Кіріспе
Польшаның Святокшис воеводствосындағы қала. Сташов қаласының елтаңбасы – Кораб, Польша-Литва одағының бірнеше ақсүйек отбасыларының ежелгі символы. Бұған қоса, Кораб елтаңбасына ие болған Иероним Ярослав Ласки осы қаланы негіздеген. Сташов 1866 жылдың қазан айына дейін жеке меншікте болды. Қаланың теміржол стансасы бар, сондай-ақ қаланың жанынан кең өлшемді металлургия жолы өтеді. Қаланың аты 13 және 14 ғасырларда кішірек формада қолданылған Станислав есімінен шыққан. Қаланың алғашқы иесі Сташ Кмиотко болған болуы мүмкін. Сташовта 1945 жылы құрылған "Погонь" спорт клубы орналасқан.
Staszów's coat of arms is the Korab, ancient symbol of several noble families of the Polish–Lithuanian Commonwealth. Moreover, Hieronymus Jaroslaw Łaski of Korab coat of arms, founded the town. Staszów remained in private hands until October 1866. It has a rail station, near the town also goes the Broad Gauge Metallurgy Line. The name of the town comes from given name Stanisław, which in the 13th and 14th centuries was used in diminutive form Stasz. It is probable that the first owner of the town was a man named Stasz Kmiotko. Staszów is home to a sports club Pogoń, founded in 1945.
Орналасқан жері
Сташов – Świętokrzyskie тауларының оңтүстік-шығыс бұрышында, 1314 жылы Кіші Польшаның Сандомир воеводтығына айналған тарихи Сандомир жерінде орналасқан. Қала 1795 жылға дейін осы воеводтықтың шекарасында болды (Польшаның бөлінісін қараңыз). 1796–1809 жылдары ол Австрия империясына, содан кейін Варшава герцогтығына қарасты, ал Вена конгресінен кейін Ресей қорданындағы Конгресс Польшасына айналды. 1844 жылы 1809 жылы құрылған Сташов округі таратылып, оның аумағы Сандомир округімен біріктірілді. Екінші Польша Республикасында Сташов Кильце воеводтығының Сандомир округіне қарады, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Бас үкіметтің Радом округінің құрамына кірді. Соғыстан кейін Кильце воеводтығы қайта құрылды, ал 1954 жылы Сташов округі қайтадан құрылды. 1975–1998 жылдары қала Тарнобжег воеводтығына қарады. Сташовтың 36% аумағын ормандар алып жатыр. Қала Świętokrzyskie тауларының суық климаты мен Сандомир аңғарының қоңыржай температурасы арасында орналасқан. Қыстары суық, жаздары ыстық, ал күздері жылы әрі ұзаққа созылады. Қаңтар айының орташа температурасы – , шілдеде 17–18 градусқа жетеді, ал жылдық орташа температурасы – градус.
Тарих
Қаланың алғашқы айрылысы 1241 жылы, Польшаға алғашқы моңғол шапқыншылығы кезінде, Сташов ауылы ағаш шіркеуімен бірге өртеліп жанып кеткенде тіркелді. 1345 жылы жаңа тас шіркеу, Әулие Варфоломей шіркеуі салынды, ал 1440 жылдары Сташов ауылы Ян Длугоштің "Краков діоцезінің игіліктері кітабында" (Liber Beneficiorum Dioecesis Cracoviensis) есімдері тіркелді. 16 ғасырдың басында Сташовта базар алаңы мен қалалық әкімшілік ғимараты болды, оның айналасында тұрғын үйлер орналасқан. Алғашқы еврейлер Сташовқа 1526 жылы қала мәртебесі берілген кезде қоныстанды, және көп ұзамай ұйымдасқан еврей қауымы құрылды. 1580 жылы ол Кіші Польшадағы протестанттық реформацияның маңызды орталықтарының біріне айналды, мұнда поляк ағайындары белсенділік танытты. Қала бірнеше ақсүйек отбасыларға, соның ішінде Опалинский және Тенчинскийлерге тиесілі болды. 1610 жылы еврейлер діни ритуалдық кісі өлтіруде айыпталды. Сот өтті, одан кейін олар қаладан қуылды. Депортациядан кейін де бірнеше еврейлер қалды, олар да қанға қастылықтан зардап шекті. 1942 жылы Жендрузие қарсылық ұйымы қарсылық қозғалысын қаржыландыру үшін жергілікті үнем банкін тонады. Немістер 1939 жылдың қыркүйегінде Сташовты басып алып, бірден еврей халқының жартысын тонауға және қатыгездікке ұшыратуға кірісті. Басқа қалалардан, соның ішінде Австриядан еврейлер Сташовқа әкелінді. Бұл еврейлер де, жергілікті еврейлер де жол салу және батпақтарды кептіру сияқты, немістер үшін мәжбүрлі еңбекке тартылды. Адамдардың көптеп келуі тиф және қызба сияқты жұқпалы аурулардың пайда болуына әкелді. 1942 жылдың қаңтарынан бастап еврейлерге қаладан кетуіне тыйым салынды. 1942 жылдың маусым айында 6000-нан астам тұрғыны бар екі бөліктен тұратын гетто құрылды және аймақтың әртүрлі жерлерінен көптеген еврейлер әкелінді. Басқа еврей қауымдарының адамдарын өлтіру лагерлеріне депортация жасалатыны туралы хабар тарады. Көптеген еврейлер Сташовтан қашып кетті, ал басқалары поляк көршілерімен немесе орманға жасырынуға тырысты. Қарулы қарсылық күштерін құруға әрекеттер жасалды, бірақ поляк қарсылық күштері еврейлерді қаруландырмады. 7 қараша күні кешке қала немістер, украиндықтар мен латыш көмекшілері, сондай-ақ поляк және еврей полициясымен қоршалды. Келесі күні шамамен 6000 еврей теміржол станциясына қарай ұзақ жолға шықты. Жол бойы жүздеген адам қаза тауып, басқалары қинақ көрді. Пойыз қалғандарын Треблинкаға алып барды, онда олар өлтірілді. Сташовтың еврей қауымының мүшелері бұл күнді "Қара жексенбі" деп атайды. Содан кейін еврей үйлерін іздестіру басталды және жасырынып жүргендер атып өлтірілді. Кейбір жасырын орындарды поляк қала тұрғындары көрсетті. Бірнеше поляк еврейлерді басқыншылардан жасырды, соның ішінде Мария Щецинка, жесір әйел, ол босатылғанға дейін он төрт адамды жасырды. Кейбір еврейлер Сташовтың сыртындағы Голиев орманына түрлі жолдармен қашып құтыла алды. Бұл еврейлер партизандық отрядтарға қосылып, лагерьлер мен бункерлер құрды және соғыс аяқталғанға дейін нацистердің қоймаларын тонады. Сташовтағы еврейлердің қаншасы тірі қалғаны белгісіз.
Қара жексенбі
Оберштурмфюрер Шильд еврей полиция қызметкерлеріне қаладағы барлық яһудилерді таңғы сағат сегізде базарда болуға бұйырды. Бұл бұйрыққа бағынбаған әркім атып өлтіріледі. Таңғы сағат сегізге қарай шамамен 5000 яһуди – жастары да, қарттары да, балалары да, ересектер де – базар алаңында жиналып, өлім жорығын бастауға дайын тұрды. Таңғы сағат 10-да Шильд «Марш!» деген бұйрық берді. Сөйтіп, адамдар шеруге шықты, ал Краковская көшесіне енген кезде, кісі өлтірушілер халыққа оқ жаудырып, бүкіл жолды жазықсыз құрбандармен толыстырды. Қан Краковская көшесінен өзенге дейін ағып жатты. Сташов яһудилерінің шеруі 1000-нан астам адамды Стопница арқылы Бельзек қырып-жою лагеріне жеткізді, ал көпшілігі Шчуцинге дейін шеру жасады, онда олар пойызбен Треблинка қырып-жою лагеріне депортацияланды. Жолда Сташовтан Низины ауылында 740 құрбанның жаппай қабірі қазылды. Таңғы сағат 8-де базарға келмегендер өз үйлерінде қатыгездікпен өлтірілді. Сташовта осы қырғын күні қаза тапқандардың барлығы еврей зиратындағы бір жаппай қабірге жерленді. Ауыр жұмыстарға тартылған немесе бункерлерде жасырынып жүрген көптеген яһудилер кейіннен өлтірілді немесе концлагерлерге жіберілді. Немістер 1945 жылдың қаңтарында қалаға бомбалау шабуылдарынан кейін шегінді, нәтижесінде қаланың 80 пайызы қирады.
Қызықты орындар
Сташов ортағасырлық келбетін сақтап қалды, оның базар алаңы, ортасында қалалық әкімдік және перпендикуляр көшелері бар. Қала жиі қиратылып, өртелген, ең танымал тарихи ғимараты – 1342 және 1343 жылдары салынған Святого Варфоломея шіркеуі, 1241 жылы татарлар өртеп жіберген ағаш шіркеу орнында тұрған. Шіркеу бірнеше рет жөнделген, қазіргі түрі бастапқысынан өзгеше. Базар алаңында 18 және 19 ғасырлардағы үйлер орналасқан, ал қалалық әкімдік 1783 жылы салынды, 1861 жылдан бастап маңызды өзгерістер енгізілді.
Яһудилер зираты
175 жылдан астам уақыт бойы еврей зираты күтімсіз қалды, тіпті бір кезде оның орнында ойын алаңы салынды. Сташов қаласының орталығындағы жаңа еврей зираты бос жай ғана еді. Нацистер қабір тастарын лайлы жолдарға төсеу үшін алып кетіп, содан кейін, ешбір еврей оларды талап етпегендіктен, муниципалдық билік соғыстан кейін оларды құрылыс компаниясына сатты. Нью-Йорк қаласында тұратын Джек Голдфарб атты азамат зиратты әдемілеуге, 3 метрлік Холокост ескерткішінің орнатылуына, Сташов тұрғындарының үйлерінен табылған 155 еврей қабір тасын зиратқа қайта әкелуге және Холокост кезеңіндегі жаппай қабірге белгі орнатуға қаржы жұмсады.
Демография
2011 жылғы Польша халық санағы бойынша Сташов қаласында 15 108 адам тұрады, олардың 48,3% -ы ерлер, 51,7% -ы әйелдер. Қала тұрғындарының 19% -ы 18 жасқа дейін, 38,2% -ы 18 мен 44 жас аралығында, 26,8% -ы 45 пен 64 жас аралығында, ал 16,1% -ы 65 жастан асқандар. 1-кесте. Қаланың 2010 жылғы халық саны жас тобы бойынша.
СИПАТТАМАӨлшем бірлігіХАЛЫҚ (2010 жылғы жас тобы бойынша) БАРЛЫҒЫ 0 4 5 9 10 14 15 19 20 24 25 29 30 34 35 39 40 44 45 49 50 54 55 59 60 64 65 69 70 74 75 79 80 84 85+I. БАРЛЫҒЫ Адам 15 108 731 697 854 1 039 1 051 1 181 1 130 976 977 954 1 256 1 309 1 168 619 499 330 182 155— оның ішінде % 100 4,8 4,6 5,7 6,9 7,0 7,8 7,5 6,5 6,5 6,3 8,3 8,7 7,7 4,1 3,3 2,2 1,2 1,011. ЖЫНСЫ БОЙЫНШАA. Ерлер Адам 7 294 373 346 449 530 521 646 605 488 472 457 573 594 525 266 204 139 73 33— оның ішінде % 48,3 2,5 2,3 3,0 3,5 3,4 4,3 4,0 3,2 3,1 3,0 3,8 3,9 3,5 1,8 1,4 0,9 0,5 0,2B. Әйелдер Адам 7 814 358 351 405 509 530 535 525 488 505 497 683 715 643 353 295 191 109 122— оның ішінде % 51,7 2,4 2,3 2,7 3,4 3,5 3,5 3,5 3,2 3,3 3,3 4,5 4,7 4,3 2,3 2,0 1,3 0,7 0,81-сурет. Қаланың 2010 жылғы халық пирамидасы жас тобы және жынысы бойынша.
2-кесте. Қаланың 2010 жылғы халық саны жынысы бойынша.
СИПАТТАМАӨлшем бірлігіХАЛЫҚ (2010 жылы жынысы бойынша) БАРЛЫҒЫ ЕРЛЕР ӘЙЕЛДЕРI. БАРЛЫҒЫ Адам 15 108 7 294 7 814— оның ішінде % 100 48,3 51,71. ЖАС ТОБЫ БОЙЫНШАA. Жұмысқа жарамды емес жастағы Адам 2 868 1 490 1 378— оның ішінде % 19,0 9,9 9,1B. Жұмыс жасындағы, барлығы Адам 9 812 5 089 4 723— оның ішінде % 65,0 33,7 31,3а. Жұмысқа қабілетті жастағы Адам 5 768 2 940 2 828— оның ішінде % 38,2 19,5 18,7b. Жұмысқа қабілетсіз жастағы Адам 4 044 2 149 1 895— оның ішінде % 26,8 14,2 12,5C. Жұмыс істемейтін жастағы Адам 2 428 715 1 713— оның ішінде % 16,1 4,7 11,4
Figure 1. Population pyramid of town in 2010 — by age group and sex
Table 2. Population level of town in 2010 — by sexSPECIFICATIONMeasure unitPOPULATION (by sex in 2010) TOTAL Males FemalesI. TOTAL person 15,108 7,294 7,814— of which in % 100 48.3 51.71. BY AGE GROUPA. At pre working age person 2,868 1,490 1,378— of which in % 19 9.9 9.1B. At working age. grand total person 9,812 5,089 4,723— of which in % 65 33.7 31.3a. at mobile working age person 5,768 2,940 2,828— of which in % 38.2 19.5 18.7b. at non mobile working age person 4,044 2,149 1,895— of which in % 26.8 14.2 12.5C. At post working age person 2,428 715 1,713— of which in % 16.1 4.7 11.4