Кіріспе
Солтүстік Ирландия заңдылығына шолу
Солтүстік Ирландия заңдылығы – 1921 жылы Ирландияның бөлінуі Солтүстік Ирландияны жеке құқықтық юрисдикция ретінде орнатып, одан бері қолданылып келе жатқан заң мен ортақ құқықтың құқықтық жүйесі. 1921 жылға дейін Солтүстік Ирландия Ирландияның қалған бөлігімен бірдей құқықтық жүйеге жатқан. Жеке халықаралық құқық мақсатында Ұлыбритания үш жеке құқықтық юрисдикцияға бөлінеді: Англия мен Уэльс; Солтүстік Ирландия және Шотландия. Солтүстік Ирландия – ортақ құқық юрисдикциясы. Оның ортақ құқығы Англия мен Уэльстегіге ұқсас және ішінара бірдей көздерден туындаса да, заң мен рәсімдерде маңызды айырмашылықтар бар. Солтүстік Ирландия заңдарының тамыры 1921 жылы Ирландияның бөлінуіне және 1801 жылғы Одақ актілеріне дейінгі Ирландияның ортақ құқығында жатыр. Ирландия еркін мемлекетінің (кейіннен Ирландия Республикасы) құрылуынан кейін Солтүстік Ирландия Ұлыбритания құрамындағы дербес құқықтық юрисдикцияға айналды.
Солтүстік Ирландияның заң тарихы
Солтүстік Ирландия заңдарының бастаулары Ирландия тарихын және осы аймаққа ғасырлар бойы әсер еткен түрлі парламенттердің заңдарын көрсетеді.
Брехон заңдары
Брехон заңдары – Ирландияның ертедегі жетілген құқықтық жүйесі, оның тәжірибесі Кромвельдің Ирландияны басып алуымен толығымен жойылды. Брехон заңдары тек азаматтық құқық жүйесі болды, қылмыстық құқық болған жоқ. Бүгінде қылмыс деп есептелетін іс-әрекеттер сол кезде азаматтық талаптар сияқты қарастырылды. Кінәлі адам жаза ретінде түрмеге отырғызылудың орнына, зардап шеккен адамға өтемақы төлеуге міндетті болды.
Жалпы құқық
Ирландия Англияның ортақ құқықтық жүйесінің Англиядан тысқары жерлерге бірінші рет таралуының нысаны болды. Англияда ортақ құқық көбінесе қолданыстағы әдет-ғұрып құқығының сіңірілуі нәтижесінде қалыптасса, Ирландияда ортақ құқық Англиядан әкелінді және ирландтықтардың әдет-ғұрып құқығын біртіндеп ығыстырып шығарды.
Заңнама
Солтүстік Ирландияның қазіргі заңнамасы Солтүстік Ирландияға қолданылатын Ұлыбритания Парламентінің актілерін, Солтүстік Ирландия Ассамблеясының актілерін, сондай-ақ Солтүстік Ирландияның атқарушы және Ұлыбритания үкіметтерінің ведомстволары шығарған заң актілерін, 1921 және 1972 жылдар аралығында қабылданған Солтүстік Ирландия Парламентінің актілерін, 1800 жылғы Одақ актісіне дейін қабылданған Ирландия Парламентінің актілерін, Англия Парламентінің және Ұлыбритания Парламентінің 1494 және 1782 жылдар аралығында Пойнинг заңы бойынша Ирландияға таратылған актілерін қамтиды. Солтүстік Ирландия Парламенті 1972 жылы жұмысын тоқтатты; одан кейін, Ұлы жұма келісімінен кейін Солтүстік Ирландия Ассамблеясы құрылғанға дейін, Солтүстік Ирландия үшін заң шығарудың басты тәсілі – Солтүстік Ирландия (уақытша шаралар) туралы 1972 жылғы Заңға сәйкес кеңес бұйрықтары арқылы болды. Кеңес процедурасы арқылы бірқатар маңызды заңнамалық шаралар қабылданды, оның ішінде 1988 жылғы Қылмыстық дәлелдемелер (Солтүстік Ирландия) бұйрығы, ол үндемеу құқығын шектеді, және 1998 жылғы Әділ жұмыспен қамту және қарым-қатынас бұйрығы (Солтүстік Ирландия), діни және саяси дискриминацияға қатысты.
Екіншілік құқық
Барлық екіншілік заңдар бастапқы заңнан туындайды. Парламент екіншілік заңға өзгеріс енгізе алмайды, бірақ оны қабылдамай немесе мақұлдай алады. Екіншілік заңнаманы үкіметтің бір бөлімі әзірлейді:
Бастапқы заң үкіметтік ведомствоға немесе агенттікке егжей-тегжейлі заңдар шығаруға өкілеттік бере алады. Ұлыбританияның Жеке кеңесі "Кеңес бұйрықтары" түрінде екіншілік заңдарды қабылдай алады. Солтүстік Ирландияның Жеке кеңесі 1922 жылы құрылды, бірақ 1972 жылы тікелей басқару қайта орнатылғаннан кейін тоқтатылды. Оның кеңес беру өкілеттігі Солтүстік Ирландия мемлекеттік хатшысына берілді, ол Солтүстік Ирландия кеңсесінің басшысы болып табылады. Вестминстерлік бөлім әзірлеген екіншілік заңнама заңдық құрал, ал Ассамблея бөлімі әзірлеген екіншілік заңнама заңдық ереже деп аталады. Бұрын заңдық ережелер "заңдық ережелер мен бұйрықтар" деп аталатын.
Заңдық басылымдар
1979 жылы оқулықтар мен заң актілері, сондай-ақ түсіндірмелі заңдар жинағы, сот шешімдері және сот ережелері сияқты авторитеттік еңбектердің тапшылығы болды, себебі кез келген заң еңбегінің, оның мазмұны қаншалықты жалпы болса да, потенциалды оқырмандарының саны өте аз болғандықтан, оны басып шығару коммерциялық тұрғыдан тиімді емес еді. Солтүстік Ирландия заңнамасымен айналысатын жалғыз мерзімді басылым – 1936 жылдан бері жарық көріп келе жатқан, әріптестермен сараланатын, тоқсандық журнал, «Солтүстік Ирландия заң журналы» (Northern Ireland Legal Quarterly, NILQ) болды, ол Queen's University Belfast құқық мектебінде шығарылды. Оксфорд университетінің Бодлеан кітапханасы мәлімдейді: «Солтүстік Ирландияда заң шешімдерінің екі негізгі жинағы бар: 1925 жылдан бастап шығарылатын «Солтүстік Ирландия заңдары туралы есептер» (Northern Ireland Law Reports, NI) және 1970 жылы тұңғыш рет жарық көрген, бұрын «Көк кітаптар» деп аталған «Солтүстік Ирландия сот шешімдері туралы бюллетень» (Northern Ireland Judgments Bulletin, NIJB)». Солтүстік Ирландияның жаңартылған заңдары – NI заңдарының жаңартылған басылымдары болып табылады.
Аборт
Солтүстік Ирландияда 1967 жылғы Аборт заңы қолданылмайды. Бұл жағдай Солтүстік Ирландия Адам құқықтары жөніндегі комиссиясын сотқа шағымдануға итермеледі, нәтижесінде 2015 жылы қабылданған шешімде Солтүстік Ирландияның аборт жүйесі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 8-бабын бұзады деп танылды, себебі ол ұрықтың қатерлі аномалиялары болған жағдайларда немесе жүктілік жыныстық зорлық-зомбылық нәтижесінде болғанда жүкті тоқтатуға мүмкіндік бермейді. 1861 жылғы "Жекеге қарсы қылмыстар туралы" заңның тиісті тараулары 2019 жылдың қазан айында күштен шығарылып, Солтүстік Ирландияда аборт қылмыстық жазадан босатылды. 2020 жылғы Аборт (Солтүстік Ирландия) ережелері 2020 жылдың 31 наурызында қолданысқа енді, осы арқылы "тіркелген медициналық қызметкерге" аборт жасауға рұқсат берілді.
Жыныстық қылмыстар
2008 жылғы «Сексуалдық қылмыстар (Солтүстік Ирландия) туралы» жарлық Солтүстік Ирландиядағы жыныстық қылмыстар заңнамасын Англия мен Уэльсте 2003 жылғы «Сексуалдық қылмыстар туралы» заң жасағандай реформалады.
Жалғандық, тұлғаны пайдалану және алдау
Жалғандық 1981 жылғы "Жалғандық және қоңыр жасау туралы" заңмен реттеледі. Мемлекеттік кірістерге қатысты жағдайларды қоспағанда, жалғандық жасау қылмысы 1969 жылғы Солтүстік Ирландияның "Ұрлық туралы" заңының 30(1) бабымен жойылды.
Қатысушы қылмыстар
Қатысушылық қылмыстарға қылмыс немесе құлпынау жасауға көмектесу, оған дем беру, кеңес беру немесе мүмкіндік жасау кіреді. Бұған қылмыстық мінез-құлыққа серік болу да жатады.
Қылмыстық сот
Солтүстік Ирландиядағы саяси зорлық-зомбылық тарихына байланысты, Солтүстік Ирландияның қылмыстық заңнамасы мен терроризмге қарсы процедуралары ерекше дамыды. Бұл 1922 жылғы «Азаматтық билік органдары (арнайы өкілеттіктер) туралы» (Солтүстік Ирландия) заңымен, көбінесе «Арнайы өкілеттіктер заңы» деп аталатын заңмен байланысты. 1960-1970 жылдардағы зорлық-зомбылықтың басталуынан кейін, 1973 жылғы «Солтүстік Ирландия (Төтенше жағдайлар) туралы» заңы терроризмге қатысты қылмыстарды қарау үшін қазылар алқасысыз Диплок соттарын енгізді. 2000 жылғы «Терроризм туралы» заң терроризмге қарсы заңнама саласында Солтүстік Ирландия үшін арнайы ережелерді сақтап, кейбір қылмыстарды қазылар алқасысыз қарау мүмкіндігін қамтиды.
Азаматтық құқық
Солтүстік Ирландияда 2013 жылғы Құрметке нұқсан келтіру туралы заң қолданылмайды. Осы Заңмен қамтамасыз етілген сөз бостандығына қатысты қорғаулар (мысалы, 4-тарауда көрсетілген қоғамдық мүдделерді қорғау) тиісінше Солтүстік Ирландияда қолданылмайды. Солтүстік Ирландия соттары шектеулі санда ғана супер-инъюнкция шығарған.
Азық-түлік құқығы
1920 жылы қабылданған «Ирландия үкіметі туралы» заңы заңнамада діни дискриминацияға тыйым салды. 1976 жылы Ұлыбритания Парламенті жұмысқа орналасуда діни және саяси дискриминацияға тыйым салатын «Әділ жұмыспен қамту (Солтүстік Ирландия) туралы» заң қабылдады. 1989 жылғы «Әділ жұмыспен қамту (Солтүстік Ирландия) туралы» заңы әділ қатысуды ілгерілету үшін жұмыс күшінің діни құрамын бақылау жүйесін құрады. 1998 жылы Солтүстік Ирландия туралы 1998 жылғы заң белгіленген мемлекеттік органдарға бірнеше негіздер бойынша тең мүмкіндіктерді ілгерілетуге заңдық міндет жүктеді. Солтүстік Ирландияның теңдік заңнамасы кейбір жаспектілерде басқа елдердегі дамулардан озып кеткенімен, кейбір жағдайларда ол одан да кем прогрессивті. Солтүстік Ирландияда нәсілдік дискриминацияға 1997 жылы ғана тыйым салынды. 2010 жылғы Теңдік заңы Солтүстік Ирландияда қолданылмайды, демек Солтүстік Ирландияның теңдік заңнамасы көптеген заңдар мен жарлықтарға бөлінген.