Кіріспе

1950 жылы жарық көрген "Дүниелер соқтығысып жатыр" – Иммануэль Великовскийдің 1950 жылы жарық көрген кітабы. Кітапта шамамен б.з.д. 15 ғасырында Венера планетасы Юпитерден комета немесе кометаға ұқсас зат ретінде бөлініп, Жерге жақыннан өткені туралы болжам айтылады (нақты соқтығысу туралы мәлімдеме жоқ). Осы зат Жердің орбитасы мен осін өзгертіп, әлемдік мифологиялар мен діндерде айтылған көптеген апаттарға себеп болды делінеді. Кітап псевдонаука және катастрофизм туындысы ретінде кеңінен сынға ұшырады, ал ғылыми қауым оның көптеген тұжырымдарын қолдамайды, себебі оларға ешқандай нақты дәлелдер жоқ.

Жарияланым

"Дүниелер соғысып жатыр" кітабы алғаш рет 1950 жылдың 3 сәуірінде Macmillan баспасында жарық көрді. Великовскийдің Хайден планетарийының директоры Гордон Атвотерден кітап жарық көргеннен кейін оның негізінде аспан шоуы жасауға уәде алғандығын білу Macmillan баспасын оны жариялауға ынталандырды. Великовскийдің ең көп сынға ұшыраған және даулы тудырған осы кітабы бірден New York Times бестселлері тізіміне еніп, он бір апта бойы көшбасшы болды, ал үздік ондыққа 27 апта бойы кірді. Осылайша танымал болғанына қарамастан, ғылыми қауымдастықтың оның негізгі идеясын толығымен қабылдамауы Macmillan баспасын оны жариялауды тоқтатуға және екі ай ішінде кітапты Doubleday баспасына беруге мәжбүр етті.

Қазіргі кездегі реакциялар

Теорияның мүмкіндігі физика қауымдастығы тарапынан бірден жоққа шығарылды, өйткені Великовский ұсынған ғарыштық оқиғалардың тізбегі физиканың негізгі заңдарына қайшы келді. Великовскийдің идеялары кітап жарық көргенге дейін астрономдарға жылдар бойы белгілі болды, ішінара Гарвард астрономы Харлоу Шэплиге жазған хаттары арқылы, ішінара 1946 жылғы «Гравитациясыз ғалам» атты памфлеті арқылы, және ішінара 1946 жылғы 11 тамыздағы «Нью-Йорк Геральд Трибьюн» газетінде жарияланған мақаласындағы жұмысының алдын ала көрсетілімі арқылы. 1950 жылғы қаңтарда Harper's Magazine журналында кітап туралы мақала жарық көрді, содан кейін Newsweek (Bauer 1984:3–4) және 1950 жылғы наурыз айында Reader's Digest журналдарында қосымша мақалалар жарияланды. Шэпли, сондай-ақ Гарвардтағы астроном Сесилия Пейн Гапочкин сияқтылар кітап жарыққа шығудан бұрын оған қарсы науқан ұйымдастырды. Бастапқыда олар Macmillan сияқты беделді баспагердің осындай псевдоғылыми кітапты, тіпті саудалық кітап ретінде жариялауына қатты қарсы болды. Макмиллан «Worlds in Collision» еңбегін колледж профессорларына жіберілген оқулық каталогының соңындағы «Ғылым» санатында профессорлардың қызығушылығын тудыруы мүмкін басқа да кітаптармен бірге тізімге қосқанда олардың наразылығы күшейді. Кітаптың алғашқы басылымынан екі ай өткен соң, кітапты басып шығару құқығы Doubleday компаниясына берілді, оның оқулық бөлімі жоқ. Астрономия қауымдастығының кітапқа қарсы негізгі сын-ескертпесі оның аспан механикасы Ньютон механикасымен үйлеспейтіндігі, энергияның сақталу және бұрыштық импульстің сақталу заңдарына сәйкес келмейтін планеталық орбиталарды талап ететіндігі болды (Bauer 1984:70). Великовский өз теорияларындағы планеталардың мінез-құлқы Ньютонның қозғалыс және әмбебап тартылыс заңдарына сәйкес келмейтінін мойындады. Ол электромагниттік күштер планеталардың қозғалысының себебі болуы мүмкін деп ұсынды, бірақ астрономиялық денелер арасындағы мұндай күштер негізінен нөлге тең екені белгілі. Великовский ұсынған аспан механикасына қатысты сынды болдырмау үшін «Worlds in Collision» кітабынан бастапқы қосымшаны алып тастауға тырысты, оның идеяларының құндылығын салыстырмалы мифология және әдеби көздерді пайдалану арқылы бағалауға үміттенеді. Бірақ бұл стратегия оны құтқара алмады: қосымша 1940 жылдардың соңында Шэплиге және басқаларға таратылған «Гравитациясыз ғалам» монографиясының кеңейтілген нұсқасы болды, ал олар оның ішіндегі физиканы қате деп санады.

Карл Саган

1979 жылы жарық көрген «Броктың миы: ғылым романтикасы туралы ойлар» атты ғылыми кітабында астроном Карл Саган «Дүниелер соқтығысуы» еңбегі жарияланбас бұрын Венераның жоғары беткі температурасы белгілі болғанын және Великовский осы жылудың механизмін дұрыс түсінбегенін жазды. Великовский Венераның Жер мен Марсқа жақын келуі салдарынан қызып кетеді деп сенді. Ол сондай-ақ, бұрын астроном Руперт Уайлдт түсіндірген Венера атмосферасының парниктік эффектісін де түсінбеді. Нәтижесінде, Венера Күнге жақын орналасқандықтан ыстық; ол Күннен алатынынан артық жылу шығармайды, ал оның аспан қозғалысынан туындаған жылу да ұзақ бұрын тарап кеткен болар еді. Саган мынадай қорытынды жасады: «1) Великовский бұл температураны нақты көрсеткен емес; 2) осы температураны қамтамасыз етуге ұсынылған механизм мүлдем жеткіліксіз; 3) планетаның беті уақыт өте келе салқындамайды, керісінше; және 4) Венераның жоғары беткі температурасы туралы идея сол кездегі беделді астрономиялық журналда, дұрыс аргументтермен он жыл бұрын жарияланған» (118-бет). Саган сондай-ақ «Великовскийдің Венера бұлттарының құрамында көмірсутектер немесе көміржұмсақтар бар деген пікірі жаңалық емес, сонымен қатар дұрыс та емес» деп атап өтті. Венерадағы көмірсутек газдарының (мысалы, мұнай газдары) болуы бұрын Руперт Уайлдт тарапынан ұсынылып, кейіннен қабылданбағанын, ал оның еңбегі Великовский тарапынан мойындалмағанын Саган көрсетті. Сонымен қатар, 1962 жылы «Маринер-2» ғарыш зонды Венерада көмірсутектер тапқаны туралы хабар бұқаралық ақпарат құралдарында қате жарияланды. Бұл қателер кейін түзетілді, ал Саган «Маринер-2 және Венера атмосферасын зерттеудің кейінгі ешбір нәтижесі көмірсутектер мен көміржұмсақтардың болуын растамады» (113-бет) деген қорытындыға келді. Юпитердің радиоэмиссиясына қатысты Саган «абсолютті нөлден жоғары температурадағы барлық денелер радиотолқындар шығарады. Юпитердің радиоэмиссиясының ерекшеліктері – ол жылулық емес, поляризацияланған, үзіліссіз сәулелену, оның күшті магнит өрісімен ұсталған, Юпитерді қоршап тұрған зарядталған бөлшектердің кең белдеулерімен байланысты – Великовский болжамаған. Оның «болжауы» негізгі Великовский тезистерімен байланысты емес. Бір нәрсені дұрыс болжау, міндетті түрде алдын ала білімді немесе дұрыс теорияны көрсете бермейді». Саган «Великовскийдің идеялары бір мезгілде жаңалық және қарапайым физикалық теория мен байқауларға сәйкес келетін бірде-бір жағдай жоқ» деген қорытындыға келді. Ол сондай-ақ Зевстің басынан Венера емес, Афина туғанын атап өтті. Афина ешқашан планетамен байланыстырылмаған.

Кейінгі реакциялар

"Скептик" журналының дін редакторы Тим Каллахан "Жұмбақтардың соқтығысуы" теориясын толығымен жоққа шығаратынын айтып, Венера атмосферасының құрамын одан әрі дәлелдейді. Великовскийдің гипотезасы Венерадағы атмосфераның негізінен көмірсутектерден тұратынына байланысты, ал егер Венерада көмірсутектер болмаса, гипотеза құлайды. Бірақ шындығында Венера атмосферасының басым бөлігі көмірқышқыл газынан – көміртегінің тотыққан түрінен, сондай-ақ күкірт қышқылы бұлттарынан тұрады. Демек, Венера Жопадан шығып келе жатқанда мұндай атмосфераны өзбен бірге алып келе алмайды, және ол Жер атмосферасындағы оттегімен реакцияласып көмірсутектерді құратын көмірсутектердің көзі де бола алмайды. Венераның көмірқышқыл газынан тұратын атмосферасы Великовскийдің гипотезасын жоққа шығарады. Астроном Филип Плейт Великовскийдің гипотезасының еврей күнтізбесі қолданылып келе жатқан 2000 жылдан астам уақыт бойы ешқандай айтарлықтай өзгермеген, дерлік дөңгелек орбитасы бар Айдың болуымен де жоққа шығарылатынын көрсетті. Великовскийдің мәлімдемесіне сәйкес, егер Венера Жерге атмосфералық заттармен алмасуға мүмкіндік беретіндей жақын болса (яғни Жер бетінен қарағанда жақын), онда Ай тіпті планетааралық кеңістікке ұшып кеткен болар еді. Ең болжанамында, оның орбитасы күрт өзгеретін, өте эллипстік болар еді. Егер Венера Великовский айтқандай іс-әрекеттер жасаған болса, Айдың орбитасы өзгеріп кеткен болар еді."

Дау

1974 жылға қарай Великовскийдің еңбегін қоршаған дау-дамайлар Америка ғылымды ілгерілету қауымдастығын жағдайды шешуге міндеттендірді, бұл олар НЛО мәселесіне қатысты жасағандай еді, және Великовскийге арналған ғылыми кездесу ұйымдастырды. Кездесуде, басқалармен қатар, өзі Великовский және Карл Саган қатысты. Саган Великовскийдің идеяларын сынап, «Дүниелер соқтығысып жатыр» кітабында жасалған көптеген болжамдарға шабуыл жасады. Оның сын-пікірі Дональд Голдсмит редакциялаған «Scientists Confront Velikovsky» (Итака, Нью-Йорк, 1977) жинағында жарияланды және «Броктың миы: ғылым романтикасы туралы ойлар» кітабында қайта қаралып, түзетілген түрінде ұсынылды, бұл баяндамадағыдан әлдеқайда ұзын болды. Саган өз PBS телесериалы «Космос» ішінде Великовскийдің идеяларын одан әрі сынады. «Космос» сериалында Саган ғылыми қауымдастықты Великовскийге деген көзқарасы үшін де сынады, ғылым – барлық идеялар шындық ретінде қабылданбас бұрын жан-жақты тексерілетін процесс болғанымен, кейбір ғалымдардың Великовскийдің идеяларын тікелей басып тастау әрекеті «Великовский ісінің» ең жаман жағы деп атады. 1974 жылдың қараша айында Нотр-Дам университетінде өткен Ғылым философиясы қауымдастығының екі жылдық кездесуінде Вашингтон университетінің физика профессоры Майкл Фридландер «Великовский және ғылым саясаты» симпозиумында «жарияланған ғылыми әдебиетті өз тезистерін қолдауға арналған цитаталарда бұрмалау» мысалымен, «стандарттан төмен білім деңгейімен» кездесті. Мысалы, Великовскийге қарсы Р.А. Литтлтон «жердегі планеталар, соның ішінде Венера да алып планеталардан пайда болуы керек» деп жазған жоқ. Керісінше, Литтлтон «бұл тіпті мүмкін» деп жазды. Фридландер былай деп баяндады: «Мен әр мысалды келтіргенде, [Великовскийдің] жауабы: «Мен мұны қайда жаздым?» Мен оған цитаталанған беттердің фотокөшірмесін көрсеткенімде, ол басқа тақырыпқа ауысты». Боб Форрест Великовскийдің басылымдарында келтірілген түпнұсқа материалды мұқият зерттеп, оны пайдалануды қатты сынады. Алдынан 1974 жылы Джеймс Фиттон «Әлем дәуірлері» бөлімінде және кейіннен Троя соғысының кейінгі интерпретациясы туралы қысқаша сын жариялады, оны Великовский мен оның жақтастары елемеді, оның айыптамасы мынадан басталды: «Кем дегенде үш маңызды жолмен Великовскийдің мифологияны қолдануы дұрыс емес. Біріншісі – оның барлық мифтерді дербес құндылық ретінде қарастыруға бейімділігі; екіншісі – тек өз тезисіне сәйкес келетін материалды қарастыруға бейімділігі; және үшіншісі – оның өте жүйесіз әдісі». 20-ғасырдың соңындағы аргументтердің позициясын қысқаша талдауды Великовскийдің бұрынғы әріптесі, «Кронсос» журналының (Великовскийдің идеяларын насихаттауға арналған журнал) бұрынғы бас редакторы К. Лерой Элленбергер өз эссесінде берді (Бауэр 1995:11). Он жылға жуық уақыттан кейін Элленбергер шақырылған эссесінде кейбір Великовскийлік және нео-Великовскийлік, «Сатурнист» идеяларын сынады. Великовскийдің еңбектері, әсіресе «Дүниелер соқтығысып жатыр» шығармасы тудырған дауыл 20-ғасырдың соңғы жартысында Катастрофизм қозғалыстарын қайта жандандыруға көмектескен болуы мүмкін; сондай-ақ, бұл салада жұмыс істейтін кейбір адамдар, іс жүзінде, «Великовский ісі» деп аталатын жағымсыз жақтарынан кейінге қалдырылды деп санайды. Ағаш сақиналары бойынша сарапшы Майк Бейлидің Великовскийдің еңбегіне берген бағасы пайдалы: «Бірақ негізінен, Великовский кометалар туралы ештеңе түсінбеді. Оқырмандарын жұбату үшін, ол бір сәтте қазіргі уақытта ешқандай планетаның курсы жоқ екенін айтады, бұл планетаға қауіп төндіреді: «тек бірнеше астероидтер – жай тастар, диаметрі бірнеше километр – Жердің орбитасы арқылы өтеді». Ол салыстырмалы түрде кішкентай нысандардың қауіптілігін білмейтін, сондықтан оның қателігіне күмән келтірсе, ол бұл түсінікті қайталап, болашақта планеталар арасындағы соқтығысу мүмкіндігі бар екенін, «жөн ғана планета мен астероидтің кездесуі емес» екенін атап өтті. Бұл кометалар мен астероидтардың күшін мойындамау дегеніміз – Велёковскийге қайта оралып, Венера мен Марс жердің қасынан өткені туралы физикалық тұрғыдан мүмкін емес мәтіннің бәрін жою ақылға қонымды дегенді білдіреді». Жақында мұз ядроларын зерттеуде (мысалы, Гренландияның Dye 3 және Восток ядролары), шыршалы қарағайлар сақинасы туралы деректер, швед балшығы барвалары және бүкіл әлемдегі мұхит пен көл шөгінділерінен алынған жүздеген ядролардың болмауы, Холоцен дәуірінің соңында ұсынылған өлшемдегі жаһандық апатқа ешқандай негіз болмады. Сонымен қатар, «Жердегі дүмпуілдерде» Velikovsky ұсынған гипотезаны растайтын деп санайтын қазбалар, геологиялық шөгінділер және жер бедері, жарияланғаннан бері, катастрофалық емес геологиялық процестермен түсіндірілді. Қазірге дейін, геологиялық дәлелдердің жалғыз бөлігі, катастрофалық тегі бар екені көрсетілгені – Гавайи аралдарында теңіз деңгейінен 1200 фут биіктікте орналасқан, кораллдарды қамтитын конгломераттардан тұратын «көтерілген жағажай». Шөгінділер, «көтерілген жағажай» деп қате жіктелген, қазір аралдардың қабырғаларының периодикалық құлауынан туындаған мегацунамилерге жатқызылады. Бұған қоса, бұл конгломераттар, «Жердегі дүмпуілдерде» оның идеяларына дәлел ретінде келтірілген көптеген заттар сияқты, «Дүниелер соқтығысып жатыр» кітабында ұсынылған гипотезаны қолдайтын дұрыс дәлел ретінде пайдалануға тым көне.

Танымал мәдениетте

Кітап 1978 жылғы "Тән басып алушылар" фильмінде сілтеме жасалған.