Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пельплин (;; бұрын неміс тілінде: Pelplin) – Польшаның солтүстігіндегі қала, Тчев округінде, Померания воеводтығында орналасқан. Халқы: 8 320 адам (2009). Пельплин Помераниядағы Коцеве этномәдени аймағында жатыр. Бұл қалада Польшадағы ортағасырлық өнердің ең бағалы жинақтарының бірі Пельплин діни музейінде сақталып тұр. Пельплин Польшадағы ең ірі готикалық шіркеулердің бірі саналатын, бұрынғы аббат шіркеуі болған танымал Пельплин соборымен мәшһүр. Бұрынғы Пельплин аббаттығы – Рим-католик Пельплин діншілігінің орталығы. Собор кешені, аббаттық ғимарат, теологиялық семинария, Корпус Кристи шіркеуі, Епископ сарайы және саябақ сияқты нысандар Польшаның тарихи ескерткіштері тізіміне еніп, елдің ең құнды мұраларының бірі болып есептеледі.
Pelplin (; ; formerly German also: Pelplin) is a town in northern Poland, in the Tczew County, Pomeranian Voivodship. Population: 8,320 (2009). Pelplin is located in the ethnocultural region of Kociewie in Pomerania. It is home to one of the finest collections of medieval art in Poland held at the Diocesan Museum in Pelplin. It is known for the landmark Gothic Pelplin Cathedral, former abbey church, one of the largest Gothic churches in Poland. The former Pelplin Abbey is the seat of the Roman Catholic Diocese of Pelplin. The cathedral complex, with the abbey, theological seminary, Corpus Christi church, Episcopal Palace and Park, etc. is listed as a Historic Monument of Poland, as one of the most precious Polish heritage sites of its kind.
Географиялық орналасуы
Пелплин Висла өзенінің Померания аймағындағы сол жақ саласы Виржица өзенінің екі жағындағы аңғарда жатыр. Висладан батысқа қарай, Старогард Гданьский қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай, Тчев қаласынан оңтүстік-батысқа қарай және аймақтық астана Гданьскіден оңтүстікке қарай орналасқан. Оны шағын төбелер тізбегі қоршап тұр, оның биіктігі шығыста Висланың жазығында теңіз деңгейінен жоғары, ал батыста "Чубатка" төбесінде теңіз деңгейінен жоғары.
Pelplin lies in a valley on both sides of river Wierzyca, a left affluent of river Vistula in Pomeralia, which ends up in the Vistula at the town of Gniew. Pelplin is located about west of the Vistula, south east of the town of Starogard Gdański, south west the town of Tczew and south of the regional capitol of Gdańsk. It is surrounded by a chain of little hills, its altitude varies between above sea level at the lowlands of the Vistula in the east and above sea level at 'Czubatka' hill in the west.
Тарих
Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, қала аумағында тас және қола дәуірлерінде адам қоныстары болған. Пелплин тарихы Пелплин монастыры тарихымен тығыз байланысты, монастырь жылнамасына сәйкес, ол 1274 жылы Померания герцогы Мествин II құрған. Пелплин монастырының алдында 1258 жылы Померания герцогы Самбор II құрған Виржицаның жоғарғы ағысындағы Погодкидегі цистерциандық монастырь болған. 1276 жылы Мекленбургтегі Доберан монастырынан Погодкиге келген монахтар монастырларын Пелплинге көшіре бастады. Пелплиннен неміс монахтары кең ауқымды қоныс аудару науқанын ұйымдастырды. Олар жерсіз қалған шаруалар мен қолөнершілерді әкеліп, аймақта бірнеше ауылдарға негіз салды. Бұл бастама герцог Самбор II-ден шықты, ол соғыстардың салдарынан туындаған халықтың жоғалуын өтеуге тырысты, соғыстар Помералияның оңтүстіктегі Польша Корольдігі және шығыстағы Ежелгі Пруссиямен болды. Монахтар сондай-ақ, негізінен кірпіштен тұрғызылған әсерлі готикалық соборды, қазіргі Пелплин аббаттығын салуға кірісті. Монастырь жылнамасына сәйкес, ғимаратты салу жұмыстары 1294 жылға дейін Померания герцогы Мествин II бастады және 14 ғасырдың екінші жартысында аяқталды, бұл құрылысқа шамамен 200 жыл кеткенін көрсетеді. Монастырь собордың оңтүстік жағына орналасқан. Кейінгі ғасырларда ол едәуір кеңейтілді. Цистерциандық собор, қазіргі Пелплин аббаттығы, Висла аймағындағы сакральдық сәулет өнерінің ең маңызды үлгілерінің бірі деп есептеледі. Діни мәселелерге қатысты, Пелплин аймағы сол кезде Гнезно епархиясының басқаруына бағынды. Пелплин Померания герцогтығының (Шығыс/Гданьск Помераниясы) құрамында болды, ол 1227 жылы мемлекеттің бөлінуі нәтижесінде Польшадан бөлінді. 1282 жылы герцог Мествин II және поляк герцогы Пшемысл II (болашақ Польша королі) Кемпно шартына қол қойды, ол Пелплинді қоса алғанда, Гданьск Помераниясының билігін Пшемысл II-ге берді. Кейіннен, 1294 жылы Мествин II қайтыс болғаннан кейін, Пелплин Польшамен қайта біріктірілді. 1310 жылы Тевтон ордені Гданьск Помераниясын басып алып, оны Тевтон орденінің монахтық мемлекетіне қосты. 1454 жылы поляк королі Казимир IV Ягеллон аймақты Польша Корольдігіне қайта қосу туралы актіге қол қойды, ал 1466 жылғы Екінші Торнь бейбіт шартында Тевтон рыцарлары аймаққа деген барлық талаптарынан бас тарды және оны Польшаның бір бөлігі деп мойындады. Осыдан бастап Пелплин Ұлы Польша провинциясындағы Корольдік Пруссияның автономиялық провинциясындағы Померания воеводтығының бір бөлігі болды. Келесі ғасырларда бірнеше поляк патшалары Пелплин аббаттығына сапар шекті, олардың ішінде III Сигизмунд Ваза және III Ян Собеский болды. Реформация кезінде Доберан монастырының соңғы аббаты 1552 жылы Пелплин монастырына көшті.
Archaeological findings have revealed that human settlements existed in the region of the town already during the Stone Age and the Bronze Age. The history of Pelplin is tightly interwoven with the history of the Monastery of Pelplin, which according to the monastery's chronicle was founded in 1274 by Mestwin II, Duke of Pomerania. The monastery of Pelplin had a forerunner in the monastery of the Cistercians in Pogódki located at the upper course of the Wierzyca, which had been founded in 1258 by Sambor II, Duke of Pomerania. In 1276 the monks, which had come from the Monastery of Doberan in Mecklenburg to Pogódki, began to transfer their monastery to Pelplin. From Pelplin, the German monks organized an extensive settlement campaign. They brought in dispossessed farmers and craftsmen and founded a number of villages in the area. The initiative came from Duke Sambor II, who wanted to compensate population losses of the past, which had occurred because of wars with Pomeralia's neighbours, the Kingdom of Poland in the south and the Old Prussians in the east. The monks also began to build an impressive Gothic cathedral, now the Pelplin Abbey, using mainly bricks as construction material. According to the monastery's chronicle, work on the building was taken up already prior to 1294 by Mestwin II, Duke of Pomerania, and was completed during the second half of the 14th century, amounting to a building time of almost 200 years. The monastery was attached to the southern side of the cathedral. It was enlarged considerably during subsequent centuries. The cathedral of the Cistercians, now Pelplin Abbey, is recognized as one of the most important examples of sacral architecture in the Vistula region. As far as matters concerning the church were concerned, the region of Pelplin was at that time subordinated to the administration of the Diocese of Gniezno. Pelplin was part of the Duchy of Pomerania (Eastern/Gdańsk Pomerania), which in 1227 separated from Poland as a result of the fragmentation of the state. In 1282, Duke Mestwin II and Polish Duke Przemysł II (future King of Poland) signed the Treaty of Kępno, which transferred the suzerainty over Gdańsk Pomerania including Pelplin to Przemysł II and, subsequently, after Mestwin II's death in 1294, Pelplin was reintegrated with Poland. In 1310 the Teutonic Order captured Gdańsk Pomerania and incorporated it into the monastic State of the Teutonic Order. In 1454, Polish King Casimir IV Jagiellon signed the act of re incorporation of the territory to the Kingdom of Poland, and in the Second Peace of Thorn of 1466, the Teutonic Knights renounced any claims to the region, and recognized it as part of Poland. Pelplin was since part of the Pomeranian Voivodeship in the autonomous province of Royal Prussia in the Greater Poland Province. In the following centuries several Polish Kings visited the Pelplin Abbey, among them Sigismund III Vasa and John III Sobieski. During the reformation, the last abbot of the monastery of Doberan moved in 1552 to the affiliated monastery of Pelplin.
Польшаның бөлінісі
1772 жылы Ресей, Австрия және Пруссия Польшаны бірінші рет бөліскен кезде Пелплин Пруссия Корольдігіне қосылды, 1773 жылы ол жаңадан құрылған Батыс Пруссия провинциясына енді, ол жаңадан қосылған поляк территориясынан құралған, және поляктарға қатысты діни және саяси кемсітуі күрт күшейді. Пелплин германизация саясатына ұшырады. 1819 жылы Пелплин монастыры жабылды. Монастырь ғимараттары өзгертілгеннен кейін, 1824 жылдан бастап Пельплинге көшірілген Хелмно (Кулм) епископтығының орталығы ретінде пайдаланылды. Сол кезде Пелплин бірнеше пабтары бар шағын ауыл болып қалды. 1824 жылдан бастап, көптеген шіркеу және діни мекемелердің орналасуына байланысты қарқынды дамуға көшті. 1238 жылы дін қызметкерлерін даярлайтын мектеп ашылды, ал 1835 жылдан бастап епископтық прогимназия – Collegium Marianum жұмыс істеді. Пелплиннің экономикалық дамуы 1852 жылдан кейін жеделдеді, осы жылы ауыл Бydгощ – Гданьск (Бромберг – Данциг) жаңа теміржол желісіне қосылды. 1905 жылы қала аумағында орман шаруашылығының бас инспектурасы, инженерлік шеберхана және қант фабрикасы болды. 1906–1907 жылдары жергілікті поляк балалары Пруссиялық Польша бөлігінде тараған германизацияға қарсы мектеп ереуіліне қатысты. 1920 жылға дейін Пелплин Батыс Пруссиядағы Regierungsbezirk Danzig әкімшілік округінің Kreis Dirschau құрамына кірді.
In 1772, during the First Partition of Poland by the Russia, Austria and Prussia, Pelplin was annexed into the Kingdom of Prussia, in 1773 it was included into the newly formed province West Prussia, composed from just annexed Polish territory, and the religious and political discrimination of the Poles greatly intensified. Pelplin was subjected to Germanisation policies. In 1819 the Pelplin monastery was suppressed. After the monastic buildings had been modified, they were utilized since 1824 as the seat of the Bishopric of Chełmno (Culm), which was moved to Pelplin. By that time Pelplin had remained a small village with several pubs. Since 1824 it began to develop rapidly due to the accommodation of a number of ecclesiastical and clerical institutions. In 1238 a training school for priests was founded, and since 1835 there existed also the Collegium Marianum, an episcopal Progymnasium. The economical development of Pelplin accelerated after 1852, when the village was connected to the new railway line Bydgoszcz—Gdańsk (Bromberg—Danzig). In 1905 there existed in addition a supreme forestry superintendent's office, an engineering works and a sugar factory. In 1906–1907, local Polish children joined the children school strikes against Germanisation that spread throughout the Prussian Partition of Poland. Up to 1920 Pelplin belonged to Kreis Dirschau in the administrative district of Regierungsbezirk Danzig in West Prussia.
Тәуелсіздікке қайта оралу
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша тәуелсіздігін қайта алды, және Версаль келісімінің нәтижесінде Пелплин Екінші Польша Республикасының құрамына қайта енді. 1925 жылы Хелмно епископаты Пелплин епископаты болып қайта аталды. 1931 жылы Пелплин қала статусын алды.
After World War I Poland regained independence, and as a consequence of Treaty of Versailles the Pelplin was re integrated into the Second Republic of Poland. In 1925 the bishopric of Chełmno was renamed as bishopric of Pelplin. In 1931, Pelplin received town rights.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы Польшаға жасалған шабуылдан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен, Гданьск Помераниясы нацистік Германиямен басып алынып, жаңа құрылған Рейхсгау Данциг Батыс Пруссия провинциясына қосылды. Неміс оккупациясы кезінде поляк халқы жаппай тұтқындауға, қудалауға, концлагерлерге депортациялауға, жер аударуға және жаппай қырғынға ұшырады. Жаппай тұтқындаулар ерекше поляк мұғалімдері мен дін қызметкерлеріне қатысты және 1939 жылдың қыркүйек және қазан айларында жүзеге асырылды (қараңыз: Intelligenzaktion, Польшадағы католик шіркеуіне жасалған нацистік қудалау). 16 дін қызметкері жергілікті оқ ату полигонында өлтірілді, ал басқалары Тчев қаласына қамалды, кейіннен Шпегавский ормансында поляктардың жаппай қырғыны кезінде қаза тапты. 1939 жылдың 20 қазанында Шпегавский ормансында 44 адам өлтірілді. Немістер собор мен семинариядан поляк мұрасының іздерін жойды, сондай-ақ кітапхана мен архивті қоса алғанда, тарихи поляк жинақтарын тонады немесе жойды. Einsatzkommando 16 семинарияда жергілікті поляк белсенділері, мұғалімдері және дін қызметкерлері үшін түрме құрды, ал құрбандар кейіннен Шпегавский ормансында өлтірілді, концлагерлерге депортацияланды немесе Старогард Гданьскидегі түрмеге ауыстырылды. Соғыстың соңғы кезеңінде Пелплин Қызыл Армия тарапынан басып алынды. Соғыс аяқталғаннан кейін Пелплин Польша Халық Республикасының құрамына кірді.
In 1939, after the invasion of Poland, which started World War II, Gdańsk Pomerania was annexed by Nazi Germany and incorporated into the newly formed province of Reichsgau Danzig West Prussia. During the German occupation, the Polish population was subjected to mass arrests, repressions, deportations to concentration camps, expulsions and massacres. Mass arrests especially pertained to Polish teachers and clergy, and were carried out in September and October 1939 (see: Intelligenzaktion, Nazi persecution of the Catholic Church in Poland). 16 priests were murdered at the local shooting range, and others were imprisoned in Tczew, and later murdered during large massacres of Poles in the Szpęgawski Forest. On 20 October 1939, 44 inhabitants were murdered in the Szpęgawski Forest. The Germans removed traces of Polish heritage from the cathedral and the seminary, and also looted or destroyed historic Polish collections, including the library and the archive. The Einsatzkommando 16 established a prison for local Polish activists, teachers and priests at the seminary, and the victims were later either murdered in the Szpęgawski Forest, deported to concentration camps, or moved to the prison in Starogard Gdański. In the final stages of the war Pelplin was captured by the Red Army. After the end of war Pelplin became part of People's Republic of Poland.
Көлік
Пелплин 229 және 230 облыстық жолдардың қиылысында орналасқан, ал Польшаның А1 тас жолы қаланың батысынан өтеді.
Pelplin is located at the intersection of the Voivodeship roads 229 and 230, and the Polish A1 motorway runs nearby, west of the town.
Спорт
Қаланың екі футбол командасы бар: «KS Wierzyca Pelplin» және «KS Centrum Pelplin». Екеуі де төменгі лигаларда өнер көрсетеді.
The town has two football teams KS Wierzyca Pelplin and KS Centrum Pelplin, both of which compete in the lower leagues.