Кіріспе

Генрих Ибсеннің пьесасы "Біз өлгендер оянғанда" (Når vi døde vågner) – норвегиялық драматург Генрих Ибсен жазған соңғы пьеса. 1899 жылдың желтоқсанында жарық көрген бұл пьесаны Ибсен сол жылдың ақпан және қараша айлары аралығында жазған. Алғашқы қойылым Лондонның Хеймаркет театрында жариялануға бір-екі күн бұрын өтті. Қазіргі кезде Бродвейдегі жалғыз қойылым бастапқыда 1905 жылдың 7-10 наурызында Книккербокер театрында, кейін 1905 жылдың сәуірінде жабылуға дейін Принцесса театрына көшірілді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бірінші акт фьордқа қарап тұрған шипажайдың сыртында өтеді. Суретші Арнольд Рубек пен оның әйелі Майя таңғы асын ішіп, газет оқып, шампан ішіп отыр. Олар шипажайдың тыныш екеніне таңғалады. Әңгімелері жеңіл, бірақ Арнольд өміріне қанағатсыз екенін білдіреді. Майя да көңілінің толық болмағанын сездіреді. Арнольд оны тау басына алып барып, әлемді көруге уәде берген еді, бірақ олар ешқашан оны іске асырмады. Мейрамхана басшысы қонақтарымен бірге келіп, Рубектерге бірдеңе қажет пе деп сұрайды. Сол кезде ақ киімдегі құпия әйел өтіп өтеді, оның ізінен қара киімдегі монах әйел келеді. Арнольдтың назары оған ауады. Басшы оның кім екенін білмейді және Ульфхайм оны байқамай тұрып, жағдайдан шығуға тырысады. Бірақ ол қаша алмай, Ульфхайм оны тоқтатып, аң аулайтын итттеріне таңғы ас беруді сұрайды. Рубектерді көріп, ол өзін таныстырады және олардың круизге бару жоспарын қысыммен сынап, суда басқалардың ластануына қарсы екенін айтады. Ол аю аулауға тауға бара жатыр және олардың да оған қосылуын талап етеді, себебі таулар адамдардан таза. Майя Ульфхаймнің ұсынысын қабылдап, оның итттерінің таңғы асын тамашалауға келіседі, Арнольдты құпия әйелмен жалғыз қалдырады. Ол оның бұрынғы моделі Ирена екенін біледі. Ирена өзін үнемі "өлген" деп атайды. Әңгіме барысында ол Арнольдқа оның үшін поздағандығы өзіне-өзі қастық болғанын түсіндіреді, ол оның жанын тұтқындап, "Қайта тірілу" деп аталатын шедевріне енгізгенін айтады. Арнольд Иренамен жұмыс істегеннен кейін өмірінің өзгеретінін мойындайды. "Қайта тірілу" оған үлкен атақ пен көптеген жұмыстар әкелгенімен, ол Ирена сияқты өлімді сезінеді. Ирена Арнольдқа сурет салғаннан бері барлық сүйіктілерін өлтіргенін жасырын түрде айтады. Ол әрқашан пышақпен жүретінін және сондай-ақ туған барлық баласын өлтіргенін, кейде олар әлі ана құрсағында жатқанда өлтіргенін мойындайды. Ирена Арнольдтың шипажайдан кейін қайда баратынын сұрағанда, ол круиз туралы ойын жоққа шығарып, оны биік тауларда кездесуге шақырады. Майя Ульфхайммен бірге оралып, Арнольдтан круизді тастап, оның тау аңшылығына қосыла ала ма деп сұрайды. Арнольд оған қалағанын істеуге болады дейді және өзі де сол бағытта баруды ойлап отырғанын айтады. Екінші акт таудағы шипажайдың сыртында өтеді. Майя Арнольдты өзен жағасында табады. Ол таңертеңін Ульфхайммен өткізген. Ерлі-зайыптылар Арнольдтың бақытсыздығы туралы әңгімелесуге қайта оралады, ол Майядан шаршағанын мойындайды. Ол Иренамен бірге өмір сүргісі келеді, себебі оның шығармашылық шабытын ашатын кілті бар. Олардың қарым-қатынасы ешқашан жыныстық болған емес, себебі Арнольд бұл "Қайта тірілу" туындысын бұзады деп ойлады. Майя ренжігенмен, Арнольдқа қалағанын істеуге рұқсат береді. Егер жаңа үй таба алмаса, үшінің бірге тұруы мүмкін екенін тіпті ұсынады. Ирена кіреді, Майя Арнольдты онымен сөйлесуге шақырады. Екеуі өзенге гүл жапырақтарын тастап, бұрынғы бірлескен жұмыстарын еске алады. Бір сәтте Арнольд олардың "эпизодына" сілтеме жасайды, ал Ирена пышағын шығарып, оны арқасынан сауғалауға дайындалады. Ол бұрылып қараса, әйел пышақты жасырып қояды. Арнольд Иренадан онымен бірге тұрып, қайтадан жұмыс істеуге шақырады, оның көркемдік көзқарасын қайта аша алатынын түсіндіреді. Ол олардың серіктестігін қайта жаңарту мүмкін емес екенін айтады, бірақ олар олай болып көрінуге келіседі. Майя Ульфхайммен бірге аң аулауға барады. Ол қуанып, ақыры оянғандай сезінетінін айтады. Ол өзіне-өзі ән шырқады: "Мен бостандықтамын, енді түрмеде болмаймын! Мен құс сияқты еркінмін, мен еркінмін!" Соңғы акт тасты тау беткейінде, тар жолдармен және құлазыған аңшылық үйімен өтеді. Майя мен Ульфхайм оның жыныстық қатынасқа деген ықыласы туралы дауласып келеді. Майя оны курортқа қайтаруды талап етеді. Ол жолдың оған тым қиын екенін және ол өздігінен өлетінін айтады. Арнольд пен Ирена курорттан жолмен келеді. Ол жолдың қиын екенін көріп, олардың өздері ғана жолға шыққанына таңғалады. Ол оларға дауыл жақындап келе жатқанын ескертеді. Бір уақытта тек бір адамды ғана жетелеуге болатындықтан, ол Майяны жолға алып шығуға келіседі және Ирена мен Арнольдты көмек келгенше үйге баспана іздеуге шақырады. Ирена құтқарылудан қорқады. Ол монах әйел оны психикалық ауруханаға жатқызып қояды деп сенді. Ол тағы да өзін өлтіру үшін пышақ алады. Арнольд оны тоқтатуға тырысады. Ирена оған бұрын оны өлтіруге жақын болғанын мойындайды, бірақ ол оның бұрыннан өлгенін түсінгендіктен тоқтады. Ол олар екеуінің жердегі өмірге қатысты махаббаты өлгенін түсіндіреді. Бірақ Арнольд олардың екеуінің де әлі бостандыққа ие екенін айтады, "біз екеу өлген нәрселер өмірді толыққанды өмір сүреміз" дейді. Ирена келіседі, бірақ олардың дауылдың бұлттарынан жоғарырақ жасауы керек екенін айтады. Олар күннің сәулесімен үйлену үшін тауға көтерілуге келіседі. Олар көзден жоғалып бара жатқанда, Майяның әні естіледі. Кенеттен таудан қар көшкіні құлайды. Арнольд пен Ирена өлімге қарай апарылып бара жатқанын көруге болады. Монах әйел Иренаны тауға көтеріліп, осы қорқынышты көрініске куә болады. Бір сәт үнсіздіктен кейін ол "Pax vobiscum!" (Сізге бейбітшілік болсын!) дейді, Майяның әні әлі де ауада естіліп тұрады.

Тақырыптар мен стиль

Пьесада тас және тасқа айналу бейнелері үстемдік етеді. Пьеса тауға қарай өрлеуді көрсетеді, ал Рубек – мүсінші. Ибсеннің ең арманды пьесаларының бірі – «Өлілер оянғанда» сонымен қатар ең қайғылы пьесаларының бірі. «Біз, өлгендер оянғанда, ешқашан өмір сүрмегенбіз екенін түсінеміз», – деп түсіндіреді Ирен. Пьеса өмірге деген қатты құштарлыққа толы, бірақ пьесаның ирониялық аяқталуын ескере отырып, оны жүзеге асыру мүмкін бе деген мәселе шешілмейді (бұл, әрине, Ибсеннің екі маңызды өлеңді драмасының біріншісі – «Бранд» және прозадағы соңғы туындыларының бірі – «Шебер-салушыны» еске түсіреді). Кейбір авторлар пьесадағы қараңғы махаббат Огюст Роденнің студенті, әріптесі және жары Камиль Клодельмен болған қарым-қатынасына негізделгенін айтады.

Тарих

Ибсен бастапқыда пьесаны Арнольд Рубектің мүсініне орай «Қайта тірілу күні» деп атаған. Ол жиырма жеті жыл шетелде тұрғаннан кейін Норвегияға жаңа оралған еді және үйге оралуға қатты қуанды. Рубектер де біраз уақыттан бері үйден алыс сапар шегуде. Пьесада ешқандай жер атауын көрсетпесе де, Ибсен соңғы екі актіні Хардангервиддада өткізеді. Ибсен басты кейіпкерлеріне тегін таңдау қиындықтарын көріп, Стабоу мен Рамбоу арасында тартысқан. Алғашқы нұсқада алғашқы беттерде «Стубек» деп аталған, бірақ ақырында «Рубек» деп шешкен. Сквайр Ульфхайм өзінің аңшы қызметшісін екі рет Ларс деп атағанымен, Ларс кейіпкерлер тізімінде жоқ. Бастапқыда қонақ үйдің басқарушысының аты Брейгер болған, ал түпнұсқада ол инспектор, яғни норвег тілінде «қадағалаушы» деген мағынаны білдіреді. Ибсен монахты түпнұсқада «диаконисса» деп атайды. Рубектің өнерден қол үзгенінің бір бөлігі – ол «портрет бюсттерін» жасауды өнер емес, қара жұмыс деп есептейді. Бұл Ибсеннің өзінің өміріне жасаған тағы бір сілтеме, өйткені ол көптеген кейінгі пьесаларын «портреттік пьесалар» (Мастер-құрылысшы, Кішкентай Эйолф, Джон Габриэль Боркман) деп санаған, олар оның негізгі ойын қайталай берген. Сонымен қатар, Рубек Иренамен жасаған алғашқы жұмысын «поэзия» деп сипаттайды, оның кейінгі, маңыздылығы төмен жұмыстары проза екенін білдіреді. Ибсен де осылай ойлады, «Пир Гинт» пьесасынан кейін де өлең жазуды жалғастырғанда еді. Иренаның киімі Лора Килердің Ибсенге соңғы сапарында киген киіміне ұқсас. Ол автор «Қуыршақ үйі» пьесасының прототипі болған, және Ибсен өмірін жұмысында пайдаланғанына наразы болған, дәл Ирена Рубекпен жасалғандай. Соңғы көрініс бастапқыда өте әлдеқайда басқаша және сәл тыныш болған. Ульфхайм тау басында шампан бөтелкесін ұстап тұр, ал төрт кейіпкер де бостандыққа тост көтереді. Ульфхайм мен Майя төмен түскенде, Ирена «Ол өмірдің терең, ауыр ұйқысынан оянды» дейді. Олар тауға қарай жоғалап, тұманға сіңгеннен кейін қар көшкіні болмайды. Сонда Иренаны іздеп келген күдікті әйел пайда болады, және күннің бұлттардан жоғары жарқырап тұрғанын көреді.