Кіріспе

1929 жылғы халықаралық келісім, соғыс тұтқындарына гуманитарлық қарым-қатынас жасау ережелерін белгілейді. Соғыс тұтқындары туралы Женева конвенциясы 1929 жылғы 27 шілдеде Женевада қол қойылды. Оның ресми атауы – 1929 жылғы 27 шілдедегі Женевадағы соғыс тұтқындарымен қарым-қатынас туралы конвенция. Ол 1931 жылғы 19 маусымда күшіне енді. Осы Женева конвенциясының осы нұсқасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғыс тұтқындарына қатысты қағидаларды қамтыды. Ол 1949 жылы қол қойылған Үшінші Женева конвенциясының алдындағы нұсқасы болып табылады. Халықаралық Қызыл Крест комитетінің веб-сайтында мынадай мәлімдеме бар: Соғыс тұтқындарына қатысты ережелер 1899 және 1907 жылғы Гаага ережелерінде көзделген. Бірінші дүниежүзілік соғыс барысында олар бірнеше кемшіліктерді және жеткіліксіздікті көрсетті. Мұндай кемшіліктер 1917 және 1918 жылдары Бернде соғысқан тараптар арасында жасалған арнайы келісімдер арқылы ішінара жойылды. 1921 жылы Женевада өткен Халықаралық Қызыл Крест конференциясы соғыс тұтқындарына қатысты арнайы конвенция қабылдануын қалады. Халықаралық Қызыл Крест комитеті 1929 жылы Женевада өткен дипломатиялық конференцияға ұсынған конвенция жобасын әзірледі. Конвенция Гаага ережелерін алмастырмайды, оларды толықтырады. Ең маңызды жаңалықтар – жазалау және ұжымдық жазаларды тыйым салу, тұтқындардың еңбек қызметін ұйымдастыру, тұтқындардың өкілдерін тағайындау және қорғаушы мемлекеттердің бақылауын жүзеге асыру болды.

Жалпы ережелер

1-бапта 1907 жылғы 18 қазандағы құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарына қатысты Гаага конвенциясының (Гаага IV) 1, 2 және 3-баптарына тікелей сілтеме жасалады. Бұл сілтеме заңды жауынгерлерді анықтауға және олардың тұтқындалған жағдайда соғыс тұтқыны (СТ) мәртебесіне ие болуын қамтамасыз етуге арналған. IV Гаага конвенциясымен қамтылған жауынгерлерден өзге, осы Конвенцияның "Конвенцияны белгілі бір азаматтар санатына қолдану" бөлімінде кейбір азаматтар да қарастырылады. 2, 3 және 4-баптарда соғыс тұтқындары оларды ұстап тұрған мемлекеттің тұтқыны болып табылады, ал оларды қолға түсірген бөлімнің тұтқыны емес екені; соғыс тұтқындарына құрмет көрсетілуге және олардың қадір-қасиеті сақталуға тиіс екені, әйелдерге олардың жынысына лайық барлық құрмет көрсетілуі керек екені, сондай-ақ бірдей санаттағы тұтқындарға бірдей қарау қажеттігі белгіленген.

Ұстау

5 және 6-баптар тұтқынға алынған адамға қатысты рұхсат етілген және рұхсат етілмеген әрекеттерді қамтиды. Егер сұралған жағдайда, денсаулығына қарай орындауға шамасы келмесе, тұтқындар өздерінің нақты атын-жөнін және шенің айтуға міндетті, бірақ оларды қосымша мәлімет беруге мәжбүрлеуге болмайды. Тұтқындардың қару-жарақ және жылқыдан басқа жеке мүліктерінен айыруға рұқсат етілмейді. 1949 жылғы Үшінші Женева конвенциясының мәтіні 1929 жылғы конвенциядан мақсатты түрде өзгертілді, соның нәтижесінде жаудың тапсыруы немесе жаппай капитуляциясынан кейін "жаудың қолына түскен" әскерлер, сондай-ақ шайқас барысында тұтқынға алынғандар да қорғауға алынды. (Қоралсыздандырылған жау күштеріне қараңыз)

Соғыс тұтқындарын эвакуациялау

7 және 8-баптарда тұтқындар соғыс аймағынан ең қысқа уақыт ішінде эвакуациялануы керек, ал соғысушы тараптар тұтқындарды қолға түсіргендері туралы бір-біріне ең қысқа уақыт ішінде хабарлауға міндетті.

Соғыс лагерьлері тұтқындары

9 және 10-баптар тұтқындарды қай лагерьде ұстауға болатынын регламенттейді. Лагерьлер соғысушы тараптың өз әскерлерінің базалық лагерьлеріндегі жағдайларға ұқсас жағдайларда салынған болуы керек. Лагерьлердің орналасқан жері денсаулыққа зиянсыз болуы және соғыс аймағынан алыс болуы тиіс. Сондай-ақ, "Соғысушы тараптар, мүмкіндігі шектес болса да, әртүрлі нәсілдер мен ұлт өкілдерін бір лагерьге жинаудан аулақ болуы керек". Тұтқындарды соғыс аймағындағы оққа ұшырауы мүмкін жерге жіберу арқылы немесе олардың болуымен белгілі бір нысандарды немесе аймақтарды бомбалаудан қорғау үшін адам қалқаны ретінде пайдалануға болмайды. 11, 12 және 13-баптарда: "Тағамның сапасы мен мөлшері соғысушы тараптың өз әскерлеріне берілетін тағамға ұқсас болуы керек, және тұтқындарға жаза ретінде тағамнан айыруға болмайды; жергілікті өнімдер мен тауарларды сататын дәмхана қамтамасыз етілуі керек. Жеткілікті киім-кешекпен қамтамасыз ету керек; лагерьдегі санитарлық қызмет эпидемиялардың алдын алу үшін жеткілікті деңгейде болуы керек". 14 және 15-баптар әрбір лагерьде медициналық жабдықтарды ұйымдастыруды регламенттейді. 16 және 17-баптар діни қажеттіліктерді, ойын-сауықтарды және спорттық жабдықтарды қамтамасыз етуді қамтиды. 18 және 19-баптар жауапты офицердің басшылығымен лагерьтің ішкі тәртібін регламенттейді. 20, 21, 22 және 23-баптарда әскери тұтқындар болып табылатын офицерлер мен оларға тең дәрежедегі адамдарға олардың шені мен жасына сәйкес құрмет көрсетілуі керек екені және осы құрметті қалай көрсету керек екені туралы толық мәліметтер берілген. 24-бап тұтқындардың жалақы мөлшерлемесін регламенттейді. 25 және 26-баптар тұтқындарды бір жерден екінші жерге ауыстыру кезінде ұстаушы биліктің міндеттерін регламенттейді. Тұтқындар саяхаттауға денсаулығы жарамды болуы керек, оларды қайда көшіріп орналастыратындары туралы хабардар ету керек, сондай-ақ олардың жеке мүліктері, соның ішінде банк шоттары қолжетімді болуы керек.

Соғыс тұтқындарының еңбегі

27-34 баптар соғыс тұтқындарының еңбегін қамтиды. Жұмыс тұтқындардың шені мен денсаулығына сай болуы керек. Бұл жұмыс соғысқа байланысты болмауы және қауіпсіз болуы тиіс. Еңбекақы жауынгер тараптардың келісімімен белгіленеді және жұмысты орындаған тұтқынға тиесілі болады.

Тұтқындардың билікпен қарым-қатынасы

42-67 баптар түрмедегілердің билік органдарымен қарым-қатынасын қамтиды. Осы ережелердің көп бөлігі тұтқындарды ұстап тұрған елдің әскери қағидаларымен реттеледі, ал қалғандары соғыс тұтқындарының ерекше мәселелерін қамтиды және тұтқындарды ұстап тұрған елдің әскери қағидалары минималды стандартқа жетпеген жағдайда соғыс тұтқындарын қорғауға бағытталған. Соғыс тұтқындарын тұтқындардың өздерінің әскери қағидаларынан ерекшелендіретін екі ереже бар: тұтқындарды ұстаған ел соғыс тұтқынының шенінен айыруға құқығы жоқ, және өз әскеріне қайта қосылуға немесе оларды тұтқынға алған әскер басып алған аумақтан кетуге мүмкіндік алмай тұрып қайта ұсталған қашқан соғыс тұтқындары тек тәртіптік жазаға тартылады.

Тұтқында ұстаудың тоқтатылуы

68-74-баптарда ауыр сырқаттанған және ауыр жарақат алған әскери тұтқындардың денсаулығы жақсарған кезде олар отанына қайтарылуға тиіс, ал қайтарылған адамдар әскери қызметке қайта жұмылдырылмайды деп айтылған. 75-бап жаулық аяқталғаннан кейін тұтқындарды босату туралы мәселелерді қамтиды. Тұтқындарды босату қарулы келісімге енгізілуі керек. Егер мұндай мүмкін болмаса, бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін тұтқындарды репатриациялау ең қысқа мерзімде жүзеге асырылуы тиіс. Бұл ереже Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қиындықтар тудырды, себебі Орталық державалардың тапсыруы шартсыз болғандықтан (шартсыз тапсыру), қарулы келісімге қол қойылған жоқ. Германияға қатысты, Германияның соңғы мәселелері жөніндегі шарт 1990 жылы қол қойылғанға дейін толық бейбітшілік шартына қол қойылған жоқ. 76-бап тұтқындықтан қайтыс болған әскери тұтқындарға қатысты: олар құрметпен жерленуі керек, олардың қабірлері тиісінше белгіленіп, күтілуі керек. Өсиеттер мен өлім туралы куәліктерге қатысты талаптар тұтқынға алған елдің әскеріне қатысты талаптармен сәйкес болуы керек.

Соғыс тұтқындарына көмек және ақпарат беру бюросы

77-ден 80-ға дейінгі баптарда елдердің тұтқындар туралы ақпаратты қалай және қанша рет алмасуы, сондай-ақ соғыс тұтқындарына көмек көрсетуші ұйымдарды оларға көмек етуге қалай қатыстыру керектігі туралы ережелер келтірілген.

Конвенцияның азаматтық тұрғындардың кейбір санаттарына қолданылуы

81-бапта қарулы күштермен бірге жүретін, бірақ тікелей олардың құрамына кірмейтін және жаудың қолына түскен, оларды ұстап тұру қажет деп шешілген адамдар соғыс тұтқындары ретінде қаралуға құқылы екендігі айтылған. Бұл ереже әскери қолдау қызметкерлерін, азаматтық соғыс тілшілерін, әскерге жабдық жеткізушілерді және т.б. қамтиды.

Келісімді орындау

82-97 баптар осы конвенцияны іске асыруды қамтиды. 82 және 83-баптарда екі маңызды ереже болған. "Егер соғыс уақытында соғысқа қатысушы тараптардың бірі конвенцияға қатыспаса, оның шаралары конвенцияға қатысушы соғысқа қатысушы тараптар арасында күшінде болады", және осы конвенцияның шаралары соғыс тұтқындарына қатысты соғыс аяқталғаннан кейін олардың елдеріне қайтарылуына дейін қолданылады, егер соғысқа қатысушы тараптар басқаша келіспесе немесе одан артық жағдайлармен алмастырылмаса.

Соғыс тұтқындарына қатысты 1929 жылғы 27 мамырдағы Конвенцияның Қосымшасы

Қосымша репатриация және ауруханаға жатқызу шараларын егжей-тегжейлі сипаттады.