Кіріспе

Хатак (пашту: خټک اتڼ , Khattak attan) – бұл шапшаң жауынгерлік аттан биі, оны көбінесе қылыш пен орамал ұстап билейді (бірақ әрқашан қылыш пен орамал ұстамайды). Хатак биі – Пәкістанның ұлттық биі. Бұл биді хатак жауынгерлері Мәлік Шахбаз хан Хатак және одан кейін Хушал хан Хатак заманында соғысқа аттанғанға дейін орындаған. Ол соғысқа дайындық жаттығуы ретінде қолданылған және қылышпен билейтін жалғыз би ретінде танымал. Паштунның классикалық әдебиетінен, халық әндерінен, паштунвалиден (әлеуметтік құндылықтардың ортақ кодексінен) басқа, хатак – бұл топтың ұжымдық өзіндігінің бір бөлігі болып табылады.

Тарих

Бұл ән қазіргі Пәкістанның паштун аймағында Хаттак тайпасының арасында пайда болған. Ол Атанның, немесе Аттанның сан алуан түрі болып табылады, және Хаттак тайпасының және басқа да пуштун тайпаларының, оның ішінде Гилзайлардың мүшелері оны ең ерте түрінде сақтап келген. Атанның көптеген аймақтық вариациялары бар. Дәстүрлі паштун аймақтарында Афина биіне паштундар Атанға көрсеткендей мән беріліп, оған да құрмет көрсетілген. Афина белгілі бір дәуірде пайда болған сияқты, ал Атан қазіргі Ауғанстанның шығысында және Пакистанның солтүстік-батысындағы пуштундар арасында сақталған. Паштун тегінен шыққан журналист Аманулла Гилзай Хаттактың тамырларын ежелгі грек биіне дейін жегізді. Оның теориясына сәйкес, Хаттак, немесе Атан, ежелгі грек биінің ең ерте нұсқаларының бірі, ол Афинаға арналған. Гректер бұл аймақты бірнеше ғасыр бұрын жаулап алған кезде, ежелгі пуштундар билеген аймақтарға осы биді мұра еткен. Ежелгі Грецияда Афинаға паштундар Атанға көрсеткендей мән беріліп, оған да құрмет көрсетілген. Афина христиан дәуірінде Грецияда жоғалып кеткендей көрінеді, ал Атан Ауғанстан мен Пәкістанның пуштун аймақтарында сақталған.

Егжей-тегжейлер

Хаттак – қару-жарақпен би билейтін ерлер стилі. Хаттак бишісі бір, екі, тіпті үш қылыш ұстап, батырдың құлшынысымен дене қозғалыстары арқылы өз дене күшін көрсетеді. Әр қылыштың салмағы шамамен 1,5 килограммды құрайды. Би 5 қадамнан тұратын жүйелі айналымдардан құралады, мұнда қылыштар арқаға және шынтақтарға қарай кесіліседі, немесе қылыштар бүйірге созылып, көбінесе жарты айналым жасалады. Биттің ырғағына қарай бұл айналым толық синхрондылықпен кері бұрылуы мүмкін. Биді орындаушылардың техникасына сәйкес ырғақты үйлестіретін музыкантпен бірге орындалады. Би өте жылдам орындалады, көктас, кларион және таяқшамен соғылатын барабандардың қарқынды музыкасымен сүйемелденеді. Қырыққа дейін ер адам бірге қылыш немесе орамал ұстап, акробатикалық трюктар көрсетеді. Хаттак биінің жылдамдығы оны басқа аттан билерден ерекшелендіреді, олар баяу басталып, би қарқыны артқан сайын жылдамдайды. Түнде орындалатын хаттак биі кіріспе музыкамен басталады, онда «добыл» деп аталатын барабанның баяу және ретсіз соққан дыбысы басым болады, ал бишілер ортаға қойылған бірнеше шамдарды айнала бастайды. Кейде бишілер от отығының маңында билейді. Бишілердің артқа және алға қарай шамадан тыс секіріп-қозғалуы, қылышпен жасалатын қимылдар (әуеде соққы беру, қорғану) көрерменге қызық көрінуі мүмкін. Бидің қарқыны ырғақпен бірге жылдамдайды. Ритмнің өзгеруі жиі қол қимылдарымен сүйемелденеді, ал финалда бишілер толығымен шаршағанша аяқтарының басында айналып тұрады. Осы сәтте би, суфилердің айналып билейтін дервиштеріне ұқсайды, ол ешкім билеп қалғанша жалғаса береді.

Түрлі түрлері

Хаттак биі және жеке орындалуы. Банграй сөзі Банграй немесе Бханграй (білезік) сөзінен туындаған. Бұл би дөңгелек түрінде орындалуға тиіс. Көрерменнің көзқарасынан бұл би білезік сияқты көрінеді, сондықтан оны Бангра немесе Бхангра деп атайды. Бұл дене бұлшықеттерін қыздыруға арналған жаттығу ғана, ол баяу темпте және семсерді қазіргі әскерлер мылтық ұстағандай ұстау үшін үзілістермен орындалады. Банграда әрбір биші қылыш ұстап, айналады. 1–3 дөңгелекте, жасы үлкендер, жастар мен балалар, әрқайсысы қылыш пен орамал ұстап, ортасында домбыра мен сырнайы бар дөңгелекте билей бастайды. Бханграның басында бірнеше бишілер кезекпен махаббат туралы әндер немесе "Таккай" деп аталатын цитаталарды оқиды (әрқайсысы 5-7 Таккай, Таккай көшпенділер арасында кең таралған, олар төбелерде отырып, жоғары дауыспен ән салады, егер басқа төбеде біреу болса, ол Таккайға жауап қайтарады, ал кейбіреулері оны өздерінің шатырларымен ойнайды), жоғары дауыспен, осылайша олар өнер көрсеткені үшін сыйлық күтетінін білдіреді. Әннің соңында домбыраның ырғағы күшейеді және би жалғасады. Содан кейін сол топпен бірге "Балбала" биі орындалады, ол денеді қыздыруға арналған және жылдам темпте орындалады. Балбала биі қылышсыз қойылады. "Қамар балбала" – бұл төбеде тұрып, қадамдарды бақылап, дене тепе-теңдігін сақтауға арналған жаттығу, және ол қылышпен орындалады. Төбедегі тегіс емес беткейде жылдам қозғалу кезінде тепе-теңдікті сақтау үшін қылыш қолданылады. Хаттак биінің жеке орындалуы 12 қадамнан тұрады, бұл бишілерден үлкен шеберлік талап етеді. Биші жеке билейді де, содан кейін топтың қалған мүшелерімен синхронды билейді. Екі немесе төрт адамнан тұратын топтар қылыш пен орамал ұстап, кезекпен өнер көрсетеді, ал топтың қалған мүшелері өз кезегін күтеді. "Лайла" биінде әрқайсысы екі қылыш ұстаған төрт биші дөңгелек бойымен қозғалып, трюктер орындайды. "Брахони" – бұл барлық қадамдардың ең жылдам және ең қауіптісі: бір биші үш қылышпен билейді. Ол екі қылышты ауада шауып, үшіншісін аузында ұстап тұрады.