құрамына кірді.

Көлік

Пелплин 229 және 230 облыстық жолдардың қиылысында орналасқан, ал Польшаның А1 тас жолы қаланың батысынан өтеді.

Спорт

Қаланың екі футбол командасы бар: «KS Wierzyca Pelplin» және «KS Centrum Pelplin». Екеуі де төменгі лигаларда өнер көрсетеді.