Кіріспе
Құрып кеткен бауырымен жорғалаушылар туысы.
| қазбалық диапазоны = Лопингиялық~
| сурет = Scutosaurus at AMNH.jpg
| сурет тік = 1.15
| сурет сипаттамасы = Американ табиғат тарихы мұражайындағы тік позадағы Скутозаврдың қаңқасы
| туыс = Scutosaurus
| авторлық құқығы = Hartmann Weinberg, 1930
| түр = карпинский
| автор = (Амалитский, 1922)
| синонимдер сілтемесі = Қазбалары Орал тауларына жақын Еуропалық Ресейдегі Малокинельская формациясының Соколки жиналыс аймағында табылды, бұл кездер 264-252 миллион жыл бұрынғы соңғы Перм кезеңіне (Лопингиялық) жатады.
| fossil range = Lopingian~
| image = Scutosaurus at AMNH. jpg
| image upright = 1.15
| image caption = Skeleton of Scutosaurus at the American Museum of Natural History with upright posture
| genus = Scutosaurus
| parent authority = Hartmann Weinberg, 1930
| species = karpinskii
| authority = (Amalitskii, 1922)
| synonyms ref = Fossils have been found in the Sokolki Assemblage Zone of the Malokinelskaya Formation in European Russia, close to the Ural Mountains, dating to the late Permian (Lopingian) between 264 and 252 million years ago.
Зерттеу тарихы
Алғашқы қазбаларды орыс палеонтологы Владимир Прохорович Амалицкий Солтүстік Двина өзеніндегі Жоғарғы Пермь шөгінділеріндегі өсімдіктер мен жануарлар түрлерін анықтаған кезде тапты. Амалицкий бұл жерді 1899 жылы ашқан, ол және оның әйелі Энн Амалицкий 1914 жылға дейін қазба жұмыстарын қадағалап, әртүрлі жануарлардың жиынтығына жататын көптеген дерлік толық және байланысқан (табиғи күйде) қаңқаларды тауып алды. Бұл үлгілердің ресми диагнозы Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан кешіктірілді. Амалицкий сол жылдың соңында қайтыс болды, ал жануардың нақты диагнозы 1922 жылы "Pareiosaurus" karpinskii деген атпен постұлымдық түрде жарияланды, бірақ 1937 жылы karpinskii деп өзгертілді. Сонымен қатар, ол PIN 156/2 ішінара бас сүйегіне негізделген тағы бір ерекше "Proelginia permiana" туысын бөліп шығарды. 1968 жылы орыс палеонтологы Н. Н. Каландадзе және әріптестері "Proelginia" туысын Scutosaurus туысымен синоним деп санады. Қалдықтардың жақсы сақталмауына байланысты "Proelginia" туысының жарамдылығы күмәнді. 1987 жылы орыс палеонтологы Михаил Феодосьевич Ивахненко бас сүйегінің фрагменттері PIN 3919 негізінде жаңа түрді "S. itilensis" және "S. tuberculatus" туын қайта жандандырды, бірақ австралиялық биолог Майкл С. И. Ли 2000 жылы бұл әрекеттердің екеуін де негіссіз деп санады. 2001 жылы Ли Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссияға karpinskyi орфографиясын ресми түрде жою туралы өтініш берді (өйткені Уотсон өзінің жұмысын түрдің ресми сипаттамасы ретінде қарастырмаған, ал karpinskii көбірек таралған), және авторлық көрсеткішті Amalitskii, 1922 деп тізімдеуді сұрады. Scutosaurus Солтүстік Двина учаскесінде жиі кездесетін қазба болып табылады және кем дегенде 6 жақсы сақталған толық қаңқа, сондай-ақ көптеген оқшау дене және бас сүйегінің қалдықтары, және сүйекті қалқандар (остеодермдер) арқылы белгілі. Бұл ең толық зерттелген парейзавр. Барлық Scutosaurus үлгілері Жоғарғы Татария (Вятск) ресейлік фауналық кезеңіне (259–252 миллион жыл бұрын) жатады. 1996 жылы орыс палеонтологы Валерий К. Голубев учаскенің фауналық аймақтарын сипаттап, Scutosaurus аймағының шамамен ортаңғы Вучиапингтен ортаңғы Чанхсинге дейін созылатынын, ал одан бұрын ерте Вучиапингтен басталатын "Proelginia" кезеңі келгенін көрсетті.
Анатомия
Парейзаврлар Перм кезеңінде ең ірі бауырымен жорғалаушылардың бірі болды. Скутозавр – өте ірі парейзавр, ұзындығы шамамен және салмағы шамамен 700 кг. Денесінің барлық бөлігі жалпақ остеодермалармен қапталған, олардың әрқайсысының ортасында тікені бар дөңгелек бөлігі болған. Бұл остеодермалар көбінесе бірін-бірінен бөлек болған, бірақ Елгиниядағыдай, иық және жамбас аймағында тығыз біріккен болуы мүмкін. Аяқ-қолдарында кішкентай конус тәрізді түйіршіктер болған. Парейзаврлардың денесі қысқа, ал құйрығы өте қысқа. Скутозаврдың омыртқа жонында 19 пресакральді омыртқасы бар. Парейзаврдың иық сүйегі үлкен, табақша тәрізді, қолға қарай сәл кеңейеді және тік орналасқан. Акромион (ірі жауырынтаймен байланысатын бөлік) қысқа және дөңгелек, ертедегі бетегелердікіндей, және иық сүйегінің төменгі жағында орналасқан. Сақталған буынды сүйектері бар үлгілерде (артикуляциялық үлгілерде) жауырынтай мен иық сүйегі арасында кішкентай кеңістік бар. Ертедегі парейзаврлардың иық сүйегі бойымен клитрасы өткен, бірақ кейінгілері, Скутозавр сияқты, оны жоғалтқан. Қол және аяқ саусақтары қысқа. Арқа омыртқалары қысқа, биік және берік, үлкен және күшті иілген қабырғаларды қолдаған. Кең дене кең ас қорыту жүйесіне ие болған болуы мүмкін. Жанақтары күшті дамыған, ұзын, сүйір дөңгелектермен аяқталады. Бас сүйегінің дөңгелектері басқа парейзаврлардың дөңгелектерінен әлдеқайда ірі. Жақ сүйегі мұрыннан кейін мүйіздік қыры бар. Ауыз қуысының артқы бөлігіндегі екі тесік (интерптеригоидтық қуыстар) үлкен. Парейзаврлардың жерде тіршілік ететіні ұзақ уақыттан бері қабылданып келген, бірақ қазіргі анатомиялық аналогтардың болмауына байланысты олардың қозғалыс ауқымын бағалау қиын. 1987 жылы Ивахненко олардың терең және төмен орналасқан кеуде белдеуі, қысқа, бірақ кеңейген аяқ-қолдары және аяқ-қол буындарының қалың хрящі, сулы дугоньға ұқсас екенін ескере отырып, су ортасында немесе су мен құрлықта тіршілік ететінін болжады. Кейінгі зерттеулер, тұрақты изотоптық талдаулар мен Африка және Еуразиядағы әртүрлі қалдықтарды талдау, олардың барлығы жердегі мінез-құлқына сәйкес нәтижелерді көрсетті. Казеидтер парейзаврларға ұқсас құрылысқа ие және олардың қозғалыс әдеттері де ұқсас болуы мүмкін. Екеуінің де жұқа, кеуекті ұзын сүйектері бар, бұл қазіргі суға шомылушы жануарларға тән, бірақ жалпы ауыр дене мұндай мінез-құлқына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен, осындай салмақты жануарлардың ұзын сүйектері әлдеқайда қалың болады. 2016 жылы зоолог Маркус Ламбертц және әріптестері, жұқа сүйектері мен төменгі жатқан өсімдіктерге жетуге қолайсыз қысқа мойнына сүйене отырып, казеидтер негізінен су ортасында тіршілік еткенін және тек қысқа мерзімге ғана құрлыққа шыққандығын ұсынды. Жалпы алғанда, анатомиялық дәлелдер изотоптық дәлелдерге тікелей қайшы келеді; сүйек анатомиясы жануардың өмір салтына қарағанда салмағына көбірек байланысты болуы мүмкін.
Палеоэкология
Скутозавр Саларевская формациясынан шыққан, біркелкі қызыл түске ие және циклдық жасы сулы және құрғақ аймақтарда шөгінділер қалыптастыратын палеосоль горизонттарын қамтиды. Палеосольдік горизонттар формация бойында пішіні мен мөлшері бойынша өте әртүрлі, бұл олардың әртүрлі көздерден (полигендік) келгенін көрсетеді. Палеосольдер формацияның жоғарғы бөлігінде біртіндеп жоғалады, онда төсектердің қалыңдығы айтарлықтай үзілісті және дұрыссыз болады (бірнеше миллиметрден бірнеше метрге дейін), сондай-ақ көк дақтар пайда болады, бұл тотыққан темір оксидтерінің жиналуын білдіруі мүмкін. Бұл төсектердің үсті жағы карбонат қабықшасымен жабылған, оның қалыңдығы шағын түйінден бастап бір метрге дейін жетеді. Палеосольдер мен қабықшаларда өсімдік тамырларынан қалған тесіктер бар, бірақ олар сазды-балшықты брекшия мен құм линзаларында кездеспейді. Формация әдетте ылғалды маусымдарда құрғақ және жартылай құрғақ жазықтарды шайып өткен бірнеше катастрофалық су тасқынының нәтижесі ретінде түсіндіріледі, онда уақытша толтырылған арналар мен тұрақты құрғақ көлдер бар. Скутозавр – жоғарғы татария кезеңіне жататын парэизаврлар-горгонопсиан фаунасының мүшесі, онда парэизаврлар, аномадонттар, горгонопсиандар, тероцефалиандар және цинодонттар басым болған. Алдыңғы төсектерден айырмашылығы, диноцефалиандар мүлдем жоқ. Скутозавр Соколки фаунасында табылған, онда негізінен алдыңғы үш топ өкілдері кездеседі. Скутозаврдан басқа жалғыз шөп жейтін жануар – Виваксозавр. Етқоректілер одан әлдеқайда көп, ең ірісі – Inostrancevia (I. latifrons және I. alexandri); басқа горгонопсиандар – Pravoslavlevia және Sauroctonus progressus. Басқа етқоректілерге тероцефалиан Annatherapsidus petri және цинодонт Dvinia жатады; сонымен қатар, хронозухидтер мен сеймуриаморф амфибиялары да анықталды, оның ішінде Karpinskiosaurus, Kotlassia және Dvinosaurus. Өсімдіктерге келетін болсақ, аймақта әртүрлі ерекше мохтар, лепидофиттер, папоротниктер және пелтаспермацеандар табылған.