Кіріспе

Қозған нейронның көршілерінің қызметін төмендету қабілеті

Нейробиологияда, латеральды тежеу – қозған нейронның көршілерінің белсенділігін төмендету қабілеті. Латеральды тежеу қозған нейрондардан жақын орналасқан нейрондарға әрекет потенциалының таралуын тоқтатады. Бұл сезімдік қабылдауды күшейтуге мүмкіндік беретін стимуляцияның контрастын жасайды. Ол сондай-ақ жақтық антагонизм деп аталады және көбінесе визуалды процестерде, сонымен қатар тактильді, естімелік және тіпті иіс сезу процестерінде кездеседі. Латеральды тежеуді пайдаланатын жасушалар негізінен ми қабығы мен таламуста орналасқан және латеральды тежеу желілерін (ЛТЖ) құрайды. Жасанды латеральды тежеу жасанды сезім жүйелеріне, мысалы, көру чиптеріне, есту жүйелеріне және оптикалық егеуқұйрықтарға енгізілген. Көптеген жағдайларда назарда ұсталмайтын мәселе – латеральды тежеу кеңістіктік тұрғыдан көрініс тапса да, ол "абстрактілі өлшемдердегі латеральды тежеу" деп аталатын құбылыс ретінде де бар деп саналады. Бұл кеңістіктік жақындық емес, стимулдың түрі бойынша емес, нейрондар арасындағы латеральды тежеуге қатысты. Бұл құбылыс түс айыруға көмектеседі деп есептеледі.

Тарих

Нейроингибиция (моторлық жүйелерде) тұжырымы Декарт пен оның замандастарына жақсы белгілі еді. Көрнектегі сенсорлық тежелу 1865 жылы Эрнст Мах өзінің мах-жолағында көрсеткендей, болжамдалған. Жеке сенсорлық нейрондардың ингибициясы 1949 жылы Халдан К. Хартлайн Ганглион рецептивті өрістерінің әсерін логарифмдер арқылы түсіндірген кезде анықталды және зерттелді. Оның алгоритмдері Дэвид Х. Губель мен Торстен Визель жүргізген, түрлі түрлердегі сенсорлық өңдеуді, соның ішінде бүйірлік тежелуді көрсететін экспериментті түсіндіруге де көмектеседі. 1956 жылы Хартлайн Генри Г. Вагнер мен Флойд Ратлифтің көмегімен атжалман крабының (Limulus polyphemus) көздеріндегі бүйірлік тежелу тұжырымын қайта қарастырды. Хартлайн атжалман крабындағы омматидиялардың анатомиясын зерттеді, себебі олардың функциясы және физиологиялық анатомиясы адам көзіндегі фоторецепторларға ұқсас. Сонымен қатар, олар адамдағы фоторецепторлардан әлдеқайда үлкен, сондықтан оларды бақылау және жазу оңайырақ. Хартлайн омматидиумның жауап сигналын бір ғана шоғырланған жарық сәулесі үш айналасындағы бірлікке қарағанда бір рецепторлық бірлікке бағытталғандағы айырмашылықты көрсетті. Ол өзінің бүйірлік тежелу теориясын одан әрі нығайтты, себебі бір бірліктің жауап сигналы айналасындағы бірліктер жарыққа ұшырамағанда күштірек болды.

Сезімталдықты тежеу

Георг фон Бекеси өзінің "Сенсорлық ингибиция" атты кітабында сезім жүйелеріндегі тежелу құбылыстарының кең спектрін зерттейді және оларды қабылдауды жақсарту тұрғысынан түсіндіреді.

Көрнекті тежеу

Жандық тежеу визуалды жауаптың контрасты мен айқындығын арттырады. Бұл құбылыс сүтқоректілердің торлы қабатында да кездеседі. Қараңғыдағы шағын жарық стимулы әртүрлі фоторецепторларды (табанша жасушаларын) күшейтеді. Стимулдың ортасындағы таяқшалар "жарық" сигналын миға жеткізеді, ал стимулдың шетіндегі таяқшалар көлденең жасушалардан келетін жандық тежеудің нәтижесінде "қараңғы" сигналды миға жібереді. Бұл жарық пен қараңғы арасындағы контраст кескінді анықтайды. (Цифрлік өңдеудегі қабықталмаған маскалаумен салыстырыңыз). Бұл механизм сондай-ақ Мах жолағының визуалды әсерін тудырады. Визуалды жандық тежеу – фоторецептор жасушаларының миға суреттегі контрасты қабылдауға көмектесетін процесі. Электромагниттік жарық көздің мүйіз қабығы, оқушы және линза (оптика) арқылы өтеді. Содан кейін ол ганглий жасушаларын, амакрин жасушаларын, биполярлық жасушаларын және көлденең жасушаларын айналып өтіп, жарықты сіңіретін таяқша жасушаларына жетеді. Таяқшалар жарықтан энергия алып, көлденең жасушаларға қоздырғыш жүйке сигналын жібереді. Бірақ бұл қоздырғыш сигнал ганглий жасушасының қабылдау алаңының ортасындағы таяқша жасушалары арқылы ғана ганглий жасушаларына беріледі, себебі көлденең жасушалар көрші таяқшаларға тежегіш сигнал жіберіп, сүтқоректілерге ашық түстерді қабылдауға мүмкіндік беретін тепе-теңдік құрайды. Орталық таяқша жарық сигналдарын тікелей биполярлық жасушаларға жібереді, ал олар өз кезегінде сигналды ганглий жасушаларына жеткізеді. Амакрин жасушалары да биполярлық жасушалар мен ганглий жасушаларына түрлі визуалды есептеулерді, соның ішінде кескінді анықтауды жүзеге асыру үшін жандық тежеуді тудырады. Соңғы визуалды сигналдар таламусқа және ми қабығына жіберіледі, онда қосымша жандық тежеу болады.

Тактильді ингибициялау

Перифериялық жүйке жүйесі жинаған сезімдік ақпарат, дененің кез келген бөлігінде туындаған жеріне сәйкес, қыртыстың париетальді бөлігіндегі бастапқы соматосенсорлық аймақтың белгілі бір аймақтарына жіберіледі. Бастапқы соматосенсорлық аймақтағы әрбір нейрон үшін, сол нейронның қоздыратын немесе тежейтін әсер ететін терінің сәйкес аймағы болады. Соматосенсорлық қыртыстағы орналасқан жерлеріне сәйкес келетін аймақтар гомонкулус арқылы картаға түсіріледі. Терінің осы аймағы нейронның қабылдау өрісі деп аталады. Денедегі ең сезімтал аймақтар, кез келген қыртыстық аймақта ең үлкен өкілдікке ие, бірақ олардың қабылдау өрістері де ең кішкентай болады. Еріндер, тіл және саусақтар осы құбылыстың мысалдары. Терінің бір бөлігіне тигенде, орталық қоздыру аймағы белсендіріледі, ал шеткі аймақ тежеледі, бұл сезімде контраст тудырады және сезімдік дәлдікті қамтамасыз етеді. Соның арқасында адам терісінің қай бөлігіне тигізілгенін нақты анықтай алады. Тежелу кезінде, ең көп қоздырылған және ең аз тежелген нейрондар ғана оқшауланады, сондықтан оқшаулану үлгісі қоздырудың ең жоғары нүктелерінде шоғырланады. Бұл қабілет, стимуляция шағын қабылдау өрістері бар аймақтардан үлкен қабылдау өрістеріне қарай жылғанда, мысалы, саусақ ұштарынан қолдың астына, ал кейін жоғарғы қолға қарай жылғанда, азаяды. Тонотоптық каналдардағы латеральді тежелу, төменгі колликулда және мидағы есту өңдеуінің жоғары деңгейлерінде кездеседі. Дегенмен, латеральді тежелудің есту сезіміндегі рөлі толыққанды түсініксіз. Кейбір ғалымдар латеральді тежелудің кеңістіктік кіріс үлгілерін және сезімдегі уақытша өзгерістерді жақсартуға қатысуы мүмкін екенін анықтады, ал басқалары оның төмен немесе жоғары тонды өңдеуде маңызды рөл атқаратынын ұсынады. Латеральді тежелу құлақтағы шуды басуға да қатысады деп есептеледі. Тиннитус кохлея зақымданғанда, қоздырудан гөрі тежелудің күрт төмендеуіне байланысты туындауы мүмкін, бұл нейрондарға дыбыс құлаққа жетпесе де, дыбысты сезінуге мүмкіндік береді. Егер тежелуге көбірек үлес қосатын белгілі бір дыбыс жиіліктері туындаса, тиннитусты басуға болады. Бұл аймақтардың нақты функциялары толыққанды анықталмаған, бірақ олар селективті есту өңдеу жауаптарына үлес қосады. Бұл процестер басқа сүтқоректілердің, мысалы, мысықтардың есту қабілетіне де әсер етуі мүмкін.

Эмбриология

Эмбриологияда жақтық тежеу ұғымы жасуша түрлерінің даму процестерін сипаттау үшін бейімделген. Жақтық тежеу клеткалар арасындағы өзара әрекеттесудің бір түрі – Notch сигналдық жолының бір бөлігі ретінде сипатталады. Атап айтқанда, асимметриялық жасуша бөліну кезінде бір қыз жасуша ерекше тағдырды қабылдайды, ол бастапқы жасушаның көшірмесіне айналады, ал екінші қыз жасушаның көшірме болуына кедергі келтіріледі. Жақтық тежеу шыбындарда, құрттарда және омыртқалы жануарларда жақсы құжатталған. Осы организмдердің барлығында трансмембраналық ақуыздар Notch және Delta (немесе олардың гомологтары) өзара әрекеттесудің медиаторлары ретінде анықталды. Зерттеулер көбінесе Drosophila, жеміс шыбынымен байланысты. Синтетикалық эмбриологтар бактериялық колониялардың дамуында жақтық тежеу динамикасын қайта жасай алды, нәтижесінде жолақтар мен реттелген құрылымдар пайда болды. Нейробласттың жасуша бетінде Delta ақуызының шамалы артық болуы көрші жасушалардың нейронға айналуына кедергі келтіреді. Шыбындарда, бақаларда және тауықтарда Delta нейронға айналатын жасушаларда табылады, ал Notch глиальды жасушаларға айналатын жасушаларда жоғары деңгейде болады.