Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тампуан (Томпуан немесе Тампуон, Тумпуон, Тумпуон) – Камбоджаның солтүстік-шығысында өмір сүретін жергілікті этностық топ. Тампуан халқының саны шамамен 31 000-ға жетеді. Олар Камбоджаның Ратанакири провинциясының оңтүстік және батыс таулы аймақтарында қоныстанған. Олардың өз тілі – моң-кхмер тілдер отбасынан шыққан тіл. Тампуандар, сондай-ақ таулардағы басқа моң-кхмерлік топтармен бірге, кхмер көпшілігі тарапынан Khmer Loeu ("Жоғарғы кхмерлер") деп аталады. Ағылшын тілінде бұл тайпаларды "montagnards" деп те атайды – бұл атау бұрынғы Француз Индоқынындағы барлық тау тайпаларына берілген. Тарихи тұрғыдан алғанда, олардың тілінде жазу жүйесі болмаған, бірақ соңғы он жылдағы бір коммерциялық емес ұйым камбоджа алфавитіне негізделген жазу жүйесін жасауға көмектесті. Дегенмен, тампуандардың 80%-дан азы ғана сауатты.
The Tampuan (also spelled Tompuan or Tampuon, Tumpoun, Tumpuon, ) are an indigenous ethnic group living in northeast Cambodia. Numbering about 31,000, the Tampuan people live in the mountainous Southern and Western portions of the Cambodian province of Ratanakiri. They have their own language of the Mon–Khmer language family. Tampuans, along with the other Mon Khmer groups of the mountains, are referred to as Khmer Loeu ("Upper Khmer") by the Khmer majority. In English, montagnards, a designation given to all hill tribes in the former French Indochina is often used. Though historically their language has been without a writing system, in the last ten years an NGO has overseen the creation of a writing system, based on the Cambodian alphabet. However, fewer than 80% of Tampuans are literate.
Мәдениет
Тампуан халқы – таулы халық, 100-ден 400-ге дейін тұрғыны бар қауымдық ауылдарда өмір сүреді. Ауылдар көбінесе төртбұрышты болып орналасады, ортасында қауымдық үй (тампуан тілінде: ) орналасқан. Бүгінде көптеген тампуан ауылдарының ортасында ортақ құдық, волейбол алаңы немесе күріш диірмені де бар. Ауылдағы үйден басқа, көптеген тампуандар өз шаруашылықтарында екінші үйге ие. Үйлер салқын желді ұстау үшін 3-6 фут биіктіктегі тіреулерге орнатылған. Қабырғалары, едені, шатыры және есіктері тілімделген тоқылған бамбуктан жасалған. Әдетте, үйлер тіктөртбұрышты пішіндес, орташа өлшемі 5 метрге 3 метр. Бүгінде көптеген бай тампуандар толқынды металл шатыры бар ағаш үйлер салады, бұл сәнділіктің белгісі. Кейбір аймақтарда тампуандар 61 метрге дейін жететін ұзын үйлерде тұрады.
The Tampuan people are a mountain people, living in communal villages that range from 100 to 400 inhabitants. The villages are often laid out in a square, with a communal house (Tampuan: ), in the center. Today many Tampuan villages have a communal well, volleyball court, or rice mill in the center as well. In addition to a village home, most Tampuans have a second residence on their farm. Houses are built on three to 6 foot tall stilts to catch cool breezes. The walls, floor, roof and doors are made of split woven bamboo. Normally, houses are rectangular in shape, averaging five meters by three meters. Today, many rich Tampuans build wooden houses with corrugated steel roofs, a mark of luxury. In some areas, Tampuans live in communal longhouses that can be up to 200 feet (61 m) in length.
Отбасы құрылымы
Тампуан халқы аналық желі бойынша некелік қарым-қатынас жүйесін ұстанады, онда әулеттік аты мен мүліктің иелігі ана тарапынан беріледі. Әдетте, тампуандар 14-18 жас аралығында үйленеді. Салт-дәстүр бойынша, жас жұбайлар үш жыл қалыңдықтың үйінде тұрып, оған қызмет етеді, содан кейін күйеу жігіттің үйінде тағы үш жыл қызмет етеді. Осыдан кейін жас жұбайлар есейген, өз шаруашылығын құруға қабілетті деп есептеледі. Бигамияға рұқсат беріледі, бірақ ол жиі кездеспейді. Орташа есеппен тампуан әйелі өмірінде 6-8 бала туады, бірақ жоғары нәресте өлімі және нашар медициналық қызмет көрсету салдарынан олардың аз бөлігі ересек жасқа жетеді.
Tampuans have a matrilineal system of marriage, with the family name and inheritance passing through the mother’s side of the family. Normally, Tampuans marry between the ages of fourteen and eighteen. In accordance with tradition, the young couple lives with and serves the family of the bride for three years, and then moves to serve the grooms family for an additional three years. At this point, the young couple is considered to be of age, capable of starting their own farm. Bigamy is tolerated but not common. The average married Tampuan woman bears six to eight children in her lifetime, but due to high infant mortality rates and poor medical care, fewer than six usually survive to adulthood.
Диета
Тампан халқының тамақтануы негізінен күріштен тұрады, оған балық немесе сөңгеленген көкөністер қосылады. Тампуандықтар тауық, шошқа, ит, сиыр және су бұқаларын азық үшін өсірсе де, олардың етін діни салт бойынша құрбандық шалғанда ғана жейді, әйтпесе жеу сирек кездеседі. Тампуандықтар жабайы шошқа, фазан, бұғы және ұсақ кеміргіштерді аулау үшін арбау немесе мылтық қолданады. Көбінесе жәндіктер мен құмырсқалар шағын тағам ретінде тұтынылады. Тампуандықтар әрбір кланға жататын адамға байланысты кейбір тағамдарды тыйым салынған деп есептейді.
The Tampuan diet consists almost entirely of rice, supplemented by fish or stewed vegetables. Though Tampuans may raise chickens, pigs, dogs, cows, and water buffalo for food, the meat is rarely eaten apart from an animistic religious sacrifice. Tampuans also use crossbows or guns to hunt wild boars, pheasants, deer and small rodents. Bugs and ants are often consumed as snacks. Tampuans hold a number of foods to be taboo, according to the clan into which one is born.
Өнер
Тампуандар өте музыкалы халық. Олар кішкентай шағынан скрипка, струналы банджо, барабан, флейта және гонг тартуды үйренеді. Гонгтар – олардың ең маңызды аспаптары. Гонгтар соққымен жасалған қоладан құралады, олардың құрамында ырғақ үшін бес, ал мелодия үшін сегіз гонгтан тұратын жиынтық болады. Гонгтарды тарту – ұжымдық шара; он үш ер адам гонгтарда, ал екеуі соқпалы аспаптарда ойнайды. Көбінесе гонгтармен бірге би орындалады. Дәстүр бойынша, ерлер аспаптарда ойнаса, әйелдер ән айтады.
The Tampuans are a very musical people. They learn from a young age to play fiddles, stringed banjos, drums, flutes, and gongs. Gongs are their most important instruments. The gongs are made of hammered bronze, and consist of a set of five for rhythm and another set of eight for the melody. Playing gongs is a communal affair; thirteen men play gongs and two play percussion. Often the gongs are accompanied by dancing. Traditionally, men play instruments and women sing.