Кіріспе

Ауғанстандағы Сурх-Коталдың жанындағы Рабаттақта 1993 жылы табылған, бактрия тілінде және грек әрпімен жазылған тас жазу. Бұл жазу Кушан императоры Канишканың билеуімен байланысты және Кушан әулетінің тегі туралы маңызды мәліметтер береді. Ол біздің эрамыздың 2-ші ғасырына жатады.

Ашылу

Рабат жазуы қазіргі уақытта Бағлан мен Саманған провинцияларының шекарасы болып табылатын Рабат асуының оңтүстік-шығысында, Кабул-Мазар тас жолының жанында, Кушан жерінде, жасанды төбе басына жақын жерде табылды. Оны ауған муджахидтері осы жердің жоғарғы жағында ор қазып жатқанда, басқа бірнеше тас мүсін элементтерімен бірге, мысалы, алып тас арыстанның аяқтарымен бірге тапты, олар кейіннен жоғалып кетті. HALO Trust минаны жою ұйымына қарасты ағылшын көмекші қызметкері табылған жазуды көріп, суретке түсіріп, ол туралы хабарлады. Фотосурет Британ мұражайына жіберілді, онда оның Кушанның төрт патшасының атын атаған ресми құжат ретінде маңыздылығын Джо Крибб мойындады. Ол оның 1950 жылдары Ауғанстандағы француз археологиялық делегациясы Сурх-Коталдан тапқан жазуға ұқсас екенін анықтады. Крибб суретті бактрия тілін оқи алатын тірі адамдардың бірі - ШҚО-ның Шығыс және Африка зерттеулер мектебінің профессоры Николас Симс Уильямспен бөлісті. HALO Trust қызметкерлері тағы да суреттер жіберді, ал алғашқы аударманы 1996 жылы Крибб және Симс Уильямс жариялады. Ауғанстандағы азаматтық соғыстың салдарынан зерттеуді жалғастыруға бірнеше жыл уақыт кетті. 2000 жылдың сәуірінде афған тарихының ағылшын маманы Джонатан Ли Ауғанстанның мәдени мұрасын сақтау қоғамының директоры Роберт Клюйвермен бірге тасты табу үшін Мазари-Шарифтен Бағлан провинциясының астанасы Пули-Хумриге сапар шекті. Ақыры ол Тау-кен және өнеркәсіп департаментінде сақталған қоймадан табылды. Ли фотосуреттер түсіріп, Симс Уильямсқа бұдан да дәл аударманы жариялауға мүмкіндік берді, ал Симс Уильямс тасты жеке өзі тексергеннен кейін тағы бір аударма жасады (2008). 2000 жылдың шілдесінде Роберт Клюйвер Кабул мұражайының делегациясымен бірге Пули-Хумриге барып, тас жазуды (салмағы белгісіз) алып келді. Оны машинамен Мазари-Шарифке әкеліп, одан Кабулға ұшақпен жеткізді. Сол кезде Талибан Ауғанстанның мәдени мұрасын, соның ішінде исламға дейінгі мұраны сақтауға бағытталған саясатты қолдады. Тарихи құндылығын Симс Уильямс анықтаған жазу Кабул мұражайындағы (аз) қалған артефактілердің көрмесінің басты бөлігіне айналды, бұл 2000 жылдың 17 тамызында мұражайдың қысқа мерзімді ашылуына әкелді. Талибанның жоғары лауазымды адамдары исламға дейінгі мұраларды көрсетуге қарсылық білдірді, бұл мұражайдың жабылуына (және Рабат жазуын қауіпсіз жерге ауыстыруға), мәдени мұра саясатының кері бұрылуына және ақыр соңында Бамиян Буддаларының және басқа да исламға дейінгі мүсіндердің жойылуына әкелді (2001 жылдың ақпанынан бастап). Бүгінде Рабат жазуы қайтадан ашылған Ауғанстан ұлттық мұражайында, яғни Кабул мұражайында, көрінеді. 2002 жылдың наурыз айында Роберт Клюйвер тағы да барған Рабаттың жері тоналып, қиратылды (тонауды бульдозерлер жүргізді), деп хабарлайды Рабаттың жергілікті қолбасшысы.

"Арий тілі"

Мұнан кейін, мұнда мәлімдеме жасалады, онда Канишканың өзі жазуда қолданған тілді "арий тілі" деп атағандығы айтылады. "Ол грек ("ιωνα", Yona) тілін тоқтатып (яғни қолдануын доғарды), сосын арий ("αρια") тілін орнатты".

Жаңбырлы кезеңдер

Сонымен қатар, Канишка өзінің билігінің бірінші жылынан бастап жаңа дәуірдің басталғанын жариялайды, осыған дейін қолданылып келген "Ұлы Ария дәуірінен" бас тартып, ол, мүмкін, б.з.д. 58 жылғы Викрама дәуірін білдіреді.

Аумақтық көлемі

4–7-жолдар Канишка билігінде болған қалаларды сипаттайды, олардың арасында төрт атауды анықтауға болады: Сакета, Каусамби, Паталипутра және Чампа (бірақ Чампаның Канишканың иелігінде болғаны ма, әлде одан тыс жерде орналасқаны ма, екені мәтінде нақты айтылмаған). Рабатқа жазуы Канишканың Кушан билігінің нақты аумағын көрсетуде маңызды роль атқарады, ол дәстүрлі шекаралардан әлдеқайда кеңейгенін көрсетеді.