Кіріспе
Ауғанстандағы Сурх-Коталдың жанындағы Рабаттақта 1993 жылы табылған, бактрия тілінде және грек әрпімен жазылған тас жазу. Бұл жазу Кушан императоры Канишканың билеуімен байланысты және Кушан әулетінің тегі туралы маңызды мәліметтер береді. Ол біздің эрамыздың 2-ші ғасырына жатады.
The Rabatak Inscription is a stone inscribed with text written in the Bactrian language and Greek script, found in 1993 at Rabatak, near Surkh Kotal in Afghanistan. The inscription relates to the rule of the Kushan emperor Kanishka, and gives remarkable clues on the genealogy of the Kushan dynasty. It dates to the 2nd century CE.
Ашылу
Рабат жазуы қазіргі уақытта Бағлан мен Саманған провинцияларының шекарасы болып табылатын Рабат асуының оңтүстік-шығысында, Кабул-Мазар тас жолының жанында, Кушан жерінде, жасанды төбе басына жақын жерде табылды. Оны ауған муджахидтері осы жердің жоғарғы жағында ор қазып жатқанда, басқа бірнеше тас мүсін элементтерімен бірге, мысалы, алып тас арыстанның аяқтарымен бірге тапты, олар кейіннен жоғалып кетті. HALO Trust минаны жою ұйымына қарасты ағылшын көмекші қызметкері табылған жазуды көріп, суретке түсіріп, ол туралы хабарлады. Фотосурет Британ мұражайына жіберілді, онда оның Кушанның төрт патшасының атын атаған ресми құжат ретінде маңыздылығын Джо Крибб мойындады. Ол оның 1950 жылдары Ауғанстандағы француз археологиялық делегациясы Сурх-Коталдан тапқан жазуға ұқсас екенін анықтады. Крибб суретті бактрия тілін оқи алатын тірі адамдардың бірі - ШҚО-ның Шығыс және Африка зерттеулер мектебінің профессоры Николас Симс Уильямспен бөлісті. HALO Trust қызметкерлері тағы да суреттер жіберді, ал алғашқы аударманы 1996 жылы Крибб және Симс Уильямс жариялады. Ауғанстандағы азаматтық соғыстың салдарынан зерттеуді жалғастыруға бірнеше жыл уақыт кетті. 2000 жылдың сәуірінде афған тарихының ағылшын маманы Джонатан Ли Ауғанстанның мәдени мұрасын сақтау қоғамының директоры Роберт Клюйвермен бірге тасты табу үшін Мазари-Шарифтен Бағлан провинциясының астанасы Пули-Хумриге сапар шекті. Ақыры ол Тау-кен және өнеркәсіп департаментінде сақталған қоймадан табылды. Ли фотосуреттер түсіріп, Симс Уильямсқа бұдан да дәл аударманы жариялауға мүмкіндік берді, ал Симс Уильямс тасты жеке өзі тексергеннен кейін тағы бір аударма жасады (2008). 2000 жылдың шілдесінде Роберт Клюйвер Кабул мұражайының делегациясымен бірге Пули-Хумриге барып, тас жазуды (салмағы белгісіз) алып келді. Оны машинамен Мазари-Шарифке әкеліп, одан Кабулға ұшақпен жеткізді. Сол кезде Талибан Ауғанстанның мәдени мұрасын, соның ішінде исламға дейінгі мұраны сақтауға бағытталған саясатты қолдады. Тарихи құндылығын Симс Уильямс анықтаған жазу Кабул мұражайындағы (аз) қалған артефактілердің көрмесінің басты бөлігіне айналды, бұл 2000 жылдың 17 тамызында мұражайдың қысқа мерзімді ашылуына әкелді. Талибанның жоғары лауазымды адамдары исламға дейінгі мұраларды көрсетуге қарсылық білдірді, бұл мұражайдың жабылуына (және Рабат жазуын қауіпсіз жерге ауыстыруға), мәдени мұра саясатының кері бұрылуына және ақыр соңында Бамиян Буддаларының және басқа да исламға дейінгі мүсіндердің жойылуына әкелді (2001 жылдың ақпанынан бастап). Бүгінде Рабат жазуы қайтадан ашылған Ауғанстан ұлттық мұражайында, яғни Кабул мұражайында, көрінеді. 2002 жылдың наурыз айында Роберт Клюйвер тағы да барған Рабаттың жері тоналып, қиратылды (тонауды бульдозерлер жүргізді), деп хабарлайды Рабаттың жергілікті қолбасшысы.
British Museum, where its significance as an official document that named four kings of Kushan, was recognised by Joe Cribb. He determined that it was similar to an inscription found in the 1950s at Surkh Kotal by the French Archaeological Delegation in Afghanistan. Cribb shared the photograph with one of only a handful of living people able to read the Bactrian language, Nicholas Sims Williams of the School of Oriental and African Studies (SOAS). More photographs arrived from HALO Trust workers, and a first translation was published by Cribb and Sims Williams in 1996. Because of the civil war in Afghanistan years passed before further examination was possible. In April 2000 Jonathan Lee, an English specialist in Afghan history, travelled with Robert Kluijver, director of the Society for the Preservation of Afghanistan's Cultural Heritage, from Mazar i Sharif to Pul i Khumri, the provincial capital of Baghlan, to locate the stone. It was eventually found in a storehouse at the Department of Mines and Industry. Lee took photographs that allowed Sims Williams to publish a more accurate translation, and another translation once Sims Williams had examined the stone in person (2008). In July 2000 Robert Kluijver travelled with a delegation of the Kabul Museum to Pul i Khumri to retrieve the stone inscription (weighing between ). It was brought by car to Mazar i Sharif and flown from there to Kabul. At the time the Taliban had a favorable policy towards the preservation of Afghan cultural heritage, including pre Islamic heritage. The inscription, whose historical value had meanwhile been determined by Sims Williams, became the centrepiece of the exhibition of the (few) remaining artifacts in the Kabul Museum, leading to a short lived inauguration of the museum on 17 August 2000. Senior Taliban officials objected to the display of pre Islamic heritage, which led to the closing of the museum (and the transfer of the Rabatak inscription to safety), a reversal of the cultural heritage policy and eventually leading to the destruction of the Buddhas of Bamyan and other pre Islamic statuary (from February 2001 onwards). Today the Rabatak inscription is again on display in the reopened Afghan National Museum, or Kabul Museum. The Rabatak site, again visited by Robert Kluijver in March 2002, has been looted and destroyed (the looting was performed with bulldozers), reportedly by the local commander at Rabatak.
"Арий тілі"
Мұнан кейін, мұнда мәлімдеме жасалады, онда Канишканың өзі жазуда қолданған тілді "арий тілі" деп атағандығы айтылады. "Ол грек ("ιωνα", Yona) тілін тоқтатып (яғни қолдануын доғарды), сосын арий ("αρια") тілін орнатты".
Жаңбырлы кезеңдер
Сонымен қатар, Канишка өзінің билігінің бірінші жылынан бастап жаңа дәуірдің басталғанын жариялайды, осыған дейін қолданылып келген "Ұлы Ария дәуірінен" бас тартып, ол, мүмкін, б.з.д. 58 жылғы Викрама дәуірін білдіреді.
Аумақтық көлемі
4–7-жолдар Канишка билігінде болған қалаларды сипаттайды, олардың арасында төрт атауды анықтауға болады: Сакета, Каусамби, Паталипутра және Чампа (бірақ Чампаның Канишканың иелігінде болғаны ма, әлде одан тыс жерде орналасқаны ма, екені мәтінде нақты айтылмаған). Рабатқа жазуы Канишканың Кушан билігінің нақты аумағын көрсетуде маңызды роль атқарады, ол дәстүрлі шекаралардан әлдеқайда кеңейгенін көрсетеді.